íõíû õýâëýë ñàíõ¿¿ãèéí çîõèöóóëàõ õîðîî íýýëòòýé íèéãýì ôîðóì èðãýäýä çîðèóëñàí ãàðûí àâëàãà óëààíáààòàð, 2010îõèîãèä: ë.îþóí, ìóèñ-èéí ýäèéí çàñãèéí ñóðãóóëèéí ñàíõ¿¿ãèéí òýíõèìèéí áàãø, äîêòîð (phd), ïðîôåññîð á.àþóø, ñàíõ¿¿ãèéí çîõèöóóëàõ õîðîîíû äàðãûí çºâëºõ, ìýðãýøñýí íÿãòëàí áîäîã, äîêòîð (phd), ïðîôåññîð á.ãàíáîëä, ñàíãèéí ÿàìíû íÿãòëàí áîäîõ á¿ðòãýëèéí ãàçðûí îðëîã äàðãà, áèçíåñèéí óäèðäëàãûí ìàãèñòð ä.äãýðæàâ, ñàíõ¿¿ãèéí çîõèöóóëàõ õîðîîíû ãèø¿¿í áºãººä äýä äàðãà, õóóëü ç¿éí ìàãèñòð, äîêòîðàíò, äýä ïðîôåññîð ï.öýðýíäýæèä, ñàíõ¿¿ãèéí çîõèöóóëàõ õîðîîíû äààòãàëûí ãàçðûí îðëîã äàðãà, òºðèéí áîäëîãûí ìàãèñòð á.îþóíáèëýã, ñàíõ¿¿ãèéí çîõèöóóëàõ õîðîîíû áèèë ñàíõ¿¿ãèéí ãàçðûí îðëîã äàðãà ø.ýðäýíýöýöýã, ñàíõ¿¿ãèéí çîõèöóóëàõ õîðîîíû áèèë ñàíõ¿¿ãèéí ãàçðûí àõëàõ õÿíàí øàëãàã, óëñûí áàéöààã, ìàãèñòð, äîêòîðàíò ì.áîëîðòóßà, ñàíõ¿¿ãèéí çîõèöóóëàõ õîðîîíû ñàíõ¿¿ãèéí òàéëàí, àóäèò, ¿íýëãýýíèé àíàðûí õÿíàëòûí ãàçðûí äàðãà, ìýðãýøñýí íÿãòëàí áîäîã, áèçíåñèéí óäèðäëàãûí ìàãèñòð ª.ãàíçîðèã, “ïðàéì äààòãàë” êîìïàíèé ã¿éöýòãýõ çàõèðàë, ñàíõ¿¿ãèéí óäèðäëàãûí ìàãèñòð çºâëºõ: á.ìªíõñîë, .îòãîóëóó õÿíàí òîõèîëäóóëñàí: ä.äãýðæàâ, á.àþóø õýâëýëèéí ýõ áýëòãýã: à.èíáàò çóðàà: ö.õàòàíáààòàð ddc 336’023 c-325 isbn 978-99929-64-33-2 “ñàíõãèéí õªòª ” ãàðûí àâëàãûã áýëòãýñàí áàã íýýëòòýé íèéãýì ôîðóìðãýäýä çîðèóëñàí ãàðûí àâëàãà 3 i áëýã. ñàíõãèéí çàõ çýýë áà òàíû îðîëöîî á.ãàíáîëä ii áëýã. òà îðëîãî îëñîí áîë... ë.îþóí, ø.ýðäýíýöýöýã, ª.ãàíçîðèã, ä.ä¿ãýðæàâ iii áëýã. òàíä ìªí㪠øààðäëàãàòàé áîë... ë.îþóí, ø.ýðäýíýöýöýã, á.îþóíáèëýã, ª.ãàíçîðèã iv áëýã. ñàíõãèéí øèéäâýð ãàðãàõ íü ì.áîëîðòóÿà, á.àþóø v áëýã. ýðñäëèéí òóõàé á.ãàíáîëä, ï.öýðýíäýæèä àãóóëãààíõãèéí õªòª 4 ãàðèã èðãýí òàíûã õªòëªõèéí óèð.............................................................8 ªìíªõ ã .................................................................................................. 9 i áëýã. ñàíõãèéí çàõ çýýë áà òàíû îðîëöîî..........................11 1.1. ñàíõ¿¿ãèéí çàõ çýýë ãýæ þó âý? .......................................................11 1.1.1. åðºíõèé îéëãîëò......................................................................11 1.1.2. ñàíõ¿¿ãèéí çàõ çýýë .............................................................. 13 1.1.3. èðãýä õºðºíãèéí çàõ çýýëä õýðõýí îðîëöîõ âý? .................. 15 1.1.4. õºðºíãèéí çàõ çýýëä îðîëöîã èðãýä, õºðºí㺠îðóóëàãäûã òºðººñ õýðõýí õàìãààëäàã âý?..........................18 1.1.5. ñàíõ¿¿ãèéí çàõ çýýëä îðîëöîã –õóâü õ¿íèé õàðèóöëàãà...19 1.2. õóâèéí ñàíõ¿¿ãýý òºëºâëºõ ............................................................. 21 1.2.1. òºëºâëºëòèéí à õîëáîãäîë .................................................. 21 1.2.2. òºëºâëºõ, õýðýãæ¿¿ëýõ ¿å øàò .............................................. 23 1.2.3. îðëîãûí ýõ ¿¿ñâýð á¿ðä¿¿ëýõ............................................... 24 1.2.4. õóðèìòëàë áèé áîëãîõ .......................................................... 26 1.2.5. õºðºí㺠îðóóëàëò õèéõ ..........................................................27 ii áëýã. òà îðëîãî îëñîí áîë........................................................... 29 2.1. ìºíãºí õàäãàëàìæ: áàíê .............................................................. 30 2.1.1. ìºíãºí õàäãàëàìæ ãýæ þó âý? ............................................ 30 2.1.2. õàäãàëàìæèéí äàâóó òàë ..................................................... 30 2.1.3. õàäãàëàìæèéí ñóë òàë...........................................................31 2.1.4. õàäãàëàìæ õèéõäýý þó àíõààðàõ âý?....................................31 2.1.5. õàäãàëàìæèéí òºðë¿¿ä......................................................... 32 2.2. ìºíãºí õàäãàëàìæ: õàäãàëàìæ çýýëèéí õîðøîî ....................... 35 2.2.1. õàäãàëàìæ, çýýëèéí õîðøîîíû òàëààðõ åðºíõèé îéëãîëò. 36 2.2.3. õàäãàëàìæ, çýýëèéí õîðøîîíû äàâóó áîëîí ñóë òàë......... 36 2.2.4. õàäãàëàìæ, çýýëèéí õîðøîîíû ìºíãºí õàäãàëàìæèéí ¿éëèëãýý ................................................................................37 2.2.5. õàäãàëàìæ çýýëèéí õîðøîîíä ãèø¿¿íýýð ýëñýõýä àíõààðàõ ç¿éë ........................................................................................ 39ðãýäýä çîðèóëñàí ãàðûí àâëàãà 5 2.3. õºðºí㺠îðóóëàëò: õóâüöàà ............................................................ 39 2.3.1. òà õóâüöàà ýçýìøäýã ¿¿? ....................................................... 39 2.3.2. õóâüöàà ýçýìøèõèéí äàâóó áîëîí ñóë òàë .......................... 42 2.3.4. øèíýýð ãàðãàæ áóé õóâüöààíû îíöëîã................................ 45 2.4. õºðºí㺠îðóóëàëò: áîíä .................................................................46 2.4.1. áîíä ýçýìøèõèéí äàâóó áîëîí ñóë òàë ...............................48 2.4.2. áîíä õóäàëäàí àâàõàä àíõààðàõ ç¿éë..................................48 2.4.3. áîíäûí õ¿¿ ............................................................................ 49 2.4.4. áîíäûí ºãººæ ....................................................................... 50 2.5. õºðºí㺠îðóóëàëòûí ñàí ................................................................. 51 2.5.1. åðºíõèé îéëãîëò..................................................................... 51 2.5.2. õîñ-ãèéí òºðë¿¿ä.................................................................. 52 2.5.3. õîñ-ãèéí äàâóó áà ñóë òàë ................................................... 52 2.6. èðýýä¿éäýý õèéõ õºðºí㺠îðóóëàëò áóþó äààòãàëûí òóõàéä ....... 53 iii áëýã. òàíä ìªí㪠øààðäëàãàòàé áîë... ................................... 55 3.1. ñàíõ¿¿æèëò: çýýë ............................................................................ 56 3.1.1. áàíêíû ñåêòîð ...................................................................... 56 3.1.2. àðèëæààíû áàíêíû çýýë....................................................... 57 3.1.3. áàíêíû çýýëèéí òºðë¿¿ä ....................................................... 57 3.1.4. çýýë àâàõàä àíõààðàõ ç¿éë ................................................... 62 3.1.5. çýýë àâàõàä á¿ðä¿¿ëýõ ìàòåðèàë ........................................ 65 3.1.6. çýýëýý òºëººã¿éãýýñ ¿¿ñýõ ýðñäýë......................................... 66 3.1.7. ááñá, õçõ-íû çýýëèéí îíöëîã.............................................. 67 3.2. ñàíõ¿¿ãèéí ¿éëèëãýýíèé áóñàä òºðë¿¿ä......................................68 3.2.1. ëèçèíã ....................................................................................68 3.2.2. ôàêòîðèíã.............................................................................. 70 3.2.3. òºëáºð òîîöîî ...................................................................... 73 3.3. ñàíõ¿¿æèëò: íýò öààñàà íèéòýä ñàíàë áîëãîõ (ipo) ....................74 3.3.1. åðºíõèé îéëãîëò.....................................................................74 3.3.2. àíäåððàéòåð (õºðºí㺠îðóóëàëòûí áàíê) –ûí ¿¿ðýã ......... 75àíõãèéí õªòª 6 iv áëýã. ñàíõãèéí øèéäâýð ãàðãàõ íü..................................... 79 4.1. õàðèëöàã ñàíõ¿¿ãèéí áàéãóóëëàãàà ñîíãîõ íü ............................ 79 4.2. ðåéòèíã áóþó çýýëæèõ àäâàðûí ¿íýëãýý .......................................81 4.3. àóäèò .............................................................................................. 82 4.3.1. åðºíõèé îéëãîëò.................................................................... 82 4.3.2. àóäèòûí ¿éë àæèëëàãààíä îðîëöîã òàëóóä ....................... 83 4.3.3. àóäèòûí òàéëàí ..................................................................... 83 4.4. õºðºíãèéí ¿íýëãýý..........................................................................86 4.4.1. àðãàëàë ................................................................................86 4.4.2. íýëãýýíèé ç¿éë ....................................................................86 4.4.3. íèéí òºðë¿¿ä ....................................................................... 87 4.4.4.õàðààò áóñ ¿íýëãýýèí........................................................... 87 4.4.5. íýëãýýíèé òàéëàí.................................................................88 4.5. êîìïàíèé çàñàãëàë ........................................................................89 v áëýã. ýðñäëèéí òóõàé................................................................... 93 5.1. ñàíõ¿¿ãèéí ýðñäýë.......................................................................... 93 5.1.1. åðºíõèé îéëãîëò.................................................................... 93 5.1.2. õºðºí㺠îðóóëàëòûí ýðñäýë, ò¿¿íèé àíãèëàë ..................... 94 5.1.3. ýðñäëýýñ ñýðãèéëýõ áà ýðñäëèéã áóóðóóëàõ ...................... 96 5.2. äààòãàëûí òóõàé.............................................................................. 97 5.2.1. åðºíõèé îéëãîëò.................................................................... 97 5.2.2. äààòãàëûí çàðèì ................................................................ 99 5.2.3. äààòãóóëàãèéí ýðõ àøãèéã õàìãààëàõ õÿíàëò, çîõèöóóëàëò ..........................................................................100 5.2.4. äààòãàëûí çóóëàã, òºëººëºã ........................................... 101 5.2.5. äààòãàëûí õýëáýð ................................................................ 101 5.2.6. äàâõàð äààòãàë ..................................................................... 102 5.2.7. áèèë äààòãàë....................................................................... 102 5.2.8. ìàëûí èíäåêñæ¿¿ëñýí äààòãàë ...........................................103 5.2.9. àâòî ìàøèíû äààòãàë ..........................................................103 5.2.10. óðò õóãàöààíû áóþó àìüäðàëûí äààòãàë ..........................105 5.2.11. äààòãàëûí á¿òýýãäýõ¿¿íýý ñîíãîõ íü...................................108ðãýäýä çîðèóëñàí ãàðûí àâëàãà 7 õàâñðàëò .................................................................................................113 õàâñðàëò 1. õóâèéí ñàíõ¿¿ãèéí çîðèëãîî òîäîðõîéëîõ õ¿ñíýãò........113 õàâñðàëò 2. íýò öààñíû çàõ çýýëèéí ìýðãýæëèéí îðîëöîã áàéãóóëëàãóóäûí ìýäýýëýë ..............................................114 õàâñðàëò 3. óëààíáààòàð õîòîä ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ áóé àóäèòûí êîìïàíèóäûí æàãñààëò ......................................119 õàâñðàëò 4. òóñãàé çºâøººðºëòýé ¿íýëãýýíèé êîìïàíèóä ................ 122 õàâñðàëò 5. àðèëæààíû áàíêóóäûí âýá õàÿã..................................... 124 õàâñðàëò 6. òóñãàé çºâøººðºëòýé äààòãàëûí êîìïàíèóäûí õàÿã ..... 124 õàâñðàëò 7. äààòãàëûí çóóëàã êîìïàíèóä ...................................... 125 õàâñðàëò 8. ìºíãºíèé çàõ çýýëèéí õýðýãñë¿¿ä ................................. 125 õàâñðàëò 9. õºðºí㺠îðóóëàëòûí ¿íäñýí øàëãóóðóóä ...................... 126 õàâñðàëò 10. ñçõ-ä õàíäàõ æèøýý ....................................................... 129 õàâñðàëò 11. îðîí ñóóöíû çýýë àâàõ ¿å øàò .......................................130 õàâñðàëò 12. õçõ: çýýë õ¿ññýí ºðãºäëèéã øèéäâýðëýõ........................131 õàâñðàëò 13. áàíê áóñ ñàíõ¿¿ãèéí áàéãóóëëàãûí ¿éë àæèëëàãàà ..... 132 õàâñðàëò 14. èíòåðíåòýýð àðèëæààíä îðîëöîõ íü.............................. 133 õàâñðàëò 15. êîìïàíèé çàñàãëàëûí òóõàé .......................................... 135 õàâñðàëò 16. ñàëáàðûí õóóëèéí õîëáîãäîõ çààëòóóä .........................140àíõãèéí õªòª 8 íýýëòòýé íèéãýì ôîðóìààñ áîäëîãî áîëîâñðóóëàõ, áîäëîãûí õýðýãæèëòýä õÿíàëò òàâèõ ¿éë ÿâöàä èðãýäèéí îðîëöîîã íýìýãä¿¿ëýõ, èë òîä áàéäàë, õàðèóöëàãûí òîãòîëöîîã ºíäºðæ¿¿ëýõýä äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ çîðèëãîîð òîäîðõîé ñýäâ¿¿äýýð èðãýäýä çîðèóëñàí öóâðàë ãàðûí àâëàãà áîëîâñðóóëàí ãàðãàäàã áèëýý. ýäãýýð öóâðàë íîìûí íýã áîëîõ “ñàíõ¿¿ãèéí õºòº” ãàðûí àâëàãûã òàíä ºðãºí áàðüæ áàéíà. ýíýõ¿¿ ãàðûí àâëàãà íü ñàíõ¿¿, ýäèéí çàñãèéí íºõöºë áàéäàë õóðäàöòàé ººðëºãäºæ áóé ýíý ¿åä èðãýäýä ñàíõ¿¿ãèéí çàõ çýýëä îðîëöîõ, õóâèéí ñàíõ¿¿ãýý àðâèæóóëàõ, ñàíõ¿¿ãèéí õóâüä àëèâàà ýðñäýëòýé àëõàì õèéõýýñ çàéëñõèéõýä õýðýã áîëîõ ìýäëýã ìýäýýëëèéã àãóóëñàí áîëíî. ãàðûí àâëàãûã èðãýäèéí ýäèéí çàñàã, ñàíõ¿¿ãèéí ìýäëýãèéã äýýøë¿¿ëýõ çîðèëãîîð õèéæ áàéãàà àæëûí õ¿ðýýíä áèäíèé ñàÿõàí îðóóëñàí “ýäèéí çàñàã ýíãèéíýýð” õýìýýõ íîìûí äàðààãèéí öóâðàë áîëãîí õýâë¿¿ëæ áàéãàà áºãººä ñàíõ¿¿ãèéí çýõ çýýë, ò¿¿íèé ¿ð ºãººæ, à õîëáîãäëûã èðãýäýä îéëãîìæòîé, ýíãèéí õýëáýðýýð õ¿ðãýõèéã çîðüñîí áîëîé. “ñàíõ¿¿ãèéí õºòº” ãàðûí àâëàãûã õàìòðàí ñàíààèëæ, ãàðäàí áèèæ òàíû ãàðò õ¿ðãýõ áîëîëöîî îëãîñîí ä. ä¿ãýðæàâ àõëàãòàé áàãò ã¿í òàëàðõëàà èëýðõèéëúå. ìîíãîë óëñûí ñàíõ¿¿ãèéí çàõ çýýëýýð ìýðãýøñýí ýðäýìòýí ñóäëààèä, ìýðãýæèëòí¿¿äèéí õàìòàð áèñýí óã ãàðûí àâëàãà íü óíøèã òàíä ¿ð ºãººæºº ºãºõ áîëíî ãýäýãò íàéäàæ áàéíà. ãàðûí àâëàãûí àíàð, àãóóëãàòàé õîëáîãäñîí ñàíàë õ¿ñýëòèéã osf@forum.mn õàÿãààð áèä õ¿ëýýí àâàõ áîëíî. ï. ýðäýíýæàðãàë íýýëòòýé íèéãýì ôîðóìûí ã¿éöýòãýõ çàõèðàë èðãýí òàíûã õºòëºõèéí óèððãýäýä çîðèóëñàí ãàðûí àâëàãà 9 àëèâàà óëñûí ýäèéí çàñãèéã àìüä îðãàíèçìòàé ç¿éðëýâýë ò¿¿íèé ç¿ðõ, ñóäàñíû ñèñòåìèéã ñàíõ¿¿ãèéí çàõ çýýë ãýæ ¿çäýã. òèéìýýñ ñàíõ¿¿ãèéí çàõ çýýëèéí òàëààð îðèí ¿åèéí èðãýä àíõàí øàòíû îéëãîëòòîé áàéæ, óëìààð ºäºð òóòìûí àìüäðàëäàà õýðýãëýý áîëãîí òºëºâø¿¿ëáýë èíýýëýã, õàíãàëóóí àìüäðàõ áîëîìæîî ºñãºæ íýìýãä¿¿ëýõ íü òîäîðõîé. ýíýõ¿¿ çîðèëãûí ¿¿äíýýñ áèä ñàíõ¿¿ãèéí àíõàí øàòíû ìýäëýã îëãîõîä òóñ íýìýð áîëîõóéö “ñàíõ¿¿ãèéí õºòº” ãàðûí àâëàãûã óíøèã òàíä àíõ óäàà ºðãºí áàðüæ áàéãààäàà áàÿðòàé áàéíà. ýíýõ¿¿ ãàðûí àâëàãàä õóâèéí ñàíõ¿¿ãèéí çîðèëãîî òîäîðõîéëîõ, òºëºâëºõ, õýðýãæ¿¿ëýõ, îëñîí îðëîãîî õýðõýí õàäãàëæ àðâèæóóëàõ áîëîìæ áóþó òºðºë á¿ðèéí ñàíõ¿¿ãèéí õýðýãñýëä õºðºí㺠îðóóëàõ òóõàé ºã¿¿ëýõ áîëíî. ò¿¿íëýí áèçíåñýý ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõ ìºí㺠õýðýãòýé áàéãàà áîë ñàíõ¿¿ãèéí ÿìàð òºðëèéí áàéãóóëëàãûí, ÿìàð ¿éëèëãýýã àøèãëàæ áîëîõ òóõàé, ìºí ººðò áóé ìºí㺺 àëü íýã êîìïàíèé ¿éë àæèëëàãààíä õºðºí㺠îðóóëàõ çàìààð àðâèæóóëàõûã õ¿ñ áàéâàë þó àíõààðàõ òàëààð ºã¿¿ëíý. ñàíõ¿¿ãèéí àëèâàà øèéäâýð ãàðãàõäàà çºâõºí àøèã òºäèéã¿é, ò¿¿íèé ýðñäëèéã õàðãàëçàæ ¿çýõ øààðäëàãàòàé. ãàðûí àâëàãàä ýðñäëýý õýðõýí òîäîðõîéëîõ, ò¿¿íýýñ õýðõýí ñýðãèéëýõ, ýðñäëèéã çîõèñòîé óäèðäàõ õ¿ðýýíä äààòãàëûí à õîëáîãäîë, ñîíãîëò, õýðýãëýýíèé òàëààð ìºí òîâ äóðäñàí áîëíî. ò¿¿íëýí ñàíõ¿¿ãèéí çàõ çýýëä çîõèöóóëàãèéí ¿¿ðýã ã¿éöýòãýõ óèðòàé òºðèéí áàéãóóëëàãûí èã ¿¿ðãèéí òóõàé òîëèëóóëàâ. õàâñðàëòàä ñàíõ¿¿ãèéí çàõ çýýëä ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ áàéãàà áàéãóóëëàãóóäûí õàÿã áîëîí òóõàéí àñóóäëààð èë¿¿ äýëãýðýíã¿é óíøèõ ìýäýýëýë, ñàëáàðûí õóóëèéí õîëáîãäîõ çààëòóóäûã îðóóëñàí áîëíî. ªìíºõ ¿ãàíõãèéí õªòª 10 ýíýõ¿¿ ãàðûí àâëàãûã ñàíõ¿¿ãèéí áîëîâñðîëîî äýýøë¿¿ëýõèéã õ¿ññýí õýí á¿õýí, ýíý èãëýëýýð ñóðãàëò, ñóðòàëèëãàà, ìýäýýëëèéã ò¿ãýýõ èã ¿¿ðýãòýé áîëîâñðîëûí áîëîí òºðèéí áàéãóóëëàãà, ýñâýë õàðèëöàã, ¿éëë¿¿ëýãäèéíõýý ñàíõ¿¿ãèéí ìýäëýã ìýäýýëëèéã äýýøë¿¿ëýõ íü ¿éë àæèëëàãààíû ìàðêåòèíãèéí çîðèëãîä íü íèéöýæ áàéäàã á¿õ áàéãóóëëàãà ¿éë àæèëëàãààíäàà ºðãºíººð àøèãëàõ áîëîìæòîé. ä. ä¿ãýðæàâ ñàíõ¿¿ãèéí çîõèöóóëàõ õîðîîíû ãèø¿¿í áºãººä äýä äàðãàðãýäýä çîðèóëñàí ãàðûí àâëàãà 11 i áëýã. ñàíõ¿¿ãèéí çàõ çýýë áà òàíû îðîëöîî ýíý á¿ëýãò ñàíõ¿¿ãèéí çàõ çýýëèéí ìºí àíàðûã òàéëáàðëàæ, óã çàõ çýýëä èðãýä õýðõýí îðîëöîõ òàëààð ºã¿¿ëíý. ñàíõ¿¿ãèéí çàõ çýýëèéí àæèëëàõ çàðìûã ñàéòàð îéëãîæ, õàðèóöëàãàòàé õàíäàí, àæëàà áîäèòîé òºëºâëºæ àäñàí íºõöºëä îðîëöîã-èðãýí á¿ð ¿ð øèìèéã íü èë¿¿ õ¿ðòýõ áîëîìæòîé. 1.1. ñàíõ¿¿ãèéí çàõ çýýë ãýæ þó âý? 1.1.1. åðºíõèé îéëãîëò çàõ çýýëèéã íýã òàëààñ ýðýëò, íºãºº òàëààñ íèéë¿¿ëýëò ¿¿ñ áóé òàëáàð ãýæ ýíãèéíýýð îéëãîæ áîëîõ þì. ºëººò çàõ çýýëèéí îíöëîã íü õóäàëäàã, õóäàëäàí àâàãäûí ºëººò ñîíãîëò, èòãýëöýë äýýð ñóóðèëñàí áàéäàã. ñîöèàëèñò áóþó òºâëºðñºí òºëºâëºãººò ýäèéí çàñàãò “ºëººò çàõ çýýë” ãýñýí îéëãîëò áàéñàíã¿é. óèð íü óëñûí òºëºâëºãººíèé êîìèññ ýíãèéí èðãýä þó õýðýãëýõ, ¿éëäâýð¿¿ä ÿìàð á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éëäâýðëýõèéã áàòëààä ºãèõäºã áàéâ. ñîöèàëèñò ñèñòåì èéíõ¿¿ èðãýäèéí æàì ñíû ýðõ áóþó àøèã îëîõ, á¿òýýëýýð ñýòãýõ, ºëººò ñîíãîëòûã õÿçãààðëàæ áàéñàí óèð 1990-ýýä îíä íóðàí óíàñàí áèëýý. ýíý ñýäâèéã ñóäàëñíààð òà: çàõ çýýëèéí òàëààð îéëãîëòòîé áîëæ, ò¿¿íèé äîòîð ñàíõ¿¿, ìºíãºíèé áîëîí õºðºíãèéí çàõ çýýëèéí òàëààð ñóóðü ìýäëýã îëæ àâíà. õºðºíãèéí çàõ çýýëä æèðèéí èðãýí õýðõýí îðîëöîõ, õºðºíãèéí áèðæèéí ¿¿ðýã, õºðºí㺠îðóóëàãäûí ýðõ àøèã õýðõýí õàìãààëàãääàã òàëààð îéëãîëòîé áîëíî. õóâèéí ñàíõ¿¿ãèéí òºëºâëºãºº çîõèîõ, õýðýãæ¿¿ëýõ, ò¿¿íèé à õîëáîãäëûí òàëààð ìýäýõ áîëíî. x x xàíõãèéí õªòª 12 çàõ çýýëèéã á¿òýýãäýõ¿¿íýýð íü òºðºëæ¿¿ëýí íýðëýäýã. òóõàéëáàë, çýñ, í¿¿ðñ, àëò çýðãèéã íýãòãýí óóë óóðõàéí ò¿¿õèé ýäèéí çàõ çýýë ãýæ õýëäýã. ¿íýýñ ãàäíà óëààíáààòàð õîòûí, çàâõàí àéìãèéí çàõ çýýë ýñâýë äýëõèéí çàõ çýýë ãýõ çýðãýýð áàéðøëààð íü íýðëýæ áîëíî. òýãâýë ñàíõ¿¿ãèéí çàõ çýýë ãýæ þó âý? ñàíõ¿¿ãèéí çàõ çýýëèéã íýã òàëààñ ñàíõ¿¿æèëò øààðäëàãàòàé áàéãàà, íºãºº òàëààñ ìºí㺺 ºñãºõ ãýæ áóé õ¿ì¿¿ñèéí óóëçàæ áóé òàëáàð ãýæ ¿çýæ áîëíî. ¿íèéã áàíê áîëîí áèðæýýð òºëººë¿¿ëýí òàéëáàðëàÿ. õóðèìòëàë ¿¿ñãýæ, õ¿¿ãèéí îðëîãî îëîõ çîðèëãîîð èðãýä áàíêèíä ìºí㺺 õàäãàëóóëäàã áîë áèçíåñèéí ¿éë àæèëëàãààãàà ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõ õ¿ñýëòýé èðãýä áàíêèíä õàíäàæ çýýë õ¿ñäýã. áàíê íü õàðèëöàãäûí èòãýë äýýð îðøèí òîãòíîæ, ¿éë àæèëëàãààãàà ÿâóóëäàã ñàíõ¿¿ãèéí çóóëàã áàéãóóëëàãà þì. ¿íèé àäèëààð õºðºíãèéí áèðæ äýýð ñàíõ¿¿æèëò õýðýãòýé áàéãóóëëàãóóä õóâüöàà, áîíä çýðýã ¿íýò öààñ ãàðãàäàã áîë íºãºº òàëààñ, ìºí㺺 ºñãºæ àøèã îëîõ ãýñýí èðãýä òóõàéí õóâüöàà, áîíäûã õóäàëäàí àâàõ çàìààð õºðºí㺠îðóóëàëò õèéäýã. ýíý ¿éë àæèëëàãàà íü õºðºíãèéí áèðæýýð äàìæèæ õýðýãæèíý. õºðºíãèéí áèðæ íü õºðºí㺠îðóóëàã, ñàíõ¿¿æèãäèéí õîîðîíä ¿íýò öààñ áîëîíìºíãºí õºðºíãèéí àðèëæàà ñîëèëöîî ã¿éöýòãýõ îðíûã á¿ðä¿¿ëäýã. ìàíàé îðîíä õºðºíãèéí çàõ çýýëèéí ¿éë àæèëëàãàà áóñàä îðíóóäòàé õàðüöóóëàõàä òºäèéëºí ñàéí õºã溺ã¿é áàéíà. õºðºíãèéí çàõ çýýëèéã ñîíãîìîë óòãààð íü õºãæ¿¿ëýõèéí òóëä ìàíàé óëñàä óã çàõ çýýëòýé õîëáîîòîé õóóëü ýðõ ç¿éí ñèñòåìèéã á¿ðä¿¿ëýõ àñóóäàë þó þóíààñ óõàë áà õóóëü ýðõ ç¿éí çºâ ñèñòåì ¿éëèëñíýýð èðãýäèéí èäýâõèòýé îðîëöîî íýìýãäýæ, èíãýñíýýð õºðºíãèéí çàõ çýýë õºãæèõ áîäèò áîëîìæ áèé áîëíî. ªíººäºð ñàíõ¿¿ãèéí çàõ çýýë äýâøèëòýò òåõíîëîãè àøèãëàí öàõèì õýëáýðò øèëæèí îðîí çàé, öàã õóãàöààíààñ ¿ë õàìààðàí äýëõèéí çàõ çýýëä îðîëöîõ áîëîëöîî ñàéæèðñààð áàéíà. ýíý á¿õýíòýé õîëáîîòîéãîîð îéðûí èðýýä¿éä ìîíãîë óëñûí õºðºíãèéí çàõ çýýë àñàð õóðäòàé õºãæèíº ãýñýí òààìàãëàëûã ãàäààä, äîòîîäûí ìýðãýæëèéí øèíæýýèä äýâø¿¿ëñýí áàéäàã.ðãýäýä çîðèóëñàí ãàðûí àâëàãà 13 1.1.2. ñàíõ¿¿ãèéí çàõ çýýë ñàíõ¿¿ãèéí çàõ çýýë íü ¿íýò öààñíû çàõ çýýë, áàíêíû çýýëèéí çàõ çýýë ãýñýí ¿íäñýí õîð õýñýãò õóâààãääàã. ñàíõ¿¿ãèéí çàõ çýýëèéí á¿òöèéã ñõåìëýí õàðóóëúÿ. íýò öààñíû çàõ çýýë ñàíõ¿¿ãèéí çàõ çýýë óðò õóãàöààòàé çýýë áîãèíî õóãàöààòàé çýýë ìºíãºíèé çàõ çýýë éëäâýðèéí ãàçðûí ýðãýëòèéí õºðºí㺠áàíêíû çýýëèéí çàõ çýýë áàíêíû çýýë éëäâýðèéí ãàçðûí ¿íäñýí õºðºí㺠õºðºíãèéí çàõ çýýë õóâüöàà áîëîí áîíäûí ã¿éëãýý à. ìºíãºíèé çàõ çýýë ýíý çàõ çýýëèéí ãîë îðîëöîãèä íü: • òºâ áàíê • àðèëæààíû áàíêóóä þì. òºâ áàíê (ìîíãîëáàíê) íü òºãðºãèéí õóäàëäàí àâàõ àäâàðûã õàìãààëàõ, ñàíõ¿¿ãèéí ñèñòåìèéí òîãòâîðòîé áàéäëûã õàíãàõ çàìààð òºðèéí ìºíãºíèé áîäëîãûã òîäîðõîéëæ, ò¿¿íèéãýý õýðýãæ¿¿ëäýã èíñòèòóöè þì.àíõãèéí õªòª 14 àðèëæààíû áàíêóóä íü ñàíõ¿¿ãèéí çóóëàëûí ¿éëèëãýý ¿ç¿¿ëæ, àøãèéí òºëºº àæèëëàäàã. ªºðººð õýëáýë, àðèëæààíû áàíêóóä õàðèëöàãèääàà ìºí㺠çýýëæ, çýýëèéí õ¿¿ãýýð íü îðëîãî îëäîã. çýýëäýãäýýñ àâ áàéãàà çýýëèéí õ¿¿, õàäãàëàìæ ýçýìøèãäýä òºëæ áóé õàäãàëàìæèéí õ¿¿ãèéí çºð¿¿ íü áàíêíû ¿éë àæèëëàãààíû çàðäëûã íºõººä àøèã îëîõ ãîë ýõ ¿¿ñâýð íü áîëäîã. èéìä õàäãàëàìæèéí õ¿¿ íü çýýëèéí õ¿¿ãèéí ñóóðü áîëíî. çýýëèéí õ¿¿ã áóóðóóëàõ ¿íäýñ íü õàäãàëàìæèéí õ¿¿ áàãà áàéõ ÿâäàë þì. áîãèíî õóãàöààòàé ¿íýò öààñ àðèëæààëäàã áàíê õîîðîíäûí çàõûã ìºíãºíèé çàõ çýýë ãýæ íýðëýäýã. ìºíãºíèé çàõ çýýëä èõýâëýí çàñãèéí ãàçàð, òºâ áàíê, àðèëæààíû áàíêóóä áîëîí òîìîîõîí õºðºí㺠îðóóëàã áàéãóóëëàãóóä îðîëöäîã. ìºíãºíèé çàõ çýýëä àðèëæààëàãääàã ¿íýò öààñ íü õàðüöàíãóé áàãà ýðñäýëòýéä òîîöîãääîã áà èõýâëýí íýã æèë õ¿ðòýë õóãàöààòàé, õºðâºõ àäâàð ñàéòàé áàéäàã áóñàä ¿íýò öààñòàé õàðüöóóëàõàä õ¿¿ áóþó ºãººæ áàãàòàé áàéäàã (äýëãýðýíã¿é ìýäýýëëèéã õàâñðàëò 8 -ààñ ¿çíý ¿¿.). õºãæèíã¿é îðíóóäàä õóâü õ¿ì¿¿ñ èõýâëýí çàñãèéí ãàçðûí ¿íýò öààñ õóäàëäàæ àâàõ, ýñâýë õàìòûí ñàíä õºðºí㺠îðóóëæ, ò¿¿ãýýð äàìæóóëàí ìºíãºíèé çàõ çýýëä îðîëöäîã. ìàíàé óëñàä ìºíãºíèé çàõ çýýë òºäèéëºí ñàéí õºã溺ã¿é áàéãàà áºãººä îäîîãîîð èðãýä ýíýõ¿¿ çàõ çýýëä îðîëöîõ áîëîìæã¿é áàéíà. çºâõºí ìîíãîëáàíê áîëîí àðèëæààíû áàíêóóä ìºíãºíèé çàõ çýýëä àðèëæàà õèéæ áàéíà. öààøèä ñàíõ¿¿ãèéí çàõ çýýë õºãæñºíººð èðãýä ìºíãºíèé çàõ çýýëä îðîëöîõ áîëîìæ áèé áîëîõ þì. á. õºðºíãèéí çàõ çýýë ìîíãîëóóä áèä “õºðºíãèéí çàõ çýýë” áîëîí “¿íýò öààñíû çàõ çýýë” ãýñýí íýð òîìüîã èæèë óòãàòàéãààð îéëãîæ, õýðýãëýæ õýâøñýí. ãýòýë ¿íýíäýý õºðºíãèéí çàõ çýýë íü èë¿¿ ºðãºí óòãàòàé áºãººä ¿ë õºäëºõ õºðºíãºòýé õîëáîîòîé çóóëàëûí ¿éë àæèëëàãààã äàâõàð àãóóëæ áàéäàã îéëãîëò þì. ãýõäýý ýíýõ¿¿ íîìîíä óëàìæëàëûã äàãàí, õºðºíãèéí çàõ çýýë ãýñýí íýð òîìüîã ÿâöóó óòãààð íü áóþó ¿íýò öààñíû çàõ çýýë ãýäýã íýð òîìüîòîé àäèëòãàí õýðýãëýñýí áîëíî. çàñãèéí ãàçàð áîëîí õóâèéí êîìïàíèóä òîäîðõîé òºñºë, õºòºëáºð õýðýãæ¿¿ëýõ, áèçíåñýý ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõ ìºí㺠îëîõ çîðèëãîîð ¿íýò öààñ àðèëæààëäàã çàõ çýýëèéã õºðºíãèéí çàõ çýýë ãýäýã. õºðºíãèéí çàõ çýýë íü äîòðîî õóâüöààíû áîëîí áîíä (ºðèéí áèèã)-ûí çàõ çýýë ãýæ ¿íäñýíäýý õîð õóâààãäàíà. ò¿¿íëýí àðèëæààëàãäàæ áóé á¿òýýãäýõ¿¿íèé øèíý õóóèí ýñýõýýñ õàìààð õºðºíãèéí çàõ çýýë íüðãýäýä çîðèóëñàí ãàðûí àâëàãà 15 àíõäàã áîëîí õîðäîã ãýæ àíãèëàãäàõ íü áèé. àíõäàã õºðºíãèéí çàõ çýýëä çàñãèéí ãàçàð ýñâýë êîìïàíè áîíä áîëîí õóâüöààãàà àíõ óäàà øèíýýð ñàíàë áîëãîæ, óëìààð “áîñãîñîí” ìºí㺺𺺠¿íýò öààñ ãàðãàñàí òºñ뺺 ñàíõ¿¿æ¿¿ëäýã. õàðèí õîðäîã çàõ çýýëä õºðºí㺠îðóóëàãèä ºìíº íü õóäàëäàí àâñàí ¿íýò öààñàà õîîðîíäîî àðèëæäàã. ªºðººð õýëáýë, àðèëæààëàãäàæ áóé á¿òýýãäýõ¿¿í íü “õóóèðñàí” áàéäàã. ìîíãîëûí õºðºíãèéí áèðæ äýýð õîðäîã çàõ çýýëèéí àðèëæàà àíõ 1995 îíä ýõýëñýí. óëìààð 2002 îí õ¿ðòýë áèðæèä á¿ðòãýëòýé êîìïàíèóäûí õóâüöààíû õÿíàëòûí áàãöûã ýçýìøèæ, õÿíàëòàà òîãòîîõûã ýðìýëçñýí òîìîîõîí õºðºí㺠îðóóëàãäûí èäýâõèòýé ¿éë àæèëëàãààíû óëìààñ ¿íýò öààñíû àðèëæàà øóóðõàé ÿâàãäàæ áàéâ. ãýâ, öººí õýäýí òîãëîãèéí ãàðò ãîë õóâüöàà òºâëºðñºí äàðààãèéí æèë¿¿äýä áèðæèéí àðèëæààíû ýð îãöîì ñààðñàí áàéíà. õàðèí ãàäààäûí õºðºí㺠îðóóëàãèä ìîíãîëûí çàõ çýýëä èäýâõèòýé îðîëöîõ áîëñîí 2005 îíîîñ äàõèí ºñ, 2007 îíä õàìãèéí ºíäºð ò¿âøèíäýý õ¿ð áàéæýý. äýëõèé íèéòèéã õàìàðñàí ñàíõ¿¿ãèéí õÿìðàëûí óëìààñ 2008 îíîîñ õºðºíãèéí çàõ çýýëèéí èäýâõè ýðñ ñóëàðñàí áà 2009 îíû õîðäóãààð õàãàñààñ ààæèì ñýðãýõ òºëºâ àæèãëàãäàæ áàéíà. 1.1.3. èðãýä õºðºíãèéí çàõ çýýëä õýðõýí îðîëöîõ âý? èðãýä, áàéãóóëëàãóóä õºðºíãèéí áóþó ¿íýò öààñíû çàõ çýýëä îðîëöîõûí òóëä ýíý çàõ çýýëèéí àæèëëàõ åðºíõèé ìåõàíèçìûã ìýäýõ õýðýãòýé. ¿íèéã äîîðõ çóðàãò õàðóóëàâ. áðîêåðèéí “áá” êîìïàíè èðãýí äîðæ x ìîíãîëûí õºðºíãèéí áèðæ õóâüöàà ] y õóâüöàà \ z ìýäýýëýë [ ìýäýýëýë y \ õóâüöàà áðîêåðèéí “àà” êîìïàíè ìîíãîëûí õºðºíãèéí áèðæ èðãýí äóëìàà x õóâüöàà ]àíõãèéí õªòª 16 õºðºíãèéí çàõ çýýë äýýð ÿâàãäàõ ¿éë àæèëëàãààã äàðààõ õ¿ñíýãòýä äýëãýð¿¿ëýí òàéëáàðëàâ. õºðºíãèéí çàõ çýýëèéí ¿éë àæèëëàãàà îðîëöîã áàéãóóëëàãûí èã ¿¿ðýã 1. èðãýí äîðæ áðîêåðèéí “àà” êîìïàíèä ººðèéí õóâüöààãàà õóäàëäàõ, èðãýí äóëìàà áðîêåðèéí “áá” êîìïàíèàñ õóâüöàà õóäàëäàí àâàõ çàõèàëãà ºãíº. 2. áðîêåðèéí êîìïàíèóä èðãýí äîðæ, äóëìàà íàðûí çàõèàëãûí äàãóó õîëáîãäîõ ìýäýýëëèéã ìõáèðæ, íýò öààñíû òºëáºð òîîöîî òºâëºðñºí õàäãàëàìæèéí òºâ (öòòòõò)-ä õ¿ðã¿¿ëíý. 3. öòòòõò íü ýäãýýð èðãýäèéí äàíñàíä áóé ¿íýò öààñ áîëîí ìºíãºí õºðºíãèéí òàëààðõ ìýäýýëëèéã ìõáèðæèä ºãíº. 4. ìõáèðæ íü ¿íýò öààñíû àðèëæàà ÿâóóëæ, ìýäýýëëèéã öòòòõò-ä ºãíº. õóäàëäàí àâàõàä õàìãèéí áàãà ¿íýòýé áîëîí õóäàëäàõàä õàìãèéí èõ ¿íýòýé çàõèàëãûã, ¿íý èæèë áîë ò¿ð¿¿ëæ ºãñºí çàõèàëãûã áèåë¿¿ëýõ çàðìààð áðîêåð á¿ð ººðèéí õàðèëöàãèéí ýðõ àøãèéí òºëºº àðèëæààíä îðîëöîíî. 5. öòòòõò-ººñ èðãýí äîðæ, äóëìàà íàðûí äàíñíû ìýäýýëëèéã õîëáîãäîõ áðîêåðèéí êîìïàíèóäàä õ¿ðã¿¿ëíý. 6. èðãýí äîðæ ººðèéí äàíñàíä îðñîí ìºíãº, äóëìàà ººðèéí äàíñàíä áàéðøñàí ¿íýò öààñíû ìýäýýëëèéã áðîêåðèéí êîìïàíèàñàà àâíà. ñàíõ¿¿ãèéí çîõèöóóëàõ õîðîî íü ñàíõ¿¿ãèéí çàõ çýýëèéí òîãòâîðòîé áàéäëûã õàíãàõ, ñàíõ¿¿ãèéí ¿éëèëãýýã çîõèöóóëàõ, õîëáîãäîõ õóóëü òîãòîîìæèéí áèåëýëòýä õÿíàëò òàâèõ, õºðºí㺠îðóóëàã, ¿éëë¿¿ëýãäèéí ýðõ àøãèéã õàìãààëàõ èã ¿¿ðýã á¿õèé òºðèéí áàéãóóëëàãà þì. ìîíãîëûí õºðºíãèéí áèðæ õê íü õóâüöààò êîìïàíèóäûí ¿íýò öààñûã òîäîðõîé øàëãóóðûí äàãóó á¿ðòãýí àâ àíãèëàë òîãòîîõ, ¿íýò öààñíû àðèëæààã èë òîä, íýýëòòýé, øóäàðãà ÿâóóëæ, îëîí íèéòèéã ¿íýò öààñíû àðèëæààíû ìýäýý, ìýäýýëëýýð õàíãàæ, õºðºí㺠îðóóëàãäûí íèéòëýã ýðõ àøãèéã õàìãààëàõ ¿íäñýí èã ¿¿ðýãòýé àæèëëàäàã. ìõá íü çàñãèéí ãàçðûí 1991 îíû 1 ä¿ãýýð ñàðûí 18-íû ºäðèéí øèéäâýðýýð áàéãóóëàãäñàí. íýò öààñíû òºëáºð òîîöîî, òºâëºðñºí õàäãàëàìæèéí òºâ õõê íü ¿íýò öààñíû òºëáºð òîîöîî, õàäãàëàìæèéí ãýñýí ¿íäñýí õîð ¿éë àæèëëàãààã äàãíàí ýðõýëäýã áºãººä çàñãèéí ãàçðûí áîëîí êîìïàíèéè áîíä, õóâüöààíû òºëáºð òîîöîîã áýëýí, áýëýí áóñààð ã¿éöýòãýäýã. õàðèí òóñ áàéãóóëëàãûí õàäãàëàìæèéí ¿éë àæèëëàãààíä ¿íýò öààñûã ãýðýýíèé ¿íäñýí äýýð òºâëºðñºí õàäãàëàìæèä õàäãàëàí, ¿íýò öààñ ýçýìøèãäèéí á¿ðòãýë õºòëºõ, òºâëºðñºí õàäãàëàìæèä äàíñ íýýõ, õààõ, ºìëºõ ýðõèéí á¿ðòãýëä ººðëºëò îðóóëàõ áîëîí ¿¿ðãèéè ã¿éöýòãýë õàíãóóëàõòàé õîëáîãäñîí ¿éëèëãýýã õàìààð áàéíà. áðîêåð, äèëëåðèéí êîìïàíè íü ¿íýò öààñíû çàõ çýýë äýõ àðèëæààíû ¿íý õàíøèéí òàëààð ìýäýýëýë ºãºõ, òóõàéí ºìëºãèéí ºìëºë äýõ ¿íýò öààñûã õóäàëäàõ áîëîí õóäàëäàí àâàõ çàõèàëãà àâ áèåë¿¿ëýõ ¿íäñýí ¿éë àæèëëàãàà ýðõýëäýã. ìýäýýëëèéí òåõíîëîãèéí õºãæèë íü èðãýäýä ñàíõ¿¿ãèéí ¿éëèëãýýã èë¿¿ õÿëáàð, õÿìä, õóðäàí õ¿ðòýõ íºõöºë á¿ðä¿¿ëæ áàéíà. èíòåðíåòýýð ¿íýò öààñíû àðèëæààíä îðîëöîõ áîëîìæèéí òóõàé äýëãýðýíã¿é ìýäýýëëèéã ýíý íîìûí õàâñðàëò 14-ººñ óíøèíà óó.ðãýäýä çîðèóëñàí ãàðûí àâëàãà 17 ìîíãîë óëñûí õºðºíãèéí çàõ çýýë äýýð 2010 îíû ýõíèé áàéäëààð õºðºíãèéí áèðæ 1, òºëáºð òîîöîî, õàäãàëàìæèéí áàéãóóëëàãà 1, áðîêåð, äèëëåð, àíäåððàéòåðèéí 49 êîìïàíè ñàíõ¿¿ãèéí çîõèöóóëàõ õîðîîíîîñ îëãîñîí òóñãàé çºâøººðëèéí äàãóó ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ áàéíà. íèéò 353 õóâüöààò êîìïàíèé ¿íýò öààñ á¿ðòãýëòýé áàéãàà áîëîâ ¿éë àæèëëàãàà íü çîãñîîä ãóðâààñ äýýø æèë áîëñîí 160 ãàðóé êîìïàíè áàéíà. ýäãýýð êîìïàíèé õóâüöààã õºðºí㺠îðóóëàãèä õóäàëäàí àâ õîõèðîõîîñ ñýðãèéëæ ñàíõ¿¿ãèéí çîõèöóóëàõ õîðîî àðèëæààíä îðîëöîõûã íü çîãñîîñîí. èéìä 2010 îíû ýõíèé áàéäëààð áèðæ äýýð 200 îðèì êîìïàíèé ¿íýò öààñ á¿ðòãýãäýí àðèëæààëàãäàæ áàéíà. ýíý òàëààðõè äýëãýðýíã¿é ìýäýýëëèéã òà ýíý íîìûí õàâñðàëò-2, ñàíõ¿¿ãèéí çîõèöóóëàõ õîðîîíû âýá ñàéò (www.frc.mn) áîëîí ìîíãîëûí õºðºíãèéí áèðæèéí (www.mse.mn) âýá ñàéòààð îðæ ¿çíý ¿¿. õºðºíãèéí çàõ çýýëèéí òºëáºð òîîöîî, õàäãàëàìæèéí ¿éë àæèëëàãàà ýðõýëäýã òºðèéí ºìèò “íýò öààñíû òºëáºð òîîöîî, òºâëºðñºí õàäãàëàìæèéí òºâ” (öòòòõò) õõê-ä 2009 îíû 12 ñàðûí 1-íèé áàéäëààð íèéò 443,761 õóâüöàà ýçýìøèã á¿ðòãýãäñýí áàéãààãààñ: äàíñàà íýýëãýñýí 328,133 äàíñàà íýýëãýýã¿é 115,628 õóâüöàà ýçýìøèã áàéíà. äàíñàà íýýëãýýã¿é õóâüöàà ýçýìøèãèä íü ¿íýò öààñíû àðèëæààíä îðîëöîõ, íîãäîë àøãàà àâàõ áîëîìæã¿é áàéãàà ãýñýí ¿ã þì. çºâëºìæ. òà äàíñàà íýýëãýýã¿é áîë èðãýíèé ¿íýìëýõ, äààëãàâðûí ãýðýý çýðýã áèèã áàðèìòàà àâààä öòòòõò (ñ¿õáààòàðûí òàëáàéí áàðóóí òàëä, õºðºíãèéí áèðæèéí 2-ð äàâõàðò)-ä ººðºº îèõ þìóó àëü íýã áðîêåðèéí êîìïàíèä õàíäàí äàíñàà íýýëãýýðýé. òà “äààëãàâðûí ãýðýý çýðýã ¿íýò öààñ ýçýìøñýí òóõàé ÿìàð áàðèìò áàéõã¿é áîëîõîîð ìèíèé õóâüöàà ºíãºðñºí áàéõ” ãýæ áîäîæ ìàãàäã¿é. àíõäàã çàõ çýýëä îðîëöîí õóâüöàà ýçýìøñýí õ¿í á¿ðèéí á¿ðòãýë (îâîã, íýð, ðåãèñòðèéí äóãààð ãýõ ìýò) öòòòõò-ä õàäãàëàãäàæ áàéäàã óðààñ òà èðãýíèé ¿íýìëýõýý àâ îîîä øàëãóóëæ, äàíñàà íýýëãýí àðèëæààíä îðîëöîõ ýðõ áàéãàà ãýäãèéã àíõààðààðàé. ªì õóâüëàëààð õóâüöàà àâñàí àðèëæààíä îðîëöîõã¿é áàéãàà íü òàíä õîõèðîëòîé òºäèéã¿é õóâüöààíû àðèëæààíä ñºð㺺ð íºëººëæ, õºðºíãèéí çàõ çýýëèéí æàì ñíû õºãæèëä ñààä áîëíî. õóóëüäàíõãèéí õªòª 18 çààñíààð èðãýí ººðèéí ºìëºëèéí ç¿éëèéã àðèëæ, õàìãààëàõ á¿õèé ë çàðäëûã õàðèóöàæ, ýðñäëýý õ¿ëýýõ ñòîé. íºãºº òàëààñ ýðãýëòýä îðîîã¿é, èäýâõèã¿é õóâüöààíû õàíø óíàæ ¿íýã¿éäñýýð áàéäàã. èéì õóâüöààíû òóõàéä òºðººñ øèéäâýð ãàðãàæ, çàõ çýýëèéí ýðãýëòýä îðóóëàõ àðãà õýìæýý àâàõ íü ç¿éòýé ãýæ ìýðãýæèëòí¿¿ä ¿çäýã. èéìä òà ýçýìøñýí õóâüöààíûõàà ¿ð øèìèéã õ¿ðòýõ ñàíààëàãà ãàðãàõ óó, òºð òàíû ºìíººñ øèéäâýð ãàðãàõûã õ¿ëýýñýýð áàéõ óó ãýäýã ñîíãîëò ¿ëäýýä áàéíà. 1.1.4. õºðºíãèéí çàõ çýýëä îðîëöîã èðãýä, õºðºí㺠îðóóëàãäûã òºðººñ õýðõýí õàìãààëäàã âý? õºðºíãèéí çàõ çýýëèéí ãîë îðîëöîãèä áîëîõ ¿íýò öààñ ãàðãàã êîìïàíè, çàõ çýýëèéí ìýðãýæèëòí¿¿äèéí õóóëü áóñ ¿éëäëýýñ õºðºí㺠îðóóëàãäûã õàìãààëàõ çîðèëãîîð òºðººñ õÿíàëò, çîõèöóóëàëò õèéäýã. ìàíàé óëñûí õóâüä ýíýõ¿¿ òºðèéí çîõèöóóëàã áàéãóóëëàãà íü ñàíõ¿¿ãèéí çîõèöóóëàõ õîðîî þì. çàõ çýýëèéí ¿éë àæèëëàãààã èë òîä, øóäàðãà ÿâóóëàõ ¿¿äíýýñ òºðººñ õºðºíãèéí çàõ çýýëèéí ¿éë àæèëëàãààã çîõèöóóëñàí õóóëü, òîãòîîìæ ãàðãàäàã. ìàíàé óëñàä îäîîãîîð: íýò öààñíû çàõ çýýëèéí òóõàé êîìïàíèé òóõàé ñàíõ¿¿ãèéí çîõèöóóëàõ õîðîîíû ýðõ ç¿éí áàéäëûí òóõàé çýðýã õóóëèéí õ¿ðýýíä õºðºíãèéí çàõ çýýëèéí ¿éë àæèëëàãàà ÿâàãäàæ áàéíà. ñàíõ¿¿ãèéí çîõèöóóëàõ õîðîîíîîñ ýäãýýð õóóëü, òîãòîîìæèä íèéö¿¿ëýí íàðèéâèëñàí æóðìóóä ãàðãàæ, õóóëü, òîãòîîìæèéí õýðýãæèëòýä õÿíàëò òàâüæ àæèëëàäàã. òèéìýýñ èðãýí òà ¿íýò öààñ, õºðºí㺠îðóóëàëòòàé õîëáîîòîé àëèâàà õóóëü áóñ ¿éëäëèéí óëìààñ õîõèðñîí áîë ºðãºäºë, ãîìäëîî ñàíõ¿¿ãèéí çîõèöóóëàõ õîðîîíä ãàðãàõ õýðýãòýé. ýíý õîðîîíû ººð èã ¿¿ðýã íü õºðºí㺠îðóóëàãäûí ýðõ àøãèéã õàìãààëàõ ÿâäàë áàéäàã (õàâñðàëò 10-ààñ õºðºíãèéí çàõ çýýë äýýð ò¿ãýýìýë òîõèîëääîã æèøýýí äýýð õºðºí㺠îðóóëàã ýðõýý õýðõýí õàìãààëóóëàõ òóõàé äýëãýðýíã¿é ìýäýýëëèéã ¿çíý ¿¿). õºðºíãèéí áèðæ íü ººðèéí ãèø¿¿ä áîëîí á¿ðòãýëòýé êîìïàíèéõàà ¿éë àæèëëàãààã çîõèöóóëàõ ä¿ðýì, æóðàì áàòàëæ ìºðä¿¿ëäýã. ýäãýýð ä¿ðýì, æóðàì íü õºðºíãèéí áèðæèä á¿ðòãýëòýé, õóâüöàà, áîíäîî õóäàëäàæ áàéãàà êîìïàíè áîëîí àðèëæààíä îðîëöîã áðîêåð äèëëåðèéí êîìïàíèóä õóóëèéí õ¿ðýýíä øóäàðãààð àæèëëàõ ýðõ ç¿éíðãýäýä çîðèóëñàí ãàðûí àâëàãà 19 çîõèöóóëàëòûí íýã õýñýã áîëäîã. ò¿¿íëýí îëîí íèéòýýñ ñàíõ¿¿æèëò àâàõ çîðèëãîîð õóâüöàà ýñâýë áîíä ãàðãàõ êîìïàíè íü õîëáîãäîõ õóóëü áîëîí ñàíõ¿¿ãèéí çîõèöóóëàõ õîðîî, õºðºíãèéí áèðæýýñ ãàðãàñàí ä¿ðýì, æóðìûí òîäîðõîé íºõöºë, áîëçëûã õàíãàñàí áàéõ ñòîé. ýäãýýð íºõöºë, øààðäëàãà íü íèéòýä çîðèóëàí ãàðãàæ áàéãàà ¿íýò öààñíû íàéäâàðòàé, ýðñäýë áàãàòàé áàéõ íºõöëèéã á¿ðä¿¿ëæ, õºðºí㺠îðóóëàãèä áîëîí èðãýäèéí ýðõ àøãèéã õàìãààëàõàä èãëýãäñýí áàéäàã. 1.1.5. ñàíõ¿¿ãèéí çàõ çýýëä îðîëöîã –õóâü õ¿íèé õàðèóöëàãà ñàíõ¿¿ãèéí çàõ çýýëä õàðèóöëàãàòàé, óõààëàã îðîëöîã áîëîõûí òóëä äàðààõ çºâëºìæèéã ñàéòàð òóíãààæ, ¿éë àæèëëàãààíäàà õýâø¿¿ëáýë ç¿éòýé. ìºí㺺 çàðöóóëàõ òºëºâëºãºº ãàðãàõ. ªðõèéí çàðëàãàà òºëºâëºõ ººðººð õýëáýë, ºðõèéí òºñ⺺ çîõèîõ õýðýãòýé. ýíý íü õýö¿¿ ÿðâèãòàé ç¿éë áèø áºãººä îëîõ îðëîãî, ãàðàõ çàðäëàà ë íýã á¿ðëýí áèèõ ¿éë àæèëëàãàà þì. òºëºâëºãºº áèñýíýýð òàíû õàðèóöëàãà äýýøèëæ, àøèã àâðàõ ýõíèé àëõàì áîëíî. ìºí㺺 õýìíýõ, õóðèìòëóóëàõàä öàã çàâ ãàðãàõ. àëèâàà ç¿éëä õàðèóöëàãàòàé õàíääàã õ¿í èðýýä¿éä ÿìàðâàà ìºíãº, òºãðºãíèé ÿàðàëòàé õýðýãöýý ãàðàõàä áýëòãýëòýé, òîäîðõîé õýìæýýíèé ìºí㺠õàäãàëæ áàéõ íü óõàë ãýäãèéã ìýääýã. õóðèìòëàë ãýäýã íü ýíãèéíýýð îéëãîõîä îëñîí îðëîãîîñîî áàãà çàðöóóëàõûã õýëíý. ýíý íü áîëîìæã¿é ç¿éë ìýò ñàíàãäàæ áîëîõ òîõèîëäëîîð ºâäºõ, ãýíýò ìºíãºíèé õýðýãöýý ãàðàõ ¿åä ìºí㺠õàäãàëàõ, õóðèìòëóóëàõûí à õîëáîãäîë îéëãîãäîíî. ìýäýýæ èë¿¿ èõ àæèë õèéõ, óõàë øààðäëàãàã¿é ç¿éëä ìºí㺠¿ðýõã¿é áàéõ íü õóðèìòëàëòàé áîëîõ õàìãèéí ýíãèéí áºãººä õóðäàí àðãà çàì ìºí. “õýðýãöýý”, “õ¿ñýë” õîðîî ÿëãàõ. çàéëøã¿é õýðýãöýýòýé ç¿éëäýý ë ìºí㺠çàðöóóëæ, áóñàä ò¿ð çóóðûí ñîíèðõîë òàòñàí áîëîâ óõàë áèø ç¿éëýýñýý õýñýã õóãàöààíä òàòãàëçàõ íü ç¿éòýé. æèøýý íü, òà òàìõèíààñ ãàðëàà ãýõýä òýãòëýý ìóó þì áîëîõã¿é áà ò¿¿íèéã õýðýãëýõã¿éãýýð àìüäàðñààð ë áàéõ áîëíî. õàðèí ýð¿¿ë ìýíäýä òóñ áîëîõîîñ ãàäíà òàìõèíä çàðöóóëæ áàéñàí ìºí㺺 øóóä õóðèìòëàë áîëãîí õàäãàëáàë èë¿¿ ñýòãýë õàíãàëóóí ÿâàõ áîëíî. ýíý íü õýí á¿õíèé ìýääýã ýíãèéí ç¿éë áîëîâ àìüäðàë äýýð õ¿í á¿ð õýðýãæ¿¿ëäýãã¿é, õàðèí õýðýãæ¿¿ëñýí õ¿í ¿ð àøãèéã íü õ¿ðòäýã áèëýý.àíõãèéí õªòª 20 ìºí㺠çýýëýõýýñ àëü áîëîõ òàòãàëçàõ. õ¿¿õäèéíõýý ñóðãàëòûí òºëáºðèéã òºëºõ, îðîí ñóóöàíäàà çàñâàð õèéõ, ýñâýë á¿ð ºäºð òóòìûí õýðýãöýýíäýý øààðäàãäàõ ìºíãèéã áàíêíààñ, ýñâýë õýí íýãíýýñ õ¿¿òýé çýýëýõ ñàíàà òàíä òºðæ áîëíî. ýõíèé óäàà çýýë àâ áîëîõ áîëîâ äàðààãèéí óäààä äàõèàä ë çýýëýõ øààðäëàãà ãàðíà. çýýëñýí ë áîë õ¿¿ òºëíº. ìºí ÿìàð íýã ãýíýòèéí ç¿éë òîõèîëäîæ çýýëýý õóãàöààíäàà òºëæ àäàõã¿éä õ¿ðâýë íýìæ òîðãóóëü òºëíº ãýõ ìýò ýëäýâ ýðñäýë óðàõ ìàãàäëàëòàé. òèéìýýñ çýýë àâàõûí îðîíä îíöûí øààðäëàãàã¿é çàðäëàà ýðòíýýñ áàãàñãàõ õýðýãòýé. æèøýý íü, áàéð ñóóöàà çàñàõäàà çýýë àâàõûí îðîíä áàãà áàãààð çàñâàðûí àæëàà ººðºº õèéæ áîëíî. òîâäîî, èðýýä¿éä àøèã àâðàõ ç¿éëýýñ áóñàä òîõèîëäîë áóþó õýðýãëýýíèé çýýëýýñ òàòãàëçñàí íü äýýð. ªºðòºº ë íàéäàõ. çàðèì òîõèîëäîëä ãýð á¿ëèéí ãèø¿¿ä, íàéç íºõ人ñºº ìºíãºí áýëýã àâàõ òààòàé áîëîâ òýäíýýñ ¿ðãýëæ òóñëàìæ, áýëýã èðíý ãýæ äýìèé õ¿ëýýæ öàã àëäàõ õýðýãã¿é, çºâõºí ººðòºº ë íàéä. àëèâàà ãýðýýíä ãàðûí ¿ñýã çóðàõäàà òóéëûí õàðèóöëàãàòàé õàíäàõ. àëèâàà ãýðýý, õýëýëöýýðò ãàðûí ¿ñýã çóðàõûí ºìíº óã ãýðýý, õýëýëöýýð íü òóõàéí ¿åä õ¿èíòýé áàéãàà õóóëü, ä¿ðýìòýé íèéöýæ áóé ýñýõèéã íÿãòëàí øàëãàæ áàéõ õýðýãòýé. øààðäëàãàòàé òîõèîëäîëä áóñäààñ çºâëºãºº àâ áîëíî. æèøýý íü, áàíêòàé çýýë áîëîí õàäãàëàìæèéí ãýðýý áàéãóóëàõ, áðîêåðèéí ï¿¿ñýý ñîíãîõ, äààòãàëûí ãýðýýíä ãàðûí ¿ñýã çóðàõ ¿åä èðãýä ººðñäèéí õàéõðàìæã¿é áàéäëààñ áîëæ õîæèì íü ñºðºã ¿ð äàãàâàðò õ¿ðýõ çààëò, õýëöëèéã àíçààðàõã¿é ºíãºðºõ òîõèîëäîë áàéäàã. ò¿¿íëýí áýëýí ìàÿãò, ºðãºäºë, ãýðýýíèé çàãâàð íü òóõàéí áàéãóóëëàãûí ýðõ àøãèéí ¿¿äíýýñ áýëòãýãäñýí áàéõ ìàãàäëàëòàéã ñàíàæ áàéõ íü óõàë. ãýðýýíèé íºõöëèéã ñàíõ¿¿ãèéí áàéãóóëëàãûí àæèëòíû àìàí òàéëáàðòàé õàðüöóóëæ ¿çýõýä èë¿¿äýõã¿é. ä¿ãíýæ õýëýõýä: ãàðûí ¿ñýã çóðàõûí ºìíº ãýðýýãýý çààâàë ã¿éöýä óíøèæ îéëãîñîí áàéõ éë àæèëëàãààòàé õîëáîãäñîí õóóëü, æóðàì áîëîí ¿éëèëãýý íü òàíû ýðõ àøèãò íèéöýæ áóé ýñýõýä ä¿ãíýëò õèéõ øààðäëàãàòàé áîë óã áàðèìò áèèãò íýìýëò, ººðëºëò îðóóëàõ ñàíàëàà èëýðõèéëæ òóñãóóëàõ çýðãýýð ñàíõ¿¿ãèéí çàõ çýýëä îðîëöîã--õóâü õ¿íèé ¿¿ðýã, õàðèóöëàãàà îéëãîæ ìýäýõ íü óõàë.ðãýäýä çîðèóëñàí ãàðûí àâëàãà 21 1.2. õóâèéí ñàíõ¿¿ãýý òºëºâëºõ 1.2.1. òºëºâëºëòèéí à õîëáîãäîë îðëîãî, çàðëàãàà çºâ óäèðäàæ òîäîðõîé õýìæýýíèé õóðèìòëàë áèé áîëãîõîä õóâèéí ñàíõ¿¿ãýý òºëºâëºõ íü þó þóíààñ óõàë. ¿íèéã äàðààõ ýíãèéí æèøýýí äýýð òàéëáàðëàÿ. òàíûã òºñâèéí áàéãóóëëàãàä àæèëëàäàã 25 íàñòàé, ñàðûí 400,000 òºãðºãèéí öàëèíòàé ãýæ áîäú. õóóëèéí äàãóó òà öàëèíãèéíõàà 10 õóâèéã õóâü õ¿íèé îðëîãûí àëáàí òàòâàðò òºëíº. äýýð íü íèéãìèéí äààòãàë áîëîí ººð õýä õýäýí òºðëèéí øèìòãýë áàñ òºëíº. ýäãýýðèéã òàíû öàëèíãààñ øóóä ñóóòãààä àâíà. ýíý á¿õíèéã òºëººä òàíû ãàð äýýðýý áýëíýýð àâàõ ìºí㺠350,000 òºãðºã áîëíî ãýæ òºñººëüå. òà ýíý ìºíãèéã þóíä çîðèóëàõ âý. ìýäýýæ òàíû ºäºð òóòìûí õýðýãëýýíä çàðäàë ãàðíà. èõýíõ ìîíãîëóóäûí ºäºð òóòìûí õýðýãëýý ÿëãàà áàãàòàé áàéäàã. òàíûã ãýðëýýã¿é, ãàíöààð àìüäàðäàã ãýæ ¿çâýë íààä çàõ íü äàðààõ çàðäëóóä ãàðíà. çàðäëûí òºðºë ñàðûí çàðäàë /òºãðºãººð/ áàéðíû ò¿ðýýñ 100,000 óñ, öàõèëãààíû òºëáºð 10,000 ãàð óòàñíû òºëáºð 20,000 çóðàãò, êàáåëèéí õóðààìæ 5,000 àæèëäàà ÿâàõ, èðýõ çàðäàë îéðîëöîîãîîð 30,000 õóâöàñ õóäàëäàí àâàõàä 20,000 õîîë, óíä ¿çâýð ¿éëèëãýý ãýõ ìýò áóñàä ç¿éëä 165,000 íèéò çàðäàë 350,000 õýðýâ íèéò çàðëàãà äóíäæààð èéìýðõ¿¿ ãýâýë ñàðûí îðëîãî, çàðëàãà èíü òýíö¿¿ áàéõ íü. ãýòýë õýðýã äýýðýý ¿¿íýýñ ãàäíà îëîí ç¿éëä ìºí㺠çàðàõ õýðýãöýý ãàðäàã. æèøýý íü: íàéç íºõºä, õàìààòàí ñàäàí ºâäºõ, íàñ áàðàõàä òîäîðõîé õýìæýýíèé ìºíãºí òóñëàìæ ºãºõ õýðýãòýé áîëíî. ªºðºº ºâäºõèéã ¿ã¿éñãýõ àðãàã¿é. çóðàãò, òàâèëãà ãýõ ìýò øèíýýð ýä ç¿éëñ õóäàëäàæ àâàõ õýðýãöýý, øààðäëàãà áèé áîëæ ìýäíý.àíõãèéí õªòª 22 ààâ, ýýæ, àõ ä¿¿, íàéç íºõäèéí òºðñºí ºäºð áîëîí áàÿðààð áýëýã àâ ºãºõ ýñâýë ðåñòîðàíä óðüæ áàÿðëóóëàõ çýðýã õ¿ñýë, ìºðººäºë òºðæ áîëíî. ýíý ¿åä òà õýí íýãíýýñ çýýë àâààä õ¿ññýíýý áèåë¿¿ëëýý ãýõýä äàðàà íü ºðòýé ¿ëäýíý. áóöààæ òºëºõã¿é ë áîë ºð ººðºº õîðîãäîõã¿é, õàðèí õ¿¿ òîðãóóëü ãýýä ºñ áàéäàã. òèéìýýñ õýðýãëýýíèé çàðëàãàà çýýëýýð íºõºõºä ºð ë íýìýãäýíý. ªð íýìýãäýõ òóñàì àñóóäàë óëàì ë õ¿íäýðíý. äýýðõ òîõèîëäîëä õóðèìòëàë, õàäãàëàìæ, ýñâýë òýòãýâðèéí òàëààð ÿðèàã¿é áàéãàà áèëýý. ªºðººð õýëáýë, òàíä îäîîãîîð ñàíõ¿¿ãèéí ÿìàð íýã çîðèëãî áàéõã¿é. ßìàð íýã ñàíõ¿¿ãèéí ýðñäëýýñ ººðèé㺺 õàìãààëàõ àðãà çàìàà áîäîæ òºëºâ뺺ã¿é áàéãàà. ßã èéìýðõ¿¿ ä¿ð çóðàã áèäíèé îëîíõèä áàéãàà. ò¿¿íëýí ºíººäºð 30, 40 íàñòàé õóâèàðàà õºäºëìºð ýðõýëäýã, ýñâýë ãàäààäàä õóóëü áóñààð àìüäàð áàéãàà îëîí õ¿ì¿¿ñ íèéãìèéí äààòãàëã¿é ÿâæ áàéíà. òýä íèéãìèéí äààòãàëä õàìðàãäààã¿é óðààñ òýòãýâðèéí íàñàíä õ¿ð, îðëîãî îëîõ àäâàðã¿é áîëñîí ¿åäýý ÿìàð íýã òýòãýâðèéí îðëîãîã¿é áîëîõ ýðñäýëòýé. ìºí òýòãýâýð àâäàã òýð íü àìüäðàëûí íààä çàõûí õýðýãöýýã äºíãºæ õàíãàõóéö, ýñâýë åðººñ õ¿ðýëöýõã¿é áàéäàã. çàëóó íàñàíäàà èðýýä¿éí ñàíõ¿¿ãèéí òàëààð òºäèéëºí ñàíàà òàâèëã¿é, áîëæ á¿òíý ãýñýí ººäðºã áîëîâ áîäèòîé áóñ áàéäëààð àñóóäàëä õàíäàæ áàéñíààñ òýòãýâðèéí íàñíû õ¿ì¿¿ñ èéì õ¿íäõýí àìüäðàëûã òóóëàõ íü áèé. òèéìýýñ õ¿í á¿ð àëü áîëîõ çàëóó íàñíààñàà ýõëýí èðýýä¿éí àìüäðàëäàà ñàíàà òàâüæ, ãàâüÿàíû àìðàëòàà ýäëýõ ¿åäýý õºðºíãº, ñàíõ¿¿ãèéí õóâüä ñàíàà çîâîõ ç¿éëã¿é õýðõýí àìüäðàõ òàëààð áîäîõ íü óõàë. òà õóâèéí ñàíõ¿¿ãýý òºëºâëºñíººð: ìºí㺠îëîõ, ò¿¿íèéãýý çºâ àøèãëàõ, õàäãàëàõ, ºñãºæ àðâèæóóëàõ òàëààð èë¿¿ óõààëàã øèéäâýð ãàðãàæ ñóðíà. ñàíõ¿¿ãèéí áàéäëàà áîäèòîéãîîð õÿíàõ áîëîëöîîòîé áîëæ ñàíõ¿¿ãèéí ÿìàð íýã ýðñäýë óèðàõààñ ñýðãèéëíý. ñàíõ¿¿ãèéí õóâüä áóñäààñ õàðààò áàéäëàà áàãàñãàæ ò¿¿íýýñ àíãèæèðàõàä òóñ äºõºì áîëíî. èðýýä¿éäýý èòãýëòýé, ººäðºã, ñýòãýë çîâîõã¿é àìüäðàõ áîëíî.ðãýäýä çîðèóëñàí ãàðûí àâëàãà 23 1.2.2. òºëºâëºõ, õýðýãæ¿¿ëýõ ¿å øàò õóâèéí ñàíõ¿¿ã äàðààõ ¿å øàòòàéãààð òºëºâëºæ, õýðýãæ¿¿ëíý. 1. îäîîãèéí íºõöºë áàéäëàà ¿íýëýõ. õóâü õ¿í, ýñâýë ºðõ ãýð îðëîãî, çàðëàãûí òàéëàí ãàðãàæ ñàíõ¿¿ãèéí ºíººãèéí íºõöºë áàéäëàà ¿íýëýõ íü óõàë. áàëàíñûã õîð áàãàíàòàé õ¿ñíýãòýýð ãàðãàæ áîëíî. íýã áàãàíàä áýëýí ìºíãº, õóâöàñ, ¿íýò ýäëýë, áóñàä ýä õîãøèë, ¿ë õºäëºõ õºðºí㺠òóñ á¿ðèéí ìºíãºí ä¿í, íºãºº áàãàíàä ºð òºëáºð, áóñäûí ºìíº õ¿ëýýñýí ¿¿ðãèéí ìºíãºí ä¿íã õàðóóëíà. õàðèí îðëîãî çàðëàãûí òàéëàíã äîëîî õîíîãîîð, ñàðààð, ýñâýë æèëèéí îðëîãî, çàðëàãàà íýã á¿ðëýí áèèæ õ¿ñíýãòýýð ãàðãàíà. ýíý õîð õ¿ñíýãòýýñ òà þóíû ºìíº çàðäëàà õýðõýí áàãàñãàõ òàëààð ýõíèé ä¿ãíýëò õèéæ áîëíî. öààøëààä èðýýä¿éä îëîõ îðëîãîî íýìýãä¿¿ëýõ áîëîìæèéã àëü áîëîõ áîäèòîé òîîöîîëæ õàðàõ íü óõàë. 2. çîðèëãîî òîäîðõîéëîõ. þóíû ºìíº ººðèéí õóðèìòëàë õèéõ õýðýãöýý, øààðäëàãàà ñàéòàð áîäîæ òóíãààõ õýðýãòýé. òóõàéëáàë, òà èðýõ 5 æèëä ÿìàð õýìæýýíèé ìºí㺠õóðèìòëóóëàõ õ¿ñýëòýé áàéíà âý? èðýõ 30 æèëä ººðòºº ÿìàð àìëàëò ºãºõ âý? ãýäãèéã ººðººñºº àñóóæ õàðèóëò àâ. òýãýýä ñàíõ¿¿, ìºíãºíèé òàëààð òîäîðõîé çîðèëãî òàâèíà. æèøýý íü, “áè 60 íàñ õ¿ð òýòãýâýðò ãàðàõ ¿åäýý 50 ñàÿ òºãðºãèéí õàäãàëàìæòàé áîëíî”, ýñâýë “3 æèëèéí äîòî𠺺ðèéí óíààòàé áîëíî” ãýõ ìýò. íàñàíä õ¿ðñýí èõýíõ õ¿ì¿¿ñò õ¿¿õäèéíõýý öýöýðëýã, ñóðãóóëü, èõ äýýä ñóðãóóëèéí òºëáºðèéí ìºíãèéã õóðèìòëóóëàõ, ýñâýë èõ, äýýä ñóðãóóëèéí òºëáºðò òºðèéí ñàíãààñ àâñàí çýýëýý òºëºõ, ìàøèí àâàõ, îðîí áàéðòàé áîëîõ çýðýã íü ñàíõ¿¿ãèéí íèéòëýã çîðèëãî áîëäîã. òà õýä õýäýí çîðèëãî çýðýã òàâüæ áîëíî. ýäãýýð íü óðò, áîãèíî õóãàöààíû çîðèëò áàéæ áîëíî. çîðèëãîî òîäîðõîéëñíîîð òà ñàíõ¿¿ãèéí òºëºâëºãººãºº ãàðãàõ áîëîìæòîé áîëíî. ñàíõ¿¿ãèéí çîðèëãî òîäîðõîéëîõ çàãâàð õ¿ñíýãòèéã õàâñðàëò 1-ýýñ ¿çíý ¿¿. 3. ñàíõ¿¿ãèéí òºëºâëºãºº çîõèîõ. òºëºâëºãºº íü ñàíõ¿¿ãèéí çîðèëãîî õýäèéä, õýðõýí, ÿìàð àðãà çàìààð õýðýãæ¿¿ëýõèéã òîäîðõîéëñîí áàðèìò þì. æèøýý íü, óõàë øààðäëàãàã¿é ç¿éëä ìºí㺺 ¿ðýõã¿é áàéõ, îðëîãîî íýìýãä¿¿ëýõ òàëààð õýäèéä, þóã, õýðõýí õèéõ, ìºíãºí õóðèìòëàëòàé áîëñîí ¿åäýý ÿìàð õºðºí㺠îðóóëàëò õýçýý, õýðõýí õèéõ ãýõ ìýòýýð òºëºâëºãºº çîõèîíî. óã òºëºâëºãºº íü õýðýãæèõ áîëîìæòîé, áîäèò áàéäëààðàà õ¿ñýë ìºðººäëèéí æàãñààëòààñ ÿëãàãäàíà. 4. õýðýãæ¿¿ëýõ, õÿíàõ. ñàíõ¿¿ãèéí òºëºâëºãººãºº õýðýãæ¿¿ëýõ ýñýõ íü õóâü õ¿íèé ñàõèëãà, õàðèóöëàãààñ èõýýõýí øàëòãààëíà. ªºðººð õýëáýë, òºëºâëºñºí àæëàà õýðýãæ¿¿ëýõýä õ¿èí àðìàéëòàíõãèéí õªòª 24 ãàðãàæ, çàìûí äóíäààñ óõàð íÿöàõã¿é, òóóøòàé áàéõ àäâàð òàíä çàéëøã¿é õýðýãòýé. ñàíõ¿¿ãèéí òºëºâëºãººíèé áèåëýëòäýý õÿíàëò òàâüæ àæèëëàõ íü áèçíåñèéí ¿éë àæèëëàãàà àìæèëòòàé õýðýãæèõèéí ¿íäýñ áîëäîã. èéì óðààñ áîäèò ñóäàëãààíä òóëãóóðëàñàí, õýðýãæèõ áîëîìæòîé ñàíõ¿¿ãèéí òºëºâëºãººòýé áàéõ íü òàíû õóâèéí ñàíõ¿¿ãèéí òºëºâëºãºº àìæèëòòàé õýðýãæèõ ¿íäýñ áîëíî. 5. ñàíõ¿¿ãèéí òºëºâëºãººíèé áèåëýëòýý ÿâöûí äóíä õÿíàõ, çàëðóóëàõ. öàã õóãàöààíû ÿâöàä óðüäèëæ òîîöîîã¿é, òàíààñ õàìààðàõã¿é ãýíýòèéí ÿâäëóóä ãàð òºëºâëºãººã ººðëºõºä õ¿ðãýæ áîëîõ þì. ýíý ¿åä àíõíû òºëºâëºãººãºº ººðëºõ, çàëðóóëàõ øààðäëàãà ãàðíà. íýãýíò ñàéí áîëîâñðóóëæ áèèãäñýí ñàíõ¿¿ãèéí òºëºâëºãººòýé áàéõ íü áèåëýõ ìàãàäëàë ºíäºð áºãººä áèèãäýýã¿é òºëºâëºãºº áèåëäýãã¿é ãýäãèéã ñàíàõ íü ç¿éòýé. 1.2.3. îðëîãûí ýõ ¿¿ñâýð á¿ðä¿¿ëýõ áèçíåñýý àìæèëòòàé ýðõýëæ ÿâàà õ¿ì¿¿ñ áîëîí ººðèéí øóðãóó õºäºëìºð, óõààí, àâüÿàñ àäëààðàà áàÿæñàí õ¿ì¿¿ñèéí òóóëæ ºíãºð¿¿ëñýí àìüäðàëûí òóðøëàãà, àëäàà îíîîí äýýð ¿íäýñëýí ýäèéí çàñàãèä îðëîãûí ýõ ¿¿ñâýð á¿ðä¿¿ëýõýä äàðààõ åðºíõèé çºâëºìæèéã ãàðãàñàí áàéäàã. ¿íä: 1. çàõ çýýëèéí ýðýëò, íèéë¿¿ëýëòèéí õóóëèéã ººðèéí äàâóó òàë áîëãîí àøèãëàõ. àëü çàõ çýýëä àëèâàà áàðàà, ¿éëèëãýý ýëáýã äýëáýã áóþó íèéë¿¿ëýëò èõ áàéâàë ò¿¿íèé ¿íý õÿìäàð ýñðýãýýðýý õîâîð õîìñ áàðàà, ¿éëèëãýýíèé ¿íý ºíäºð áàéäàã. áàðàà, ¿éëèëãýýíèé õàíãàìæ, íèéë¿¿ëýëò èõñýõ, áàãàñàõ, ò¿¿íèé ¿íý ºñºõ, áóóðàõàä ìàø îëîí õ¿èí ç¿éë íºëººëäºã. õàðàìñàëòàé íü, áèä àìüäðàëäàà ÿëàíãóÿà àæèë, õºäºëìºð ýðõëýõäýý çàõ çýýëèéí ýíýõ¿¿ ýðýëò, íèéë¿¿ëýëòèéí õóóëèéã òýð á¿ð àøèãëàäàãã¿é. æèøýý íü, ýðãýí òîéðîíäîî áàéãàà îëîí õ¿ì¿¿ñèéí õèéæ áàéãàà ç¿éëòýé àäèëõàí áèçíåñ ýðõëýõ ñîíèðõîëòîé áàéãàà áîë àõèóõàí ìºí㺠îëîõ, îðëîãîî íýìýãä¿¿ëýõ çîðèëãî òàíü óëàì ë õ¿íäýðíý. íºãºº òàëààñ, èõýíõ õ¿ì¿¿ñèéí ýðõëýõèéã õ¿ñäýãã¿é àæèë, ¿éëèëãýýã òà õèéâýë àõèóõàí ìºí㺠îëîõ áîëîìæ ãàð áîëîõ þì. ¿íýýñ ãàäíà òàíä ÿìàð íýã ç¿éë õèéõ îíöãîé àâúÿàñ áàéãàà áîë ò¿¿íèéãýý õºãæ¿¿ëæ, àæèë õýðýã áîëãîí îðëîãîî íýìýãä¿¿ëæ áîëíî. ßàãààä ãýâýë òýðõ¿¿ á¿òýýãäýõ¿¿í áîëîí ¿éëèëãýý õîâîð áºãººä íèéë¿¿ëýëò íü áàãà óèð çàõ çýýë äýýð òóõàéí ç¿éëèéí ýðýëò áîëîí ¿íý íü ºíäºð áàéäàã. 2. ªíãºð áàéãàà öàã ìèíóò á¿ð ìºí㺠ãýäãèéã ñàéòàð îéëãîõ. öàã, õóãàöààã ¿ð á¿òýýëòýé àøèãëàõ íü ìºí㺠îëîõ óð àäâàðûí ¿íäýñðãýäýä çîðèóëñàí ãàðûí àâëàãà 25 ãýæ õýëæ áîëíî. ßìàð àæèë õèéäýã, õýí áý ãýäãýýñýý ¿ë õàìààðàí èõýíõ öàãàà ÿìàð ç¿éëä çàðöóóëæ áàéãààãàà ¿ðãýëæ áîäîæ, õÿíàæ áàéõ íü óõàë. “áè þó õèéõýä èë¿¿ ìºí㺠îëæ áàéíà, ÿìàð ç¿éëä öàãàà äýìèé ¿ðæ áàéíà” õýìýýí ººðººñºº ¿ðãýëæ àñóó. åð人 ë àõèó îðëîãî îëæ áàéãàà ç¿éëäýý èë¿¿ èõ öàã çàðöóóëæ, äýìèé ºíãºð¿¿ëæ áóé öàãàà áàãàñãàâàë òà îðëîãîî íýìýãä¿¿ëíý ãýñýí ýíãèéí çàðèì áàðèìòàëæ ñóðàõ õýðýãòýé. öàã õóãàöàà õÿçãààðòàé ãýäãèéã ¿ðãýëæ ñàíàæ áàéãààðàé. 3. ªºðèéí ¿íýëýìæ, ¿íý öýíýý äýýøë¿¿ëýõ. òà ýðýëò õýðýãöýýòýé õîâîð áàðàà ¿éëäâýðëýäýã, ýñõ¿ë óõàë ¿éëèëãýý ¿ç¿¿ëäýã áàéãóóëëàãàä èõýýõýí óð àäâàð øààðäñàí àæèë õèéäýã áîë áóñäààñ èë¿¿ îðëîãî îëäîã áàéõ óèðòàé. õàðàìñàëòàé íü èõýíõ õ¿ì¿¿ñ òýðõ¿¿ õîâîð óð àäâàðàà ¿íýëæ ìýääýãã¿é, ýñâýë áóñäàä èëýðõèéëæ àääàã¿éãýýñ èë¿¿ èõ îðëîãî îëîõ áîëîìæîî àëääàã. èéì òîõèîëäîëä òà ÿìàð íýã êîìïàíèä àæèëëàäàã áîë öàëèí õºëñºº íýìýãä¿¿ëýõèéã øààðäàõ õýðýãòýé. õàðèí õóâèàðàà õºäºëìºð ýðõýëäýã áîë áàðàà, ¿éëèëãýýíèéõýý ¿íèéã çîõèõ ò¿âøèíä õ¿ðòýë íýìýãä¿¿ëæ áîëîõã¿é íü þó áèëýý. 4. õÿíóóð, õàøèð áàéõ. àëèâàà áèçíåñ õèéõäýý àëü áîëîõ îëîí óäàà òóíãààí áîäîæ, áóðóó ç¿éë õèéõ, àëäàà ãàð áîëçîøã¿é ç¿éëèéã óðüäèëàí òîîöîîëîõûã õèýýõ õýðýãòýé. àç áîëîí òîõèîëäëûí ç¿éëä á¿¿ íàéä. ßìàð ¿åä ýðñäýë ãàð áîëîõûã òîîöîîëæ, ò¿¿íä áýëòãýëòýé áàéõ õýðýãòýé. æèøýý íü, áèçíåñ òºëºâëºãºº áîëîâñðóóëàõäàà áèçíåñ õèéõýä ãàðàõ á¿õ çàðäëàà òîîöîæ ¿ç. ò¿¿í äýýðýý óðüäèëæ òîîöîîã¿é, ãàð ìàãàäã¿é ãýíýòèéí çàðäëûã òºëºâëºæ îðóóëàõ õýðýãòýé. 5. õºðºíãº, îðëîãî õîðûã ÿëãàõ íü óõàë. ñàÿòíóóäûí òóðøëàãààñ ¿çâýë òýäíèé èõýíõ íü äàðóóõàí àìüäàðäàã áàéíà. òýä òîì êîìïàíèé çàõèðàë, ýñâýë áàðóóíû õºãæñºí îðíû îðëîãî èõòýé ìýðãýæèëòýí áóþó ýì, õóóëüèä øèã õóâèéí òîì áàéøèí, ¿íýòýé òàíñàã ìàøèí õóäàëäàæ àâäàãã¿é. õàðèí õýðýãëýýíýýñ èë¿¿ ãàðñàí îðëîãîî èðýýä¿éä àøèã àâðàõ áèçíåñò ë õºðºí㺠îðóóëäàã. ªºðººð õýëáýë, ýðãýýä èõýýõýí óðñãàë çàðäàë øààðääàã òîì áàéøèí, ýñâýë áåíçèí èõ õýðýãëýäýã òàíñàã ìàøèí õóäàëäàí àâàõààñ òàòãàëçäàã. ýíäýýñ õàðàõàä èõ îðëîãîòîé ë áîë èõ áàÿëàã, õºðºí㺠ýçýìøèíý ãýñýí ¿ã áèø þì. òîäîðõîé õóãàöààíä èõ àøèã îëîîä ò¿¿íèéãýý ¿ð àøèãã¿é çàðèõàëã¿é èðýýä¿éä îðëîãî îëîõ ç¿éëä õºðºí㺠îðóóëàõ íü ýðãýýä îðëîãûã òàíü íýìýãä¿¿ëýõ ýõ ñóðâàëæ áîëíî ãýäãèéã àíõààðààðàé.àíõãèéí õªòª 26 1.2.4. õóðèìòëàë áèé áîëãîõ ìºí㺠õóðèìòëóóëíà ãýäýã õýëýõýä àìàðõàí áîëîâ õèéõýä àìàðã¿é ç¿éë. õýð èõ õýìæýýíèé ìºí㺠õóðèìòëóóëàõ, õààíà õàäãàëàõ, ýñâýë þóíä îðóóëàõ, õàäãàëñàí, îðóóëñàí ãàçàð íü õýð íàéäâàðòàé, áàñ àøèãòàé áàéõ ãýõ ìýò îëîí àñóóäàë ãàð èðíý. õóðèìòëàëòàé áîëîõûí òóëä çºâõºí çàðäëàà áàãàñãàõ íü õàíãàëòã¿é. ìºí㺠õóðèìòëóóëæ, õàäãàëàõàä õýðýã áîëîõóéö äàðààõ çºâëºìæèéã òîëèëóóëúÿ. 1. õóðèìòëàëòàé áîëîõîä òîäîðõîé çîðèëãî òàâüæ áàéæ àìæèëòàíä õ¿ðíý. õ¿í çîðèëãîã¿éãýýð ìºí㺠õóðèìòëóóëíà ãýæ áàéõã¿é çîðèëãî íü ìàø òîäîðõîé, õýìæèæ áîëîõóéö, öàã õóãàöààòàé áàéõ óèðòàé. çóðàãò, õºðãºã, ýñâýë ìàøèí õóäàëäàæ àâàõûí òóëä ìºí㺺 õóðèìòëóóëíà ãýâýë ýíý íü îéðûí çîðèëãî áîëíî. èéìýðõ¿¿ îéðûí çîðèëãûã õýðýãæ¿¿ëýõýä õàðüöàíãóé õÿëáàð áàéæ áîëîõ þì. õàðèí òýòãýâýðò ãàðñíû äàðàà ãàèãäàæ äóòàãäàõã¿é áîëîìæèéí õýìæýýíä àìüäðàõûí òóëä õýðõýí õóðèìòëàëòàé áîëîõ âý ãýâýë èë¿¿ íàðèéí òîîöîî, ñóäàëãàà øààðäñàí óðò õóãàöààíû çîðèëãî áîëíî. 2. òîäîðõîé õóãàöàà òîâëîõ õýðýãòýé. çîðüñîí çîðèëãîäîî õ¿ðýõ õóãàöààã çºâ òîîöîîëîõ íü óõàë. “õîð æèëèéí äîòîð ìàøèí õóäàëäàæ àâíà” ãýõ ìýò òîäîðõîé õóãàöààíä õ¿ðýõ õàòóó çîðèëãî òàâüæ áîëîõ þì. ìýäýýæ õýðýã îãò áîëîìæã¿é ç¿éëèéã çîðèëãîî áîëãîõ íü óòãàã¿é. õàðèí òàâüñàí çîðèëãîäîî õ¿ðýõ áîëîìæèò õóãàöààã áîäèòîé òîâëîõ õýðýãòýé. 3. äîëîî õîíîãò ýñâýë ñàðä õýäèé õýìæýýíèé ìºí㺠õóðèìòëóóëàõàà òîîöîæ ¿ç. òîîöîîëñîí õóðèìòëàëàà äîëîî õîíîã, ñàð á¿ð ÿãøòàë áàðèìòëàí õóðààæ ñóðàõ íü óõàë. äîëîî õîíîãò, ýñâýë ñàðä 20,000 òºãðºã ãýõ ìýò òîãòìîë õýìæýýíèé ìºí㺠õóðèìòëóóëàõ çîðèëãî òàâèõ íü èë¿¿ ¿ð ä¿íòýé áàéäàã áàéíà. 4. ñàð á¿ðèéí çàðäëàà òîîöîæ, á¿ðòãýë áóþó òýìäýãëýë õºòºëæ ñóð. ìýäýýæ õýðýã ñàðä õýäèé õýìæýýíèé ìºí㺠õàäãàëæ àäàõ âý ãýäýã íü òóõàéí õ¿íèé ñàðûí îðëîãî, çàðëàãûí çºð¿¿ãýýð èëýðõèéëýãäýíý. òà îëîõ îðëîãîîñîî èë¿¿ ãàðàõ çàðëàãàà ñàéí õÿíàæ, óäèðäàõ áîëîìæòîé òóë ãàð áóé çàðäàëäàà èë¿¿ àíõààðàë õàíäóóëàõ íü çºâ. äîëîî õîíîã á¿ð ¿ðñýí ìºíãº, ãàðãàñàí çàðäëàà íýã á¿ðëýí áèèæ õýâøèõ õýðýãòýé. ãàðãàñàí çàðäëàà òà ñàðûí äàðàà, ýñâýë õîð ñàðûí äàðàà ýðãýæ õàðààä ãàéõàæ ìýäíý. æèøýý íü, íýã ñàðä ñóãàëàà õóäàëäàæ àâàõàä 20,000 òºãðºã, ýñâýë ãàð óòàñíû òºëáºðò 100,000 òºãðºã çàðöóóëñàí áàéæ ìýäýõ þì. èéìýýñ á¿õ çàðäëàà áèèæ àäâàë òýíäýýñ ÿìàð çàðäëàà áàãàñãàæ, õýìíýæ áîëîõîî õÿëáàðõàí õàðæ áîëíî.ðãýäýä çîðèóëñàí ãàðûí àâëàãà 27 5. áàíêèíä õ¿¿òýé õàäãàëàìæèéí äàíñ íýýõ. ìýäýýæ õýðýã õàðèëöàõ äàíñàíä ìºí㺺 áàéðëóóëñíààñ õàäãàëàìæèéí äàíñàíä õèéõ íü àøèãòàé. çààâàë ñàðûí ýöýñò ìºí㺺 õàäãàëóóëàõ ãýæ õ¿ëýýñíèé õýðýãã¿é. õóðèìòëàë õèéõ áîëîìæ ãàðàõ á¿ðò ìºí㺺 õàäãàëàìæèä õèéõ õýðýãòýé. èíãýñíýýð òà èë¿¿ ç¿éëä ìºí㺠¿ðýõã¿é, õàðèí õàäãàëàìæèéí õ¿¿ íü íýã ºäðººð ãýñýí ºñºõ áîëíî. àæèë õèéäýã îëîí õ¿ì¿¿ñ öàëèíãààñàà òîäîðõîé õýìæýýíèé ìºíãèéã øóóä õàäãàëàìæèéí äàíñ óðóóãààà øèëæ¿¿ëýõèéã çºâøººðäºã. ýíý áîë ìºí㺠õóðèìòëóóëàõ ¿ð ä¿íòýé àðãóóäûí íýã ìºí. 6. õóðèìòëàë õèéõýä àøèã òóñòàé áóñàä çºâëºãºº. óðüäèëæ òîîöîîã¿é îðëîãûã øóóä õàäãàëàõ íü äýýð. æèøýý íü, õýí íýãíýýñ áýëãýíä àâñàí ìºíãº, ýñâýë àæëûí ãàçðûí ìºíãºí øàãíàë ãýõ ìýò. ìºí òîìèëîëòîîð àæèëëààä èðýõýä òîäîðõîé õýìæýýíèé õýìíýëò ãàðàõ íü ò¿ãýýìýë áàéäàã. íýãýíò çîðèëãî òàâüñàí áîë ýíý ìýò óðüäèëæ òîîöîîã¿é ìºíãèéã õàäãàëàìæèíäàà õèéõ áîëíî. èíãýñíýýð òà õóðèìòëàëûí çîðèëãîî èë¿¿ õóðäàí õóãàöààíä áèåë¿¿ëíý. 1.2.5. õºðºí㺠îðóóëàëò õèéõ ýíãèéíýýð õýëýõýä, õºðºí㺠îðóóëàëò ãýäýã íü ìºí㺺 ºñãºæ àðèâæóóëàõ ç¿éëä áàéðøóóëíà ãýñýí ¿ã. ªºðººð õýëáýë, ººðò áàéãàà ìºíãèéã ººðèéíõºº òºëºº àæèëëóóëàõûã õýëäýã. õºðºí㺠îðóóëàëò õèéõ ìàø îëîí àðãà, õýëáýð áàéäàã. òóõàéëáàë, õóâüöàà, áîíä, ¿ë õºäëºõ õºðºí㺠õóäàëäàæ àâàõ, ýñâýë õóâèéí áèçíåñýý ýõë¿¿ëýõ íü õºðºí㺠îðóóëàëòûí æèøýý áîëíî. ò¿¿íëýí ººðºº àìüäðàõ áîëîí ò¿ðýýñë¿¿ëæ àøèã îëîõîîð ñóóö õóäàëäàæ àâàõ íü ºíãºö õàðàõàä èæèëõýí ¿éëäýë áîëîâ õîðäàõü íü àøèã îëîõ çîðèëãîòîé ¿éë àæèëëàãàà áóþó õºðºí㺠îðóóëàëò þì. õºðºí㺠îðóóëàëòûí ¿íäñýí çîðèëãî íü ìºí㺺 ºñãºõ ÿâäàë. ýíý òàëààð äàðààãèéí á¿ëýãò èë¿¿ äýëãýðýíã¿é òàéëáàðëàõ áîëíî.àíõãèéí õªòª 28 1 äãýýð áëýã. ìýäëýãýý áàòàòãàõ àñóóëòóóä ýõíèé á¿ëãýýñ óíøèæ ñóäàëñàí ñàíõ¿¿ãèéí áîëîí õºðºíãèéí çàõ çýýë, õºðºíãèéí áèðæèéí òóõàé ìºí õóâèéí ñàíõ¿¿ãèéí òºëºâëºãºº çîõèîæ õýðýãæ¿¿ëýõ íü õóâü õ¿íä ÿìàð à õîëáîãäîëòîé áîëîõûã òà äàðààõ àñóóëòûí õ¿ðýýíä ýðãýí ñàíàæ áàòàòãàíà óó. 1. òàíû îéðûí òàâàí æèëèéí ñàíõ¿¿ãèéí çîðèëãî þó âý? /áàéðòàé áîëîõ, ìàøèí àâàõ, ãàäààäàä ñóðàõ, õ¿¿õäýý èõ äýýä ñóðãóóëüä ñóðãàõ ã.ì/ çîðèëãîî áèåë¿¿ëýõ òàëààð õóâèéí ñàíõ¿¿ãèéí òºëºâëºãºº áèé þó? 2. òà ºðòýé þó? õýðýâ òèéì áîë þóíä çîðèóëæ ìºí㺠çýýëñýí áý? ìºí㺠çýýëýõýýñ ººðººð òóõàéí àñóóäëûã øèéäýõ àðãà áàéñàí óó? 3. íàéç èíü ìàøèí õóäàëäàæ àâýý. ýíý íü õºðºí㺠îðóóëàëò ìºí ¿¿? 4. íàðàíòóóë áîëîí ýìýýëò çýðýã áàðàà, ò¿¿õèé ýä çàðäàã çàõààñ õºðºíãèéí áèðæèéí ÿëãàðàõ ãîë îíöëîã þó âý? 5. õºðºíãèéí áèðæèéí ¿éë àæèëëàãààíä õóâü õ¿í îðîëöîæ áîëîõ óó? õýðýâ òèéì áîë ÿàæ, ÿìàð çîðèëãîîð îðîëöîæ áîëîõ âý?ðãýäýä çîðèóëñàí ãàðûí àâëàãà 29 ii áëýã. òà îðëîãî îëñîí áîë... òîäîðõîé õýìæýýíèé îðëîãî îëñíû äàðàà ò¿¿íèéãýý õýðõýí õóðèìòëóóëàõ, óëìààð õýðõýí ºñãºæ àðâèæóóëàõ âý ãýñýí àñóóäàë òóëãàðíà. ýíýõ¿¿ á¿ëýãò ìîíãîë óëñûí áàíê, ñàíõ¿¿ãèéí çàõ çýýë ºíººäºð èðãýäýä ÿìàð áîëîìæ îëãîæ áàéãàà㠺㿿ëýõ áîëíî. õàäãàëàìæ õóâüöàà áîíä õîñ áàíê õçõ õºðºí㺠îðóóëàëò äààòãàë òàíû îðëîãî ýíý ñýäâèéã ñóäàëñíààð òà: îðëîãîî õýðõýí çîõèñòîé óäèðäàõ òàëààð ìýäýõ áîëíî. áàíê,õàäãàëàìæçýýëèéíõîðøîîíûá¿òýýãäýõ¿¿íèéãàøèãëàí õóðèìòëàë ¿¿ñãýõ áîëîìæ, à õîëáîãäëûã îéëãîíî. õàäãàëàìæèéã õºðºí㺠îðóóëàëòûí áóñàä õýëáýðòýé õàðüöóóëàõ àäâàðòàé áîëíî. íýò öààñàíä õºðºí㺠îðóóëàõ áîëîìæ íºõöºë, ¿íýò öààñíû òºðºë, òýäãýýðèéí äàâóó áîëîí ñóë òàëûã ìýääýã áîëíî. õºðºíãèéí çàõ çýýëèéí òóõàé åðºíõèé îéëãîëòîé áîëæ óã çàõ çýýëä îðîëöîõ óð àäâàðûã ýçýìøèíý. îðëîãîîñîî äààòãàëûí øèìòãýë òºëºõ çàìààð èðýýä¿éäýý õºðºí㺠îðóóëàõ áîëîìæèéã ñóäàëæ ìýäíý. x x x x x xàíõãèéí õªòª 30 á¿ëãèéí ýõíèé õýñýãò ìºíãºí õóðèìòëàë ¿¿ñãýõ áîëîìæóóäûã áàíêíû áîëîí õàäãàëàìæ çýýëèéí õîðøîî /õçõ/-íû ¿éëèëãýýòýé õîëáîí òàéëáàðëàñàí áà õàðèí ñ¿¿ëèéí õýñýãò õºðºíãèéí çàõ çýýëä õºðºí㺠îðóóëàí îðëîãîî íýìýãä¿¿ëæ áîëîõ èë¿¿ èäýâõèòýé àðãà çàìóóäûã àâ ¿çëýý. ¿íä õóâüöàà, áîíä áîëîí õºðºí㺠îðóóëàëòûí ñàí /õîñ/ ãýñýí õóâèëáàðóóäûã ýõíèé ýýëæèíä ñîíãîñîí áîëíî. ìºí ò¿¿íëýí îðëîãûí òîäîðõîé õýñãýý äààòãàëä çîðèóëàõ íü ÿìàð à õîëáîãäîëòîé áîëîõûã òîâ äóðüäàâ. 2.1. ìºíãºí õàäãàëàìæ: áàíê 2.1.1. ìºíãºí õàäãàëàìæ ãýæ þó âý? ªìíºõ á¿ëýãò õóâèéí ñàíõ¿¿ãýý ñàéòàð òºëºâëºí öàëèíãààñàà èë¿¿ëýõ çàìààð, ìºí ãýíýòèéí îðëîãî çýðãýýñ õýðõýí õàäãàëàìæ ¿¿ñãýæ, öààøèä ºñãºõ àðãà çàì áàéãààã òàéëáàðëàñàí áèëýý. áàíêíû õàäãàëàìæ. õàäãàëàìæèéí ãýðýýãýýð õàäãàëóóëàã- èðãýí áóþó õóóëèéí ýòãýýä ìºí㺺 òîäîðõîé õóãàöààãààð, ýñâýë õóãàöààã¿éãýýð õàäãàëóóëàõ, áàíê óã ìºíãèéã ãýðýýíä çààñàí õóãàöààíä õàäãàëæ, òîõèðîëöñîí õýìæýýãýýð õ¿¿ òºëºõ, ýðã¿¿ëýí îëãîõ ¿¿ðãèéã õàðèëöàí õ¿ëýýäýã. õàðèí òà õóðèìòëóóëñàí ìºí㺺 ãýðòýý, àæèë äýýðýý, ýñâýë õýí íýã íàéäâàðòàé õ¿íèé ñåéôýíä õàäãàëóóëæ áîëíî. ýíý íü ç¿ãýýð ë õýðýãòýé, õýðýãã¿é ç¿éëä ìºí㺺 ¿ðèõñýíòýé õàðüöóóëáàë íýã äýâøèëòýò àëõàì ìºí áîëîâ òà ìºí㺺 ç¿ãýýð ë õóðèìòëóóëæ áàéíà ãýñýí ¿ã. ãýõäýý èíãýæ õàäãàëñàí ìºí㺠íýìýãäýõã¿é, òýð á¿¿ õýë èíôëÿöèàñ áîëîîä ¿íý öýíý íü áóóð áàéäàã ñóë òàëòàé. õàðèí õàäãàëàìæèéí ãýðýý áàéãóóëæ ìºí㺺 áàíêèíä õàäãàëóóëáàë áàíê õ¿¿ òºëºõ áºãººä òýðõ¿¿ õ¿¿ãèéí õýìæýýãýýð òàíû ìºí㺠ºñºõ áîëíî. ìºí õàäãàëàìæ çýýëèéí õîðøîîíä ãèø¿¿íýýð ýëñýæ ìºí㺺 õàäãàëóóëæ áîëíî. 2.1.2. õàäãàëàìæèéí äàâóó òàë ìºí㺺 áàíêèíä õàäãàëóóëàõ íü äàðààõ äàâóó òàëòàé: õ¿¿ãýýðýý ºñíº. íàéäâàðòàé áóþó õàÿõ ãýýõ, õóëãàéä àëäàõ çýðãýýñ ñýðãèéëíý. èíôëÿöèàñ õàìààð õàäãàëñàí ìºí㺠¿íý öýíýý àëäàõ íü áàãàñíà. ªºðèéí áèçíåñ ýðõëýõ ñàíõ¿¿ãèéí ýõ ¿¿ñâýðèéã áèé áîëãîíî.ðãýäýä çîðèóëñàí ãàðûí àâëàãà 31 2.1.3. õàäãàëàìæèéí ñóë òàë õàäãàëàìæèéí ºãººæ íü õýðýãëýýíèé çýýëèéí õ¿¿íýýñ õàðüöàíãóé äîîãóóð. áàíê äàìïóóðñàí òîõèîëäîëä àëäàãäàë ¿¿ñýõ ýðñäýëòýé. ªíäºð èíôëÿöèàñ øàëòãààëæ ¿íý öýíý áóóðàõ õàíäëàãà áèé. áàíê íü áóñäûí ìºíãèéã ººðèéí íýðèéí ºìíººñ çýýëä¿¿ëäýã óèð õàäãàëàìæ ýçýìøèãèä á¿ãä íýã çýðýã ìºí㺺 òàòâàë áàíê äàìïóóðíà. õàäãàëàìæ ýçýìøèãèä ýíýõ¿¿ áèçíåñèéí ìºí àíàðûã çºâ îéëãîæ õ¿ëýýöòýé áàéõààñ ãàäíà õàäãàëàìæ õèéõ ãýæ áàéãàà áàíêíûõàà íàéäâàðòàé áàéäëûã àíõààðàëòàé ñóäàëæ ñîíãîëòîî õèéõ íü ç¿éòýé. èíôëÿöè ºíäºð ¿åä õàäãàëàìæ ¿íý öýíýý àëäàõ àþóëòàé. èíôëÿöè íü ¿íèéí ºñºëòòýé õîëáîîòîé îéëãîëò áºãººä èíôëÿöè ºíäºð ¿åä ìºíãºíèé ¿íý öýíý áóóðäàã. ¿íèéã äàðààõ æèøýýãýýð òàéëáàðëàÿ. èðãýí à òàâàí æèëèéí ºìíº 45 ñàÿ òºãðºãººð ãóðâàí ºðºº îðîí ñóóö õóäàëäàí àâàõ áîëîìæòîé áàéñàí áîëîâ ò¿¿íèéãýý áàíêèíä õàäãàëñàí áºãººä ýíý õóãàöààíä îðîí ñóóöíû ¿íý ºññººð 95 ñàÿ òºãðºã áîëñîí ãýæ ¿çüå. ýíý òàâàí æèëèéí õóãàöààíä èðãýí à-èéí õàäãàëàìæ äàõü ìºí㺠æèë á¿ðèéí õ¿¿ãýýðýý ºññººð 85 îðèì ñàÿ òºãðºã áîëñîí ãóðâàí ºðºº áàéð àâàõàä õ¿ðýëöýõã¿é áîëæýý. ¿íèéã áèä èíôëÿöèéí óëìààñ õàäãàëàìæèéí ¿íý öýíý áóóðëàà ãýæ ¿çíý. 2.1.4. õàäãàëàìæ õèéõäýý þó àíõààðàõ âý? 1. áàíêàà çºâ ñîíãîõ. 1990-ýýä îíû äóíä ¿åýð çàðèì áàíê äàìïóóð õàäãàëàìæ ýçýìøèãèä íü æàãñààë öóãëààí õèéæ áàéñíûã çàðèì õ¿ì¿¿ñ ñàíàæ áàéãàà áàéõ. òºëáºðèéí àäâàðã¿é áîëñîí áàíêèíä ìºí㺺 õàäãàëóóëáàë àëäàõ ýðñäýë áàéäãèéã ýíý ÿâäàë íîòîëñîí. áàíêóóä óëèðàë á¿ð õºíäëºíãèéí àóäèòààð áàòàëãààæóóëñàí òàéëàí áàëàíñàà îëîí íèéòýä çîðèóëàí íèéòýëæ, ìýäýýëýõ ¿¿ðýãòýé áàéäàã. òýð ìýäýýëëèéã ºäºð òóòìûí ñîíèíîîñ, òóõàéí áàíêíû âýá õóóäàñíààñ îëæ ¿çýæ áîëíî. òóõàéí áàíêíû òàéëàí áàëàíñààñ îëîí óõàë ìýäýýëëèéã îëæ õàðàõ áîëîìæòîé. òóõàéëáàë, íèéò àêòèâûí ä¿íãýýñ áóñäààñ òàòñàí õºðºí㺠/õàäãàëàìæ, õàðèëöàõ/- èéã õàñàõàä õýäèé õýð õºðºí㺠¿ëäýæ áàéíà âý ãýäãèéã àíõààðàõ õýðýãòýé. òýðõ¿¿ ¿ëäýãäýë íü òóõàéí áàíêíû ººðèéí õºðºí㺠þì. ìàíàé óëñàä ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ áàéãàà áàíêóóäûí âýá õàÿãèéã õàâñðàëò 5-ààñ ¿çíý ¿¿.àíõãèéí õªòª 32 2. ñàíõ¿¿ãèéí çºâëºãºº àâ áîëíî. õýðýâ òà ººðèé㺺 ñàíõ¿¿ãèéí çîõèõ ìýäëýãã¿é ãýæ ¿çýæ áàéãàà áîë õàðèëöàã áàíêíû àæèëòíóóä çýðýã ìýðãýæëèéí õ¿íýýñ çºâëºãºº àâ áîëíî. ò¿¿íëýí èðãýäèéí ñàíõ¿¿ãèéí áîëîâñðîëä çîðèóëñàí “ñàíõ¿¿ãèéí ëàâëàõ ìýäýý” ñîíèíã çàõèàëæ ¿çýõ, ýñâýë www.finance-mongolia.com âýá ñàéòààñ äýëãýðýíã¿é ìýäýýëýë, àøèãòàé çºâëºãººã óíøèõ áîëîìæòîé. ìºí 1963 äóãààðûí óòàñ ðóó çàëãàæ ñàíõ¿¿ãèéí çºâëºãºº, ìýäýýëýë àâ áîëíî. ãýõäýý çºâëºãºº ºã áàéãàà õ¿í òàíû ºìíº áàòàëãàà ãàðãàõã¿é òóë ººðºº ë ýöñèéí ñîíãîëòîî, ìºí ò¿¿íëýí ò¿¿íòýé õîëáîãäîõ ýðñäëýý õàðèóöíà. 3. áàíêóóäûí õàäãàëàìæèéí òºðºë, íºõöºë ººð ººð áàéäàã. ¿íèéã áàñ ñóäëàõ õýðýãòýé. áàíêóóä õàäãàëàìæèéí õ¿¿, õóãàöàà, òºðºë çýðýã íºõöë¿¿äýý ººðèéí áîäëîãîä íèéö¿¿ëýí õýðýãæ¿¿ëäýã òóë õàäãàëàìæ õèéõäýý áàíêóóäûí âýá õóóäàñ áîëîí òýäãýýðèéí õàðüöóóëñàí ñóäàëãààã ¿çýæ áàéæ ñîíãîëòîî õèéõýä èë¿¿äýõã¿é. ªãººæ ºíäºðòýéã íü ãîë øàëãóóð áîëãîí õàìãèéí ºíäºð õ¿¿ ñàíàë áîëãîæáàéãàà áàíêèíäìºí㺺 õàäãàëóóëàõààðøèéäýæáîëîõ ºãººæ, ýðñäýë õîð ÿìàãò øóóä õàìààðàëòàé áàéäãèéã á¿¿ ìàðòààðàé. èéìýýñ ºãººæººñ ãàäíà ñàíõ¿¿ãèéí àäàâõèéã íü çàéëøã¿é õàðãàëçàæ ¿çýõ íü ç¿éòýé. ñîíãîñîí áàíêíûõàà ñàíõ¿¿ãèéí àäàâõèä íü ýðãýëçýæ, ýñâýë äýëãýðýíã¿é ìýäýýëýëã¿é áàéãàà áîë áîãèíî õóãàöààãààð õàäãàëóóëæ áîëíî. õàäãàëàìæèéã ¿íäýñíèé âàëþò áîëîõ òºãðºãººð õèéõýýñ ãàäíà ºëººòýé õºðâºäºã áóñàä âàëþòààð õèéíý. áàíêóóä âàëþòûí òºð뺺ñ íü õàìààðóóëæ õóãàöàà, õ¿¿ çýðýã íºõö뺺 ººð ººðººð òîãòîîñîí áàéäàã òóë òà õàäãàëàëàìæàà óõàì ÿìàð âàëþòààð õèéõýý òîîöîîëæ ñîíãîîðîé. 2.1.5. õàäãàëàìæèéí òºðë¿¿ä àðèëæààíû áàíê á¿ðèéí õàäãàëàìæèéí íºõöºë íü ººð ººð áàéäãèéã äýýð äóðäñàí. çàðèì õóãàöààòàé õàäãàëàìæèä îðëîãî íýìæ, çàðëàãà ãàðãàæ áîëäîã áàéõàä çàðèìä íü ýäãýýð ã¿éëãýýã çºâøººðäºãã¿é. ìºí çàðèì õóãàöààòàé õàäãàëàìæèéí õ¿¿ã õóãàöààíû ýöýñò àâäàã áîë çàðèìäàà óðüäèëàí, ýñâýë õýñýãëýí àâ áîëäîã ãýõ ìýò ººð ººð íºõöºëòýé áàéäàã. èéìýýñ õóãàöààòàé õàäãàëàìæèéã ñîíãîõäîî ò¿¿íèé íºõöë¿¿äèéã àíõààðàõ íü ç¿éòýé.ðãýäýä çîðèóëñàí ãàðûí àâëàãà 33 äàðààõ õ¿ñíýãòýä àðèëæààíû áàíêóóäûí ò¿ãýýìýë àøèãëàæ áàéãàà çàðèì õàäãàëàìæèéí íºõöë¿¿äèéã õàðóóëëàà (õ¿ñíýãò 1.). õ¿ñíýãò 1. àðèëæààíû áàíêíû õàäãàëàìæèéí íºõöë¿¿ä õàäãàëàìæèéí òºðºë íºõöºë 1. “àëòàí ò¿ëõ¿¿ð” õ¿¿õäèéí õàäãàëàìæ ªíäºð õ¿¿òýé, õ¿¿ãèéí º¿¿õýí áàãà õýñãèéã ãîëîìò áàíê “ìîíãîëûí õ¿¿õäèéí òºëºº” ñàíãààð äàìæóóëàí äýëõèéí çºí îóá-ä õàíäèâëàäàã. 2. äýâæèõ îðëîãî çàðëàãûí ã¿éëãýý õèéæ áîëíî. 3. õóðèìòëàõ ãýðýýíèé õóãàöààíä îðëîãî õèéæ áîëíî, çàðëàãûí ã¿éëãýý õèéõã¿é. 4. óíäðàõ ãýðýýíèé õóãàöààíä îðëîãî õèéæ, çàðëàãûí ã¿éëãýý õèéõã¿é. 5. íàñíû í¿íæèã ýõíèé òîäîðõîé õóãàöààíä çºâõºí îðëîãî õèéæ, äàðààãèéí æèë¿¿äýä çàðëàãûí ã¿éëãýý ãàðãàíà. 6. õàñ ºð㺺 îðîí ñóóö, õàøàà áàéøèíãèéí çýýëèéí óðüäèëãàà òºëáºðèéã õóðèìòëóóëäàã õàäãàëàìæ 7. õ¿ñëèéí ¿íäýñ - ªäºð òóòìûí ìºíãèéã ýðñäëýýñ õàìãààëàõ õóãàöààã¿é õàäãàëàìæ - áèçíåñèéí ýðãýëòèéí õºðºíãèéã äýìæèõ áîãèíî õóãàöààòàé õàäãàëàìæ - èðýýä¿éä çîðèóëñàí óðò õóãàöààò õàäãàëàìæààñ á¿ðäýíý. 8. “postbank” õàäãàëàìæ îðëîãî õèéäýã, çàðëàãûí ã¿éëãýý õèéäýãã¿é. 9. “platinum” õàäãàëàìæ îðëîãî õèéäýãã¿é, çàðëàãûí ã¿éëãýý õèéäýãã¿é. 10. “àëòàí áîëîìæ” õàäãàëàìæ õ¿¿ãèéí îðëîãûã õàäãàëàìæ ýçýìøèãèéí íýð äýýð íýýñýí ºãëºãèéí äàíñàíä õèéíý. õàäãàëàìæèéí ãýðýýã õóãàöààã¿é áîëîí òîäîðõîé õóãàöààòàé áàéãóóëñíààñ õàìààðàí õóãàöààã¿é, ýñâýë õóãàöààòàé õàäãàëàìæ ãýäýã. õóãàöààã¿é õàäãàëàìæèéí õ¿¿ ñàðä äóíäæààð 0.5-0.6 õóâü áàéäàã áºãººä õàäãàëóóëàã õ¿ññýí öàãòàà ìºí㺺 àâ õýðýãëýæ áîëíî. ãýñýí õýäèé ñàðä äºð⺺ñ äýýø ã¿éëãýý õèéâýë õàäãàëàìæèéí äàíñ áèø õàðèí ýíãèéí õàðèëöàõ äàíñíû òºðºëä îðæ õ¿¿ áîäîãäîõã¿é. òîäîðõîé õóãàöàà òîõèð õàäãàëàìæ õèéõýä çààñàí õóãàöààíä çàðëàãûí ã¿éëãýý õèéõã¿é. õàðèí îðëîãî õèéæ áîëíî. ìàíàé áàíêóóä èõýâëýí 3 ñàðûí 6 ñàðûí 1 æèëèéí ãýõ ìýò õóãàöààòàé õàäãàëàìæ àâäàã.àíõãèéí õªòª 34 íýãýíò ãýðýýíä çààñàí õóãàöààíä õàäãàëóóëàã ìºí㺺 øààðäàæ àâàõã¿é áîë áàíê óã ìºíãèéã ìºí òèéì õóãàöààíä ºëººòýé àøèãëàõ áîëîìæòîé. èéìýýñ õóãàöààòàé õàäãàëàìæèéí õ¿¿ íü õóãàöààã¿é õàäãàëàìæòàé õàðüöóóëàõàä ºíäºð, ìºí õóãàöàà íü óðò áàéõ òóòàì õ¿¿ íü ºíäºð áàéäàã. ãýñýí õýäèé õàäãàëóóëàã ãýðýýíä çààñàí õóãàöààíààñ ºìíº ìºí㺺 àâàõ øààðäëàãà àìüäðàëä öººíã¿é òîõèîëääîã. æèøýý íü, õàíäàà ãàäààäàä àæèëëàæ îëñîí 10.0 ñàÿ òºãðºãºº “õ” áàíêèíä íýã æèëèéí õóãàöààãààð õàäãàëóóëñàí áàéíà. íýã æèëèéí õóãàöààòàé õàäãàëàìæèéí õ¿¿ äóíäæààð 18 õóâü áàéñàí óðààñ õàðüöàíãóé àøèãòàé áàéëàà. õàäãàëàìæ õèéñíýýñ õîéø òàâàí ñàðûí äàðàà íàéç íàð íü êîìïàíè áàéãóóëæ, õàìòðàí áèçíåñ õèéå ãýñýí ñàíàëûã õàíäààä òàâüñàí íü ò¿¿íä òààëàãäñàí. òýãýýä áàéãóóëàõ ãýæ áàéãàà êîìïàíèäàà 7.0 ñàÿ òºãðºãèéí õºðºí㺠îðóóëàõààð òîõèð, õàäãàëàìæààñàà àâíà ãýæ òîîöñîí áîëîâ õóãàöàà áîëîîã¿é áàéñàí íü õàíäààä áýðõøýýë óðóóëëàà. õàíäàà ãýðýýíèé õóãàöàà äóóñààã¿é áàéõàä ìºí㺺 àâ àäàõ óó? áàíêèíä õàäãàëóóëñàí 10,0 ñàÿ òºãðºã íýãýíò õàíäààãèéí ºì òóë òýðýýð ºìºº õýäèéä çàõèðàí çàðöóóëàõ ýðõòýé. õóóëèàð õàìãààëàãäñàí ýíý ýðõèéã õýí õÿçãààðëàæ àäàõã¿é. õýäèéãýýð õàíäàà õàäãàëóóëñàí ìºí㺺 àâ àäàõ áîëîâ ãýðýýíä çààñàí õýìæýýãýýð õ¿¿ãèéí àøãàà àâ àäàõã¿é. ýíý òîõèîëäîëä áàíêóóä èõýâëýí ºíãºðñºí òàâàí ñàðûí õ¿¿ã íü õóãàöààã¿é õàäãàëàìæèéí õ¿¿ãýýð òîîöîæ îëãîäîã. ýíý æèøýýí äýýð íýã æèëèéí õóãàöààò õàäãàëàìæèéí õ¿¿ã 18 õóâü, õóãàöààã¿é õàäãàëàìæèéí æèëèéí õ¿¿ã 6 õóâèàð áîäîæ òîîöîîã íü õèéæ ¿çüå. õýðýâ õàíäàà íýã æèëèéí äàðàà ãýðýýíä çààñàí õóãàöààíäàà ìºí㺺 àâñàí áîë 10.0 ñàÿ òºãðºã äýýðýý 1.8 ñàÿ òºãðºãèéí õ¿¿ íýìæ àâàõ áàéñàí. ãýòýë òàâàí ñàðûí äàðàà áóþó õóãàöààíààñàà ºìíº ãýðýýãýý öóöàëæ áàéãàà òóë õ¿¿ íü åð人 250,000 òºãðºã áîëæ áàéíà. äýýðõ òîîöîîã íàðèéâëàí ¿ç¿¿ëüå: õóãàöààòàé õàäãàëàìæèéí æèëèéí äàðààõ õ¿¿: 10,000,000 õ 18% 1,800,000 òºã õóãàöààã¿é áóþó 5 ñàðûí äàðààõ õ¿¿: 10,000,000 õ 6% õ 5/12 250,000 òºãðºã. òàâàí ñàðûí äàðàà õóãàöààíààñàà ºìíº ãýðýýãýý öóöàëæ áàéãàà òóë õ¿¿ã õóãàöààã¿é õàäãàëàìæèéíõààð òîîöíî. áàíêóóä õ¿¿ãýýñ õ¿¿ áîääîã, õ¿¿ãýý óðüäèëàí áîëîí ñàðûí ýöýñò àâ áîëäîã õàäãàëàìæààñ ãàäíà çîðèëãîîñ íü õàìààðóóëæ òºðºë á¿ðèéí íºõöºëòýé õàäãàëàìæèéã ñàíàë áîëãîäîã. ¿íä:ðãýäýä çîðèóëñàí ãàðûí àâëàãà 35 òýòãýâðèéí /”íàñíû í¿íæèã”/ õ¿¿õäèéí ªðõ ãýðèéí /õàäãàëàìæäàà ºðõèéí íàñàíä õ¿ðñýí õ¿í á¿ð ã¿éëãýý õèéæ áîëäîã/ îðîí ñóóöíû /õàñ ºð㺺/ õîíæâîðò ã.ì õ¿¿õäèéí õàäãàëàìæ. õ¿¿õäèéíõýý íýð äýýð òîäîðõîé õýìæýýíèé ìºíãèéã 18 íàñ õ¿ðòýë íü õàäãàëàõ õàìãèéí óðò õóãàöààíû õàäãàëàìæ þì. æèøýý íü, òàâàí íàñòàé õ¿¿õäýä ýíý õàäãàëàìæèéã íýýëãýâýë õàäãàëàìæèéí õóãàöàà 13 æèë, 15 íàñòàé õ¿¿õäýä íýýëãýâýë ãóðâàí æèë ãýõ ìýòýýð õóãàöààã òîãòîîäîã. õ¿¿õäèéí õàäãàëàìæèéí õ¿¿ õàðüöàíãóé ºíäºð. ãýõäýý ºíººäºð ìàíàé àðèëæààíû áàíêóóäàä õ¿¿õäèéí õàäãàëàìæèéí æèëèéí õ¿¿ã ýíãèéí õóãàöààòàé õàäãàëàìæèéí òóõàéí ¿åèéí õàìãèéí ºíäºð õ¿¿ãýýð òîãòîîäîã ïðàêòèê àæèãëàãäàæ áàéíà. õîíæâîðò õàäãàëàìæ. òýìäýãëýëò ºäºð, îéã òîõèîëäóóëæ àðèëæààíû áàíêóóä òºðºë á¿ðèéí õîíæâîðòîé õàäãàëàìæ çàðëàäàã áà çàðèì áàíêóóä õîíæâîðûã óëàìæëàë áîëãîí òîäîðõîé öàã õóãàöààíä çàðëàäàã. 2.2. ìºíãºí õàäãàëàìæ: õàäãàëàìæ çýýëèéí õîðøîî èðãýä ººðñäèéí ñàíõ¿¿ãèéí õýðýãöýýã õàíãàõûí òóëä õàäãàëàìæ çýýëèéí õîðøîî (õçõ) áàéãóóëàõ íü ò¿ãýýìýë. õàäãàëàìæ çýýëèéí õîðøîîíû ãèø¿¿ä õîðøîîíäîî ìºí㺺 õàäãàëóóëæ, õ¿¿ãýýð íü õºðºí㺺 àðâèæóóëàõààñ ãàäíà õîðøîîíîîñîî çýýë àâ áèçíåñèéí ¿éë àæèëëàãààíäàà õýðýãëýæ áîëíî. õýäýí òºãðºãºº áàíêèíä õàäãàëóóëàõààð òîîöîî õèéæ ¿çëýý, õ¿¿ íü àðàé ë áàãà ñàíàãäààä áàéíà. òà õàäãàëàìæ, çýýëèéí õîðøîîíû ãèø¿¿í áîëæ, ìºí㺺 õ¿¿òýé õàäãàëóóëàõ ýñõ¿ë õàäãàëàìæ, çýýëèéí õîðøîî áàéãóóëæ áîëíî. òèéì ¿¿. áè õàäãàëàìæ, çýýëèéí õîðøîîíû òàëààð ÿìàð îéëãîëòã¿é ø¿¿ äýý.àíõãèéí õªòª 36 2.2.1. õàäãàëàìæ, çýýëèéí õîðøîîíû òàëààðõ åðºíõèé îéëãîëò èðãýä ººðñäèéí ýäèéí çàñàã, íèéãýì, ñîëûí íèéòëýã õýðýãöýýãýý õàíãàõ çîðèëãîîð ñàéí äóðûí ¿íäñýí äýýð ìºí㺠áîëîí áèåò ýä ç¿éëýý íèéë¿¿ëæ, äóíäûí õºðºí㺠áèé áîëãîí òýðõ¿¿ ºìºº õàìòðàí ýçýìøèæ, àðäèëñàí óäèðäëàãûí çàðèìä òóëãóóðëàí ¿éë àæèëëàãààã íü ÿâóóëàõààð õàìòðàí áàéãóóëñàí õóóëèéí ýòãýýäèéã õîðøîî ãýäýã. ñàíõ¿¿ãèéí õýðýãöýýãýý õàíãàõ çîðèëãîîð áàéãóóëàí ãèø¿¿äýýñýý õàäãàëàìæ òàòàæ, ìºí ãèø¿¿ääýý çýýë îëãîõ ¿éëèëãýýã äàãíàí ýðõýëäýã ñàíõ¿¿ãèéí íýãæ áîë õàäãàëàìæ çýýëèéí õîðøîî áºãººä èéì õîðøîî íü çºâõºí ãèø¿¿ääýý ¿éëèëäýã. õàäãàëàìæ, çýýëèéí õîðøîîíû ò¿¿õýí õºãæëèéã ñóäàëæ ¿çýõýä èõýâëýí õîîðîíäîî ÿìàð íýãýí õîëáîîòîé, áèå áèåý ñàéí ìýäýõ õ¿ì¿¿ñ íýãäýæ áàéãóóëñàí áàéäàã. òóõàéëáàë, àõ ä¿¿ñ, íàéç íºõºä áîëîí íýã áàéãóóëëàãàä õàìòðàí àæèëëàäàã, ìºí íýã äîð àìüäàðäàã õ¿ì¿¿ñ, ººðººð õýëáýë õàðèëöàí èòãýäýã õ¿ì¿¿ñ õàìòðàí õîðøîî áàéãóóëàõ íü îëîíòàà òîõèîëäîíî. ìàíàé óëñàä õýäýí æèëèéí ºìíº õýä õýäýí õîðøîî äàìïóóð, öººíã¿é õ¿ì¿¿ñ õàäãàëàìæàà àëäñàí ãàøóóí òóðøëàãà áèé. ýíý íü ðàäèî òåëåâèçýýð áàéíãà ÿâóóëæ áàéñàí “ºíäºð õ¿¿ ºãíº” ãýñýí çàð ñóðòàëèëãààíä õóóðòàãäààä õýí ãýäãèéã íü îãò ìýäýõã¿é õ¿ì¿¿ñò ìºí㺺 õàäãàëóóëñíû óðøèã áèëýý. ªºðººð õýëáýë, ñàéí äóðûí ¿íäñýí äýýð õàìòðàí àæèëëàõ, õºðºí㺺 íýãòãýõ, óäèðäëàãàà ººðñ人 ñîíãîõ ãýñýí õîðøîîíû ¿íäñýí çàðìûã îéëãîîã¿é, áàðèìòëààã¿éãýýñ ¿¿äýëòýé. 2.2.3. õàäãàëàìæ, çýýëèéí õîðøîîíû äàâóó áîëîí ñóë òàë õçõ íü ãèø¿¿äèéíõýý ýðýëò õýðýãöýýíä íèéöñýí, ìýäðýìæ ñàéòàé, õ¿íä ñóðòàëã¿é, ò¿ðãýí øóóðõàé ¿éëèëãýý ¿ç¿¿ëäýã äàâóó òàëòàé. õàäãàëàìæ, çýýëèéí õîðøîîíû äàâóó òàëûã äàðààõ áàéäëààð òîäîðõîéëæ áîëíî: éëèëãýýã ãèø¿¿ääýý çàðäàë áàãàòàé õ¿ðãýäýã. çîõèõ øààðäëàãà õàíãàñàí áîë ãèø¿¿íëýë íýýëòòýé, àðäèëñàí óäèðäëàãàòàé, õÿíàëòòàé. ãèø¿¿ä íü òóõàéí õîðøîîíû ¿éëë¿¿ëýã áàéäàã òóë õàäãàëàìæ, çýýëèéí õîðøîî áàéíãûí õàðèëöàãòàé áàéäàã. ãèø¿¿ä íü ¿éë àæèëëàãààíäàà òîãòìîë îðîëöîæ, ººðèéìñºã ñýòãýëýýð ñàíààëàãàòàé õàíäàõ, óäèðäëàãûí ¿éë àæèëëàãààíä õÿíàëò òàâèõ áîëîìæòîé.ðãýäýä çîðèóëñàí ãàðûí àâëàãà 37 õçõ-íû õàäãàëàìæèéí õ¿¿ íü áàíêíû õ¿¿ãýýñ ºíäºð áàéäàã. õàðèí õàäãàëàìæ, çýýëèéí õîðøîîíû ¿éë àæèëëàãààíû ñóë òàë íü: àøãèéí òºëºº áóñ áàéãóóëëàãà òóë õºðºí㺠îðóóëàëò õèéõ, ¿éë àæèëëàãààãàà ºðãºòãºõ áîëîìæ õàðüöàíãóé áàãà, éë àæèëëàãàà íü õÿçãààðëàãäìàë, çºâõºí ãèø¿¿äèéíõýý õ¿ðýýíä ÿâàãääàã, îðóóëñàí õºðºí㺺ñºº ¿ë õàìààðàí íýã ãèø¿¿í íýã ñàíàëûí ýðõòýé, õîðøîîíû ãèø¿¿äèéí ìýäëýã, áîëîâñðîë, àæëûí äàäëàãà òóðøëàãà ÿëãààòàé òóë õîðøîîíû óäèðäëàãûã ñîíãîõîä òºâºãòýé áàéäàã. 2.2.4. õàäãàëàìæ, çýýëèéí õîðøîîíû ìºíãºí õàäãàëàìæèéí ¿éëèëãýý õàäãàëàìæ, çýýëèéí õîðøîî íü çºâõºí ººðèéí ãèø¿¿äýýñ õàäãàëàìæ àâäàã. õîðøîîíû ìºíãºí õàäãàëàìæèéí ¿éëèëãýý á¿õ ãèø¿¿äèéíõýý õóðëààð áàòàëñàí “ìºíãºí õàäãàëàìæèéí ¿éëèëãýýíèé æóðàì”-ûí äàãóó ÿâàãäàíà. ýíýõ¿¿ æóðàìä õîðøîîíû ãèø¿¿äèéí ìºíãºí õºðºíãèéã òîäîðõîé ãýðýýíèé ¿íäñýí äýýð õàäãàëàõòàé õîëáîîòîé õàðèëöààã çîõèöóóëñàí áàéíà. õàäãàëàìæ, çýýëèéí õîðøîî íü ìºíãºí õàäãàëàìæèéí ãýðýýãýýð ãèø¿¿íèé ìºíãèéã õàäãàëàõ, õ¿¿ã òîîöîõ, á¿ðòãýõ, õàäãàëàìæ ýçýìøèãèéí õ¿ñýëòýýð ìºíãèéã íü ýðã¿¿ëýí îëãîõ çýðýã ¿¿ðãèéã õ¿ëýýäýã. ìºíãºí õàäãàëàìæèéí ãýðýýã õîð õóâü ¿éëäýæ, íýãèéã íü õàäãàëóóëàãèä, íºãººã íü õîðøîîíä õàäãàëíà. õàäãàëàìæ, çýýëèéí õîðøîîíû “ìºíãºí õàäãàëàìæèéí äýâòýð” íü òóõàéí ãèø¿¿íèé õàäãàëàìæ ýçýìøèã ìºí ýñýõèéã íîòëîõ áàðèìò áèèã þì. óã äýâòðèéí ýõíèé õóóäñàíä ìºí㺺 õàäãàëóóëñàí ãèø¿¿íèé îâîã, íýð, èðãýíèé ¿íýìëýõèéí áîëîí ðåãèñòðèéí äóãààð, õàäãàëàìæèéí äàíñíû äóãààð, õàäãàëàìæèéí äýâòðèéí äóãààð, óã äýâòðèéã íýýñýí àæèëòíû ãàðûí ¿ñýã, òýìäýã, îí, ñàð, ºäºð, õàäãàëàìæèéí õ¿¿, õóãàöàà çýðãèéã áèíý. ¿íèé àðûí õóóäñóóä íü ã¿éëãýý õèéñýí îí ñàð ºäºð, îðëîãî, çàðëàãûí ã¿éëãýý áîëîí õ¿¿ãèéí îðëîãûí òýìäýãëýë, ã¿éëãýý õèéñýí àæèëòíû ãàðûí ¿ñýã çóðàõ, òýìäýã äàðàõ õ¿ñíýãò¿¿äýýñ á¿ðäýíý. õàäãàëàìæ, çýýëèéí õîðøîî íü “ìºíãºí õàäãàëàìæèéí äýâòýð”-èéã íýã õóâü íýýæ, õàäãàëóóëàã ãèø¿¿íä ºãºõ áºãººä ÿìàð çàñâàðã¿é öýâýð áèèãäñýí áàéõ øààðäëàãàòàé.àíõãèéí õªòª 38 õàäãàëàìæ ýçýìøèãèéí äýâòýðò áèèãäñýí ã¿éëãýýí¿¿ä õîðøîîíä áàéãàà õàäãàëàìæèéí äàíñíû ã¿éëãýýòýé òîõèð áàéõ ñòîé. íèéãýì, ýäèéí çàñãèéí íºõöºë áàéäàëòàé óÿëäàí õàäãàëàìæèéí õ¿¿ãèéí õóâü õýìæýý ººðëºãäºõ òîõèîëäîëä ýíý òóõàé ãèø¿¿ääýý íýã ñàðûí äîòîð óðüäèëàí ìýäýýëñíèé ¿íäñýí äýýð õ¿¿ãýý ººðèëäºã. õàäãàëàìæèéí õóãàöààã äóóñòàë õàäãàëóóëàãèéí çºâøººðºëã¿éãýýð õàäãàëàã äàíãààðàà õ¿¿ãèéí õóâü õýìæýýíä ººðëºëò îðóóëàõ ýðõã¿é. õàäãàëàìæ, çýýëèéí õîðøîîíû ¿éë àæèëëàãààíä ýðñäýë óèð óëìààð äàìïóóðàõàä õ¿ðâýë õàäãàëàìæèéí ìºíãèéã ýí òýðã¿¿íä îëãîíî. õàäãàëàìæ ýçýìøèã íàñ áàðñàí òîõèîëäîëä õàäãàëàìæèéã ò¿¿íèé ãýðýýñëýëèéí äàãóó, ãýðýýñëýë ¿ëäýýãýýã¿é áîë õóóëü ñíû ºâ çàëãàìæëàãèä øèëæ¿¿ëíý. ìºíãºí õàäãàëàìæàà õýí íýãýíä áýëýãëýõ áóþó øèëæ¿¿ëæ áîëäîã. ýíý íºõöºëä áýëýãëýëèéí ãýðýý, èðãýíèé ¿íýìëýõèéí õóóëáàð áîëîí áóñàä øààðäëàãàòàé áàðèìò áèãèéí õóóëáàðûã íîòàðèàòààð ãýðë¿¿ëñýí áàéõ ñòîé. ìºí õàìòðàí ýçýìøèãòýé áîë ò¿¿íýýñ çºâøººðºë àâñàí áàéíà. õàäãàëàìæ ýçýìøèã ººðèéí áèåýð èðæ ã¿éëãýý õèéõ áîëîìæã¿é íºõöºëä èòãýìæëýãëýãýýð äàìæóóëàí îðëîãî, çàðëàãûí ã¿éëãýý õèéæ áîëíî. ãýõäýý òóõàéí õîðøîîíä àæèëëàæ áàéãàà õ¿íä èòãýìæëýë ºãºõèéã õîðèãëîäîã. õîðøîîíû äðýì ìªíãªí õàäãàëàìæèéí æóðàì çýýëèéí æóðàì ýðñäýëèéí õîðîîíû æóðàì çýýëèéí õîðîî æóðàì õßíàëòûí çªâëªëèéí æóðàì 5 ñàÿ òºãðºãºº õçõ-ä ñàðûí 1 õóâèéí õ¿¿òýé õàäãàëóóëàõàä ñàð á¿ð õ¿¿ íü 50 ìÿíãàí òºãðºã áîëîõ þì áàéíà. ìèíèé ìºí㺠ºñºõ þì áàéíà äàà.ðãýäýä çîðèóëñàí ãàðûí àâëàãà 39 2.2.5. õàäãàëàìæ çýýëèéí õîðøîîíä ãèø¿¿íýýð ýëñýõýä àíõààðàõ ç¿éë õýðýâ òà àëü íýã õàäãàëàìæ çýýëèéí õîðøîîíä ãèø¿¿íýýð ýëñýõ ãýæ áàéãàà áîë äàðààõ ä¿ðýì, æóðàì áîëîí áóñàä íºõöºëòýé çààâàë òàíèëöààðàé. õàäãàëàìæ, çýýëèéí õîðøîîíû ä¿ðýì õàäãàëàìæ, çýýëèéí ¿éë àæèëëàãààíäàà ìºðäºæ áàéãàà æóðàì, çààâðóóä õàäãàëàìæ, çýýëèéí õîðøîîíû ýðñäëèéí óäèðäëàãà, çîõèîí áàéãóóëàëòûí òóõàé ìýäýýëýë õîðøîî ãèø¿¿äèéíõýý íèéãìèéí àñóóäàëä àíõààð áàéãàà áàéäàë õîðøîîíû óäèðäëàãûí ìýäëýã áîëîâñðîë, àæëûí óð àäâàð õîðøîîíû ò¿¿õ ñàíõ¿¿ãèéí òàéëàí ìýäýýíèéõ íü ¿íýí áîäèò áàéäàë, õèð õýìæýýíèé àøèãòàé, ýñâýë àëäàãäàëòàé àæèëëàñàí áàéäàë ñàíõ¿¿ãèéí òîîöîî, ñóäàëãààòàé àæèëëàäàã ýñýõ ãèø¿¿ä íü õîðøîîíäîî õàíäàæ áàéãàà õàíäëàãà çýðãèéã ñóäàëæ ¿çýõ íü ç¿éòýé. 2.3. õºðºí㺠îðóóëàëò: õóâüöàà 2.3.1. òà õóâüöàà ýçýìøäýã ¿¿? ìàíàé óëñ 1990-ýýä îíû ýõýýð óëñûí áîëîí õîðøîîëëûí ºìèéã õ¿í á¿ðò õóâüëàõûí òóëä õºðºí㺠îðóóëàëòûí ýðõèéí áèèã áóþó èíãèñ õààíû çóðàãòàé áèäíèé íýðëýäãýýð “öýíõýð òàñàëáàð” ¿íýã¿é òàðààñàí. ýíý òàñàëáàð íü ¿íýò öààñíû àðèëæààíä îðîëöîí ººðèéí ñîíãîñîí êîìïàíèé õóâüöààã õóäàëäàí àâàõ ýðõ îëãîñîí íýã óäàà àøèãëàõ áîëîìæòîé òºëáºðèéí õýðýãñýë áàéñàí þì. 1991 îíä ìîíãîëûí õºðºíãèéí áèðæ áàéãóóëàãäàæ, èðãýä áèðæýýð äàìæóóëàí öýíõýð òàñàëáàðààðàà õóâüöàà õóäàëäàí àâñàí. òýð ¿åýñ áèä ¿íýò öààñ, õóâüöààíû 1 òàëààð îéëãîëòòîé áîëæ ýõýëñýí 1 òóõàéí êîìïàíèä õºðºí㺠îðóóëñàí, íîãäîë àøèã àâàõ, õóâü íèéë¿¿ëýãäèéí õóðàëä îðîëöîæ ñàíàë ºãºõ ýðõòýé, êîìïàíè òàòàí áóóãäàõàä ò¿¿íèé á¿õ ¿¿ðãèéã ã¿éöýòãýñíèé äàðàà ¿ëäñýí ýä õºðºí㺺ñ ýçýìøèæ áàéãàà õóâüöààòàéãàà õóâü òýíö¿¿ëýí àâàõ ýðõèéã ãýðèëñýí ¿íýò öààñ þì.àíõãèéí õªòª 40 áèëýý. õàðèí 1994 îíä “íýò öààñíû çàõ çýýëèéí òóõàé” àíõíû õóóëü áàòëàãäñàí áºãººä 1995 îíîîñ öýíõýð òàñàëáàðààð õóäàëäàí àâ ýçýìøñýí õóâüöààãàà èðãýä õîîðîíäîî áýëýí ìºí㺺ð çàðæ áîðëóóëàõ, õóäàëäàí àâàõ áîëîìæ íýýãäñýí. ªºðººð õýëáýë, ¿íýò öààñíû õîðäîã çàõ çýýëèéí ¿éë àæèëëàãàà ýõýëñýí. íýò öààñíû àðèëæààíû ýõýí ¿åä èðãýä ¿íýò öààñíû çàõ çýýëèéí òàëààð õàðèëöàí àäèëã¿é îéëãîëòòîé áàéñàí. îäîî ýíý áàéäàë õýâýýð áàéíà. áýëýí ìºíãºíèé àðèëæàà ýõýëñíýýð çàõ çýýëèéí çàðìûã îéëãîñîí çàðèì õ¿ì¿¿ñ òîäîðõîé êîìïàíèé õóâüöààã õóäàëäàí àâ, òóõàéí êîìïàíèé õóâüöààíû òîìîîõîí áàãöûã ýçýìøñýíýýð, ò¿¿íèé ¿éë àæèëëàãààã óäèðäàõ ýðõòýé áîëñîí. ãýñýí õýäèé òºðººñ ¿íý òºëáºðã¿é îëãîñîí öýíõýð òàñàëáàðààð àâñàí õóâüöààíûõàà òàëààð ÿìàð øèéäâýð ãàðãààã¿é, ¿íýò öààñíû òºâëºðñºí õàäãàëàìæèä äàíñàà íýýëãýæ õóâüöààãàà àðèëæèõ íºõö뺺 á¿ðä¿¿ëýýã¿é 130 ãàðóé ìÿíãàí èðãýí áàéíà (õ¿ñíýãò 2-îîñ äýëãýð¿¿ëæ õàðíà óó.). ýíý íü ¿íýò öààñíû çàõ çýýëèéí òàëààðõè èðãýäèéí áîëîâñðîëûã äýýøë¿¿ëýõ øààðäëàãàòàéã õàðóóëäàã. õ¿ñíýãò 2. òºâëºðñºí õàäãàëàìæèä äàíñòàé õóâüöàà ýçýìøèãäèéí òîî /2009 îíû 5 äóãààð ñàðûí 10-íû áàéäëààð/ ýçýìøèæ áàéãàà õóâüöààíû òîî /øèðõýãýýð/ õóâüöàà ýçýìøèãäèéí òîî íèéò õóâüöàà ýçýìøèãäèéí òîîíä ýçëýõ õóâü äàíñ íýýãäñýí äàíñ íýýãäýýã¿é íèéò ä¿í 1-10 102,438 18,293 120,731 29.76 11-50 71,519 38,623 110,142 27.15 51-100 42,680 26,183 68,863 16.97 101-500 40,873 48,696 89,569 22.08 501-1000 5,836 1,814 7,650 1.88 1001-5000 4,731 337 5,068 1.24 5001-10000 1,046 8 1,054 0.25 10001-50000 1,591 5 1,596 0.39 50001-100000 399 5 404 0.09 100001-ýýñ äýýø 515 0 515 0.12 íèéò 271,628 133,964 405,592 100 ýõ ¿¿ñâýð: öòòòõò, õõê õ¿ñíýãòýýñ õàðàõàä 1,000 õ¿ðòýëõ õóâüöààòàé æèæèã õóâüöàà ýçýìøèãèä 97.3 õóâèéã ýçýëæ áàéõàä 3,000 îðèì òîì õóâüöàà ýçýìøèãèä õóâüöààò êîìïàíèóäûã óäèðäàí õÿíàæ áàéíà. êîìïàíèóä ýçýíòýé áîëñîí íü ñàéí õýðýã áîëîâ èõýíõ êîìïàíèé óäèðäëàãà æèë á¿ð õóâüöàà ýçýìøèãäèéí õóðàë õèéõ, ìýäýýëëýýð õàíãàõ, çàðèìðãýäýä çîðèóëñàí ãàðûí àâëàãà 41 òîõèîëäîëä áóñäûí õóâüöààã õóäàëäàí àâàõàä òåíäåð ñàíàë 2 ãàðãàõ çýðýã õóóëèàð õ¿ëýýñýí ¿¿ðãýý áèåë¿¿ëýõã¿é, àøèãòàé àæèëëàñàí íîãäîë àøèã õóâààðèëàõã¿é áàéíà. ýíý íü îëîí æèæèã õóâüöàà ýçýìøèãäèéí ýðõ àøãèéã õîõèðîîæ áàéãàà þì. íºãºº òàëààñ æèæèã õóâüöàà ýçýìøèãäèéí ºìëºõ ýðõýý õýðýãæ¿¿ëýõ èäýâõè íü òóéëûí õàíãàëòã¿é áàéäàã. òà ýíýõ¿¿ õ¿ñíýãòèéí àëü õýñýãò õàìààð áàéíà âý? õýðýâ òà îãò õóâüöàà ýçýìøäýãã¿é, ýñâýë èäýâõèã¿é õóâüöàà ýçýìøèãäèéí ýãíýýíä áàãòàæ áàéãàà áîë ýíý ãàðûí àâëàãûã ñóäàëñíû äàðàà ººðèéí áàéð ñóóðèéã ýðãýí õàðæ, ¿íýò öààñíû çàõ çýýëä èäýâõèòýé îðîëöîã áîëíî ãýæ íàéäàæ áàéíà. óèð íü ºì õóâüëàëûí ¿åýð õóäàëäàí àâñàí õýäýí øèðõýã õóâüöààãààðàà ÿã îäîî òîìîîõîí õóðèìòëàëòàé áîëæ àäàõã¿é èðýýä¿éä õóðèìòëàëòàé áîëîõ ¿íäýñ ñóóðèà òàâèõ áîëîìæòîé. çºâëºìæ: òà ¿íýò öààñíû çàõ çýýëä îðîëöîõ ãýæ áàéãàà áóþó ºì õóâüëàëààð àâñàí õóâüöààãàà ºíººã õ¿ðòýë ýðãýëòýä îðóóëæ àäààã¿é áàéãàà áîë äàðààõ àëõìóóäûã õèéãýýðýé. 1. õºðºí㺠îðóóëàëòûí ýðõèéí áèãýý áàòàëãààæóóëæ, õóâüöàà õóäàëäàí àâàõ çàõèàëãà ºãñºí áðîêåðèéí êîìïàíèéã îëîõ, õýðýâ òýð áðîêåðèéí êîìïàíè îëäîõã¿é áîë ìîíãîëûí õºðºíãèéí áèðæèä õàíäàõ, 2. õàðèí àíõ óäàà ¿íýò öààñíû àðèëæààíä îðîëöîõ ãýæ áàéãàà áîë áðîêåðèéí êîìïàíèà ñîíãîõ, 3. áðîêåðîîðîî äàìæóóëàí íýò öààñíû òºëáºð òîîöîî òºâëºðñºí õàäãàëàìæèéí òºâä äàíñàà íýýëãýõ, 3. áðîêåðîîñîî ìýäýýëýë, çºâëºãºº àâñíû ¿íäñýí äýýð ÿìàð ¿íýò öààñ õóäàëäàæ àâàõ øèéäâýðýý ãàðãàõ, 4. áðîêåðòîî çàõèàëãàà ºãºõ. íýò öààñ íü õýëáýðèéí õóâüä áèåò áîëîí áèåò áóñ ãýæ àíãèëàãääàã. áèåò ¿íýò öààñ íü õýâëýìýë õýëáýðýýð áàéäàã áîë 2 àëü íýã êîìïàíèé íèéò õóâüöààíû õÿíàëòûí áàãö áóþó 33.3 õóâèéã äàíãààðàà ýñâýë íýãäìýë ñîíèðõîëòîé ýòãýýäèéí õàìò ºìèëæ áóé õóâüöàà ýçýìøèã òóõàéí êîìïàíèé áóñàä æèæèã õóâüöàà ýçýìøèãäèéí õóâüöààã êîìïàíèé õóóëüä çààñàí æóðìûí äàãóó õóäàëäàí àâàõûã òåíäåð ñàíàë ãýäýã.àíõãèéí õªòª 42 áèåò áóñ íü öàõèì õýëáýðýýð õàäãàëàãääàã. ìîíãîëûí õºðºíãèéí áèðæ äýýð àðèëæààëàãäàæ áóé á¿õ ¿íýò öààñûã àíõíààñ íü áèåò áóñ õýëáýðòýé ãàðãàñàí íü ìàíàé çàõ çýýëèéí íýã äýâøèëòòýé òàë ãýæ õýëæ áîëíî. õºðºíãèéí çàõ çýýëèéí îëîí çóóí æèëèéí ò¿¿õòýé ßïîí óëñàä ºíººäºð õýâëýìýë ¿íýò öààñàà öàõèì õýëáýðò øèëæ¿¿ëýõ í¿ñýð àæèë ¿ðãýëæèëæ áàéíà. íýò öààñàíä õºðºí㺠îðóóëàëò õèéõèéí òóëä õºðºíãèéí çàõ çýýëä àðèëæààëàãääàã õýðýãñëèéí òàëààð èë¿¿ äýëãýðýíã¿é îéëãîëò àâàõ øààðäëàãàòàé. 2.3.2. õóâüöàà ýçýìøèõèéí äàâóó áîëîí ñóë òàë õóâüöàà ýçýìøèõèéí äàâóó òàë íü: íîãäîë àøèã àâàõ, õàíøèéí ººðëºëòººñ àøèã îëîõ, ñàíàëûí ýðõ ýäýëæ, êîìïàíèé óäèðäëàãà, øèéäâýð ãàðãàõ ¿éë ÿâöàä îðîëöîõ ÿâäàë þì. õàðèí ñóë òàë íü: íºõºðëºë, ýñâýë öººí ãèø¿¿íòýé õõê-ä õºðºí㺠îðóóëàõòàé õàðüöóóëàõàä õóâüöàà ýçýìøèã ºìèéíõºº òàëààð øèéäâýð ãàðãàõ áîëîìæ íü õÿçãààðëàãäìàë áóþó ºìººñºº õîëäîíî. äàâõàð òàòâàð òºëíº, ººðººð õýëáýë, êîìïàíè àøãèéí òàòâàð òºëñíèé äàðààõ öýâýð àøãààñàà íîãäîë àøèã õóâààðèëäàã áà õóâüöàà ýçýìøèã óã íîãäîë àøãààñàà áàñ äàõèí òàòâàð òºëäºã. êîìïàíè äàìïóóðâàë êîìïàíèé áîíä ýçýìøèã, çýýëä¿¿ëýã çýðýã àâëàãà á¿õèé áóñàä ýòãýýäèéí ºðèéã òºëñíèé äàðàà ¿ëäñýí õºðºí㺺ñ õóâüöàà ýçýìøèãäýä õóâààðèëíà. õýðýâ õºðºí㺠¿ëäýõã¿é áîë õóâüöàà ýçýìøèã ýðñäëýý õ¿ëýýíý. õóâüöààíä õºðºí㺠îðóóëàã íü áàíêíû õàäãàëàìæ, áîíäîîñ èë¿¿ ºíäºð àøèã îëîõ çîðèëãîòîé. ãýõäýý õóâüöàà èë¿¿ ºíäºð ýðñäýëòýé. õàðèí õóâüöààíûáàñ íýã äàâóó òàë íü áèçíåñèéí õóâü íèéë¿¿ëýã áîëîõ áîëîìæ þì. òóõàéëáàë, èðãýí ººðèéí äóðòàé óíäààíû ¿éëäâýðèéí õóâüöààã õóäàëäàí àâ áîëíî. õóâüöààíû õºðºí㺠îðóóëàëò õèéõýä íîãäîë àøãààñ ãàäíà ¿íèéí ºñºëòººñ àøèã îëîõ áîëîìæòîé áàéäàã.ðãýäýä çîðèóëñàí ãàðûí àâëàãà 43 æèøýý: à áàðèëãûí êîìïàíè óðò õóãàöààíä òîãòâîðòîé àæèëëàõ áîäëîãî áàðèìòàëæ îðîí ñóóöíû àíàðò èõýýõýí àíõààðñàí. ýíý íü îëîí ò¿ìíèé äóíä à êîìïàíèé íýð õ¿íäèéã ºñãºæýý. óëñ îðîí äàÿàð îðîí áàéðíû íºõö뺺 ñàéæðóóëàõ õ¿ñýëòýé ìàø îëîí èðãýí áàéãàà íü áàðèëãûí ñàëáàðò õºðºí㺠îðóóëàõàä èõýýõýí àøèãòàé ãýæ õºðºí㺠îðóóëàã á ¿çýýä áàðèëãûí êîìïàíèóäûí ñàíõ¿¿ãèéí àäàâõè, áîëîâñîí õ¿èí, íýð õ¿íä, óðò õóãàöààíû á¿òýýìæ çýðãèéã õàðüöóóëæ ñóäàëñíû ä¿íä à êîìïàíèé õóâüöààã íü õóäàëäàí àâàõààð øèéäñýí. 2.3.3. õóâüöàà õóäàëäàí àâàõäàà þóã àíõààðàõ âý? îëîí óëñûí çàõ çýýë äýýð õýäýí ìÿíãàí êîìïàíèé õóâüöàà àðèëæààëàãäàæ áàéäàã. ìîíãîëûí õºðºíãèéí çàõààñ ãýñýí õýäýí çóóí êîìïàíèé õóâüöààã õóäàëäàí àâ õºðºí㺠îðóóëàëò õèéõ áîëîìæòîé. ýíý îëîí õóâüöààíààñ ñîíãîëò õèéõèéí òóëä çàðèì ñóóðü îéëãîëòòîé áàéõ õýðýãòýé. àíõààðâàë çîõèõ çàðèì àñóóäëûã çîõèõ äàðààëëûí äàãóó òàíèëöóóëúÿ. 1. áèçíåñèéí ñàëáàð. àëü ñàëáàðûí êîìïàíèé õóâüöààã õóäàëäàæ àâàõàà øèéäâýë òàíû ñîíãîëòûí òîîã ¿ëýìæ öººð¿¿ëíý. ªºðèéí ìýääýã ñàëáàðûã ñîíãîâîë øèéäâýð ãàðãàõàä õÿëáàð áàéõ íü îéëãîìæòîé. ýäèéí çàñàã äàõü áèçíåñèéí ñàëáàðóóäûã åðºíõèéä íü: óóë óóðõàé /áàãàíóóð, òàâàíòîëãîé/ áàðèëãà /íèéñëýë ºð㺺 / õ¿íä ¿éëäâýð /äàðõàíû õàð òºìºðëºãèéí ¿éëäâýð, õºòºëèéí öåìåíò/ õ¿íñíèé ¿éëäâýðëýë /òàëõ èõýð/ æèæèãëýíãèéí õóäàëäàà /óëñûí èõ äýëã¿¿ð/ ãýæ àíãèëæ áîëíî. áèçíåñèéí àëü ñàëáàð èë¿¿ èðýýä¿éòýé ãýæ áîäîæ áàéíà ò¿¿íèéãýý ñîíãîõ íü çºâ. íýã, ýñâýë õýä õýäýí ñàëáàðûã ñîíãîñíû äàðàà òóõàéí ñàëáàðò ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëäàã êîìïàíèóäûã õàðüöóóëàí ñóäëàõ õýðýãòýé. 2. êîìïàíèé áèçíåñèéí åðºíõèé õàíäëàãà. êîìïàíèé ¿éë àæèëëàãààíû åðºíõèé áàéäàë, ò¿¿õ, èðýýä¿éí èã õàíäëàãûã õàðüöóóëàí ñóäàëñíààð àëü íü õàðüöàíãóé ñàéí, èðýýä¿éòýé áàéãààã õàðæ áîëíî. ýíý ñóäàëãààãààð òóõàéí êîìïàíè ººðèéí çàõ çýýëä ÿìàð áàéð ñóóðü ýçýëæ áàéãààã òîäîðõîéëîõ õýðýãòýé.àíõãèéí õªòª 44 3. êîìïàíèé ñòðàòåãè, óäèðäëàãà. òóõàéí êîìïàíèé îéðûí çîðèëò áîëîí çàõ çýýëä ÿìàð ñòðàòåãèòàé àæèëëàæ áàéãààã ñóäàëæ ìýäýõ õýðýãòýé. êîìïàíèéã óäèðäàæ áóé õ¿ì¿¿ñ òóðøëàãàòàé, øóäàðãà, íýð õ¿íäòýé, àäâàðëàã ýñýõ çýðýã îëîí ç¿éëèéã ìýäýõ õýðýãòýé. 4. ñàíõ¿¿ãèéí ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä. êîìïàíèéèðýýä¿éí àøãèéã òààìàãëàõûí òóëä ºíãºðñºí ¿åèéí ñàíõ¿¿ãèéí ¿ç¿¿ëýëòýä àíõààðëàà õàíäóóëàõ íü çºâ. õàìãèéí áàãàäàà ãóðâàí æèë, öààøëààä òàâàí æèëèéí ñàíõ¿¿ãèéí ¿ç¿¿ëýëòèéã õàðàõ õýðýãòýé. èíãýõäýý íèéò õºðºíãèéí õýìæýý õýðõýí ººðëºãäñºí, õýð èõ ºðòýé áàéãàà, àøãèéí õýìæýý ÿàæ ººðëºãäñºíèéã àíõààðàõ íü ç¿éòýé 3 . ßëàíãóÿà ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä àøèã íü òîãòâîðòîé ºñºæ áàéãàà êîìïàíè èõýýõýí íàéäâàðòàé. 5. íîãäîë àøèã. êîìïàíè àøãààñàà íèéò ãàðãàñàí õóâüöààíäàà õóâü òýíö¿¿ëýí õóâààðèëæ áóé ìºíãºí õºðºíãèéã íîãäîë àøèã ãýäýã. àøèãòàé àæèëëàñàí êîìïàíèóä èõýâëýí æèëäýý íýã óäàà íîãäîë àøèã õóâààðèëäàã. íîãäîë àøãèéí íýãæ õóâüöààíä íîãäîõ õýñãèéã õóâüöààíû çàõ çýýëèéí ¿íýòýé õàðüöóóëæ ¿çñýíýýð òà õºðºí㺠îðóóëàëòûí ºãººæºº ÿìàð áàéãààã ìýäýæ áîëíî 4 . 6. õóâüöààíû õàíøèéí ãðàôèê. õàíøèéí ãðàôèê íü õóâüöààíû ºíãºðñºí ¿åèéí õàíøèéí ºñºëò, áóóðàëòûã õàðóóëäàã. ýíäýýñ òà òóõàéí õóâüöààíû ¿íèéí ñàâàëãàà õýð áàéãààã, õóâüöààíû õàíø ºíãºðñºí õóãàöààíä õýðõýí ººðëºãäñºí çýðýã ìýäýýëëèéã õàðæ áîëíî. 7. íý áà àøãèéí õàðüöàà. íý áà àøãèéí õàðüöàà íü òóõàéí õóâüöààíû çàõ çýýëèéí ¿íèéã õàìãèéí ñ¿¿ëä íýãæ õóâüöààíä òºëñºí íîãäîë àøèãò õàðüöóóëñàí ¿ç¿¿ëýëò þì. ýíý íü òóõàéí êîìïàíèéã áóñàä êîìïàíèòàé õàðüöóóëàõ áîëîìæ îëãîäîã. òóõàéëáàë, à êîìïàíèé õóâüöààíû ¿íý áà àøãèéí õàðüöàà 15 áàéñàí ãýæ ¿çüå. ýíý íü õºðºí㺠îðóóëàãèä õàìãèéí ñ¿¿ëä òºëºãäñºí íîãäîë àøãèéã 15 äàõèí íýìýãä¿¿ëñýíòýé òýíöýõ ¿íýýð õóâüöààã õóäàëäàæ àâàõàä áýëýí áàéíà ãýñýí ¿ã þì. ýíýõ¿¿ ¿ç¿¿ëýëòèéã ¿éë àæèëëàãààíû èãëýë, ñàíõ¿¿ãèéí õóâüä ººð õîîðîíäîî àäèëã¿é êîìïàíèóäûã õàðüöóóëàõàä àøèãëàæ áîëíî. 3 áàëàíñûí ¿íý, çàõ çýýë äýýð àðèëæèãäàæ áóé ¿íèéí çºð¿¿ã íýìæ îðóóëàõ 4 íîãäîë àøèã òàðààñàí êîìïàíèé ñóäàëãààã õºðºíãèéí áèðæèéí www.mse.mn âýá õóóäàñíààñ ¿çýæ áîëíî.ðãýäýä çîðèóëñàí ãàðûí àâëàãà 45 8. äèâåðñèôèêàöè. “á¿õ ºíä㺺 íýã ñàãñàíä õèéæ áîëîõã¿é” ãýñýí öýöýí ¿ã áàéäàã. èéì áîëîõîîð ýðñäëýý áóóðóóëàõûí òóëä ìºí㺺 õýä õýäýí õóâüöààíä òàðõààí áàéðøóóëàõ íü ç¿éòýé 5 . íèéò õºðºí㺺 õýä õýäýí ñàëáàðûí ººð õîîðîíäîî àäèëã¿é êîìïàíèóäûí õóâüöààíä òàðõààí áàéðøóóëàõ íü á¿õ ìºí㺺𺺠íýã êîìïàíèé õóâüöàà àâñíààñ ýðñäýë áàãàòàé áàéäàã. èéíõ¿¿ õºðºí㺺 òàðààí áàéðøóóëàõûã ýðñäëèéã ñààðìàãæóóëàõ áóþó “äèâåðñèôèêàöè” ãýæ íýðëýäýã áàéíà. ªãººæ ºñºõèéí õýðýýð ýðñäýë áàñ ºñäºã. åðºíõèé人 ºãººæ ºíäºð áàéõ òóñàì ýðñäýë ºíäºð áàéíà ãýñýí ç¿é òîãòîë ñàíõ¿¿ãèéí çàõ çýýë äýýð õàäãàëàãääàã. õóâüöààíû õóâüä ìºí àäèë ýðñäýë áà ºãººæèéí õàðüöàà õàäãàëàãääàã. òóõàéëáàë, îëîíä òàíèãäñàí, òîãòâîðòîé ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ áàéãàà êîìïàíèé õóâüöààíû õàíø îãöîì ºñäºãã¿é áà èõ õýìæýýíèé íîãäîë àøãèéã ãýíýò òºëäºãã¿é. õàðèí øèíýýð ýõýëæ áàéãàà îëîí êîìïàíè íýã áîë òºñººëæ áàéãààã¿é èõ õýìæýýíèé àøèã îëîõ ýñâýë äàìïóóðàõ ìàãàäëàë áàðàã òýíö¿¿ áàéäàã. àìæèëòòàé áîëñîí èéì êîìïàíèóäûí æèøýý ãýâýë microsoft þì. õýðýâ microsoft àíõ ýõýëæ áàéõäàà õóâüöàà ãàðãàñàí áîë ò¿¿íèéã íü àâàõ õ¿í îëäîõã¿é ë áàéñàí áîëîâ óó. óèð íü òýäíèé áèçíåñ öîî øèíý áàéñàí óèð èðýýä¿éä àøèã îëîõ óó, äàìïóóðàõ óó ãýäýã íü òîäîðõîéã¿é, îðëîãûí õýìæýýã íü óðüäèëàí òààìàãëàõ áîëîìæã¿é áàéñàí. 2.3.4. øèíýýð ãàðãàæ áóé õóâüöààíû îíöëîã “ipo” ãýäýã íü àíãëèàð initial ðublic îffering ãýñýí ¿ãñèéí òîâëîë þì. ¿íèéã ìîíãîë õýëíýý óòãàëàí õºðâ¿¿ëáýë “õóâüöààãàà íèéòýä àíõ óäàà ñàíàë áîëãîõ” ãýñýí ¿ã áîëíî. ªìíº íü öººõºí õóâüöàà ýçýìøèãòýé áàéñàí õóâèéí êîìïàíè ººðèéí õóâüöààã îëîí íèéòýä ñàíàë áîëãîõ ¿éë àæèëëàãààã ìºí èéíõ¿¿ íýðëýäýã áàéíà. ýðõ ç¿éí òàëààñ íü àâ ¿çâýë, õÿçãààðëàãäìàë õàðèóöëàãàòàé êîìïàíè, íºõºðëºë çýðýã õýëáýðýýð ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ áàéñàí õóóëèéí ýòãýýä õóâüöààò êîìïàíè áîëæ ººðëºí áàéãóóëàãäàæ áóé õýðýã þì. îäîî äýëõèéä òýðã¿¿ëýã, òà áèäíèé ñàéí ìýääýã òîì êîðïîðàöèóä á¿ãä õóâüöààò êîìïàíè õýëáýðýýð ¿éë àæèëëàãààãàà ÿâóóëæ áàéíà. òýäãýýð íü àíõàíäàà á¿ãä ë õÿçãààðëàãäìàë õàðèóöëàãàòàé êîìïàíè, ýñâýë íºõºðëºë áàéñíàà ¿éë àæèëëàãàà íü òýëæ, îëîí íèéòýä òàíèãäàõûí õýðýýð íýìýëò õºðºí㺠îðóóëàëò øààðäëàãàòàé áîëæ õóâüöààãàà íèéòýä ñàíàë áîëãîí õóâüöààò êîìïàíè áîëñîí áàéíà. 5 ïîðòôåë äýëãýð¿¿ëýõàíõãèéí õªòª 46 íäýñòýí äàìíàñàí äýëõèéí òîì áàíêóóäààñ õàìãèéí ñ¿¿ëä àìåðèêèéí goldman sachs 2000 îí õ¿ðòýë íºõºðëºë õýëáýðýýð ¿éë àæèëëàãààãàà ÿâóóëæ áàéãààä õóâüöààãàà íèéòýä ñàíàë áîëãîñíîîð õóâüöààò êîìïàíè áîëñîí áàéíà. àíõ óäàà îëîí íèéòýä ñàíàë áîëãîæ áóé õóâüöààã õóäàëäàí àâàõ íü ýðñäýë ºíäºðòýé õºðºí㺠îðóóëàëòàä òîîöîãääîã. êîìïàíè îëîí íèéòýä õóâüöààãàà ñàíàë áîëãîæ, íýýëòòýé êîìïàíè áîëñíû äàðàà îëîí òîîíû õºðºí㺠îðóóëàãèä, ìåíåæìåíòèéí ººðëºëò, øèíýýð îðæ èðñýí õºðºí㺠îðóóëàëòàà õýðõýí ¿ð àøèãòàé çàðöóóëàõ âý ãýõ çýðýã áàãàã¿é ñîðèëòòîé òóëãàðäàã. îëîí óëñûí õºðºíãèéí çàõ çýýëèéí ñ¿¿ëèéí 60 æèëèéí ïðàêòèêààñ ¿çýõýä øèíýýð ãàðãàñàí õóâüöààíû õàíø õºðºíãèéí áèðæ äýýð àðèëæààëàãäàæ ýõýëñíýýñýý õîéø èõýíõ òîõèîëäîëä îãöîì ºñäºã áàéíà. èéìä îðëîãîîðîî õºðºí㺠îðóóëàëò õèéæ áîëîõ áàñ íýã ñîíãîëò áîë øèíýýð ãàðãàæ áóé õóâüöààíä õºðºí㺠îðóóëàõ ÿâäàë þì. 2.4. õºðºí㺠îðóóëàëò: áîíä áîíä íü íýã òºðëèéí ºðèéí áèèã þì. áàíêíû çýýëýýñ ÿëãààòàé íü òóñ ºðèéã ººð õ¿íä õóäàëäàõ áîëîìæ íýýëòòýé. áîíä ãàðãàã íü ¿íäñýí òºëáºð áóþó íýðëýñýí ¿íèéã õ¿¿ãèéí õàìò òîõèðñîí õóãàöààíä áóöààæ òºëºõ áàòàëãààã ºãäºã. ªºðººð õýëáýë, áîíä ãàðãàã íü õºðºí㺠îðóóëàãäààñ ìºí㺠çýýëæ áóé õýðýã þì. õàðèí áîíä õóäàëäàí àâàã íü õ¿¿ãèéí îðëîãî îëæ ìºí㺺 àðâèæóóëàõ ãýæ áóé õºðºí㺠îðóóëàã, ìýäýýæ ìºí㺺 áàíêèíä õàäãàëàìæ õýëáýðýýð áàéðøóóëñíààñ èë¿¿ ºíäºð àøèã îëîõ òîõèîëäîëä áîíäûã õóäàëäàæ àâäàã. 1996 îíîîñ ýõëýíìîíãîë óëñûí çàñãèéí ãàçðààñ òºñâèéí àëäàãäëûã ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõ çîðèëãîîð õÿìäðóóëñàí áîíäûã ãàðãàæ ýõýëñýí. 1996-2008 îíä íèéò 170.2 òýðáóì òºãðºãèéí áîíä ãàðãàñíû 95 îðèì õóâèéã àðèëæààíû áàíêóóä õóäàëäàí àâñàí áàéíà. èðãýä áîëîí áóñàä õºðºí㺠îðóóëàãèä ýðñäýë áàãàòàé ñàíõ¿¿ãèéí õýðýãñýë áîëîõ çàñãèéí ãàçðûí õÿìäðóóëñàí áîíäûã õóäàëäàí àâàõ ñîíèðõîëòîé áàéäàã. îäîîãèéí ïðàêòèêò óã áîíäûí íýðëýñýí ¿íý ºíäºð áºãººä ¿íý õàÿëöóóëàõ, áàãöààð, äóóäëàãà õóäàëäààíû çàðìààð àðèëæààëæ áàéãàà òóë çºâõºí öººí òîîíû àðèëæààíû áàíêóóä õóäàëäàí àâ áàéíà. öààøèä çàñãèéí ãàçðûí áîíäûã îëîí ò¿ìýíä õ¿ðòýýëòýé áîëãîõ áîëîìæòîé þì. òóõàéí øàòíû èðãýäèéí òºëººëºãäèéí õóðëûí çºâøººðºëòýéãýýð àéìàã, íèéñëýëèéí çàñàã äàðãà áîíä ãàðãàõ ýðõòýé. ýíý ýðõýýðãýäýä çîðèóëñàí ãàðûí àâëàãà 47 õýðýãæ¿¿ëñýí çàñàã äàðãà îäîîãîîð áàéõã¿é áàéíà. èéì ¿íýò öààñûã îðîí íóòãèéí áîíä ãýæ íýðëýäýã. èõýíõ áîíä òîãòìîë õ¿¿òýé áàéäàã áà õ¿¿ íü òîäîðõîé õóãàöààíä, ¿íäñýí òºëáºð íü õóãàöààíû ýöýñò á¿õýëäýý òºëºãääºã. æèøýý: ìîíãîë óëñûí çàñãèéí ãàçðûí áîíäûí íýðëýñýí ¿íý 100,000 òºãðºã áºãººä õóãàöàà íü íýãýýñ 18 ñàð õ¿ðòýë áàéäàã. õýðýâ òà õàãàñ æèëèéí õóãàöààíä 1,000,000 òºãðºãèéí õºðºí㺠îðóóëàëò õèéõèéã õ¿ñâýë 6 ñàðûí õóãàöààòàé 10 øèðõýã áîíä õóäàëäàæ àâíà ãýñýí ¿ã. áîíäûã õóãàöààíààñ íü ºìíº õîðäîã çàõ çýýë äýýð õóäàëäàõ áîëîìæòîé áàéäãààðàà õàäãàëàìæààñ äàâóó òàëòàé. õàäãàëàìæàà õóãàöààíààñ íü ºìíº öóöëàõ ¿åä áàíê õ¿¿ãèéí òîðãóóëü (õ¿¿ã áóóðóóëæ òîîöäîã) áîääîã áîë áîíäûã õóãàöààíààñ íü ºìíº õóäàëäàõàä èéì àëäàãäàë õ¿ëýýõã¿é. õàðèí çàõ çýýë äýýðõ õ¿¿ãèéí ººðëºëò íü áîíäûí õóäàëäàõ ¿íýä íºëººëíº. òóõàéëáàë, áîíä àíõ õóäàëäàæ àâñàí ºäðººñ õîéø çàõ çýýë äýýð õ¿¿ áóóðñàí áîë áîíäûí ¿íý ºñ òà íýìýëò àøèã îëíî. óèð íü áîíäûí õ¿¿ã àíõ ãàðãàõ ¿åä òîãòîîñîí õóâèàð áîääîã. ªºðººð õýëáýë, çàõ çýýëèéí õ¿¿ áóóðëàà ãýýä áîíäûí õ¿¿ãýý áóóðóóëäàãã¿é. òýãýõëýýð çàõ çýýëèéí äóíäàæ õ¿¿ãýýñ èë¿¿ ºíäºð õ¿¿ãèéí îðëîãî îëæ áîëîõ áîíäûí ¿íý õàðüöàíãóé ºñíº ãýñýí ¿ã. ýñðýãýýð õ¿¿ ºññºí áîë çàõ çýýëèéí äóíäàæ õ¿¿ãýýñ áàãà õ¿¿ãèéí îðëîãî îëîõ óðààñ áîíäûí ¿íý áóóð òà àëäàãäàë õ¿ëýýõ áîëíî. æèøýý: òàíû àâñàí áîíä 1,000,000 òºãðºãèéí íýðëýñýí ¿íýòýé, 15 õóâèéí õ¿¿òýé, íýã æèëèéí õóãàöààòàé áàéñàí ãýæ áîäú. çóðãààí ñàðûí äàðàà ãýíýò ìºíãºíèé õýðýãöýý ãàðñàí òóë òà áîíäîî õóäàëäàõààð øèéäñýí. ýíý ¿åä çàõ çýýë äýýðõ õ¿¿ ºñ 20 õóâü áîëæýý. òýãýõýýð òàíû áîíäûã õóäàëäàí àâàã áîíäûí ¿ëäñýí çóðãààí ñàðûí õóãàöààíä 20 õóâèéí õ¿¿ øààðäàõ áîëíî. íýãýíò áîíä ººðºº 15 õóâèéí õ¿¿òýé óèð òà ¿ëäñýí 5 õóâèéí õ¿¿ãèéí çºð¿¿ã áîíäûí ¿íèéã õÿìäðóóëàõ çàìààð íºõºæ øèíý õóäàëäàí àâàãèä ºãíº.àíõãèéí õªòª 48 2.4.1. áîíä ýçýìøèõèéí äàâóó áîëîí ñóë òàë áîíä ýçýìøèõ íü äàðààõ äàâóó òàëòàé: õºðºí㺠îðóóëàëòûí ºãººæ áóþó áîíäûí õ¿¿ íü ýõíýýñýý òîäîðõîé áàéäàã. áîíäûí õ¿¿ íü õàäãàëàìæèéí õ¿¿ãýýñ ãîë òºëºâ ºíäºð áàéäàã. áîíä ãàðãàã òºëáºðèéí àäâàðã¿é áîëñîí òîõèîëäîëä òýðýýð õóâüöàà ýçýìøèãèä òýðã¿¿í ýýëæèíä ¿íäñýí òºëáºð, õ¿¿ãýý íýõýìæëýí àâàõ äàâóó ýðõòýé. áîíäîî ºëººòýé àðèëæèõ áîëîìæòîé. áîíäûã õóãàöààíààñ ºìíº õóäàëäàõàä õóãàöààò õàäãàëàìæòàé àäèë àëäàãäàë õ¿ëýýõã¿é. áîíä ýçýìøèõ íü äàðààõ ñóë òàëòàé áàéäàã: áîíä ãàðãàãèéí òóõàéä ñàíàëûí ýðõ ýäýëäýãã¿é, óäèðäëàãàä îðîëöäîãã¿é. èõýíõ òîõèîëäîëä áîíä ãàðãàãèéí òºëáºðèéí àäâàðûã ãóðàâäàã ýòãýýä õàðèóöäàãã¿é. 2.4.2. áîíä õóäàëäàí àâàõàä àíõààðàõ ç¿éë òà áîíä õóäàëäàí àâñíààð ¿íäñýíäýý áîíä ãàðãàãèä çýýë îëãîæ áóé õýðýã þì. òýãýõýýð áîíä õóäàëäàí àâàãäàä çýýëèéí ýðñäýë óèðíà. ìýäýýæ çýýëèéíõýý õàðèóä õ¿¿ãèéí îðëîãî îëíî. áîíä õóäàëäàí àâàõäàà áîíä ãàðãàñàí êîìïàíèé ñàíõ¿¿ãèéí àäàâõè, çýýëæèõ àäâàðûí ¿íýëãýýòýé àíõààðàëòàé òàíèëöàæ, èéì ¿íýëãýý áàéõã¿é áîë ñàíõ¿¿, òºëáºðèéí àäâàðûã íü àíõààðàõ õýðýãòýé. çýýëæèõ àäâàð áóþó ðåéòèíãèéí òàëààð ýíý íîìûí äºðºâä¿ãýýð á¿ëãýýñ äýëãýð¿¿ëýí óíøààðàé. ìîíãîëûí íýò öààñíû çàõ çýýë äýýð àíõ 2001 îíä áàðèëãà êîðïîðàöèàñ “øèíý çóóí” áîíäûã ãàðãàí àðèëæààëñàí. ò¿¿íýýñ õîéø íèéò 9 êîìïàíè áîíä ãàðãàí àìæèëòòàé àðèëæààëñàí áºãººä ýäãýýð áîíäûã ãîë òºëºâ áàðèëãûí ñàëáàðò ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëäàã êîìïàíèóä ãàðãàñàí áàéäàã. áîíä ãàðãàñàí íèéò 9 êîìïàíèé 4 íü õõê áàéãàà íü õààëòòàé êîìïàíè áîíä ãàðãàõ çàìààð õºðºíãèéí çàõ çýýëýýñ õÿìä ýõ ¿¿ñâýð òàòàõ áîëîìæòîéã íîòîëæ áàéíà.ðãýäýä çîðèóëñàí ãàðûí àâëàãà 49 2.4.3. áîíäûí õ¿¿ çàñãèéí ãàçðààñ ãàðãàñàí áîíäûí õ¿¿ áàãà áàéäàã áîë êîìïàíèóäûí ãàðãàñàí áîíäûí õ¿¿ ºíäºð áàéäàã. áîíäûí õ¿¿ íü åðºíõèé人 áàíêíû õàäãàëàìæèéí õ¿¿ãýýñ ºíäºð áàéäàã. óèð íü áàíêóóä çàõ çýýë äýýðýýñ ìºí㺠òàòàõ íü êîìïàíèóäòàé õàðüöóóëàõàä àìàðõàí áàéäàã. ìºí áàíêóóäûí õàäãàëàìæ èõýâëýí äààòãàãäñàí áàéäàã òóë õàäãàëàìæèéí õ¿¿ áîíäûí õ¿¿ãýýñ áàãà áàéõ ç¿é òîãòîëòîé. êîìïàíèé áîíäûí õ¿¿ íü áîíä ãàðãàãèéí ñàíõ¿¿ãèéí áàéäàë, ìºíãºíèé õýðýãöýý øààðäëàãàòàé øóóä õàìààðàëòàé áàéäàã. áîíä ãàðãàã íü íýð õ¿íäòýé, ñàíõ¿¿ãèéí àäâàð ñàéòàé òîì êîìïàíè áàéâàë õ¿¿ íü õàðüöàíãóé áàãà áàéíà. õàðèí æèæèã, îëîíä òºäèéëºí òàíèãäààã¿é áºãººä áîãèíî õóãàöààíä ìºí㺠îëîõ õýðýãöýýòýé áàéãàà áîë õ¿¿ íü ºíäºð áàéäàã. ìàíàé õºðºíãèéí çàõ äýýð àðèëæààëàãäñàí êîìïàíèé áîíäûí õ¿¿ã áàíêíû õàäãàëàìæ, çýýëèéí õ¿¿òýé õàðüöóóëñàí ñóäàëãààã äàðààõ ãðàôèêààñ õàðæ áîëíî. äýýðõ ãðàôèêààñ õàðàõàä ìàíàé çàõ çýýë äýýð êîìïàíèé áîíäûí õ¿¿ íü áàíêíû çýýëèéí õ¿¿ãýýñ áàãà, õàäãàëàìæèéí õ¿¿ãýýñ ºíäºð áàéäàã íèéòëýã æèøèã àæèãëàãäàæ áàéíà. êîìïàíèóä ñàðä äóíäæààð 1.64, áîíä ãàðãàõ çàðäëàà íýìýýä ñàðûí 1.85 õóâèéí õ¿¿òýéãýýð óðò õóãàöààíû ñàíõ¿¿æèëòèéí ýõ ¿¿ñâýðýý îëîõ áîëîìæ áàéãààã ýíý ãðàôèê õàðóóëæ áàéíà. õàðèí áîíä ãàðãàõûí îðîíä áàíêíû çýýë àâáàë ñàðä 2,1-3,1 õóâèéí õ¿¿ãèéí çàðäàë ãàðãàõààð áàéãàà òóë áîíäûã ñîíãîõ íü 3.5 3 2.5 2 1.5 1 0.5 0 2001 2002 2003 2004 2005 1.63 1.3 3.1 1.64 1.3 2.7 1.64 1.2 2.1 1.66 1.2 2.4 1.65 1.2 2.9 êîìïàíûí áîíäûí ñàðûí äóíäàæ õ¿¿ áàíêíû õàäãàëàìæèéí õ¿¿ áàíêíû çýýëèéí õ¿¿àíõãèéí õªòª 50 àøèãòàé. õºðºí㺠îðóóëàãäûí ç¿ãýýñ àâ ¿çâýë òýä ìºí㺺 áàíêèíä õàäãàëóóëàõûí îðîíä êîìïàíèé áîíä õóäàëäàí àâáàë ñàð á¿ð 0,44 õóâèàð èë¿¿ ºãººæòýé õºðºí㺠îðóóëàëò àâàõ áîëíî. “40 ìÿíãàí àéëûí îðîí ñóóö” õºòºëáºðèéã ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõ çîðèëãîîð çàñãèéí ãàçðààñ ãàðãàñàí 60.0 òýðáóì òºãðºãèéí áîíäûí ¿ëäýãäýë áîëîõ 20.0 òýðáóì òºãðºãèéí áîíäûã 2008 îíä àðèëæèõààð ñàíàë áîëãîñîí õýäèé äºíãºæ 1.5 òýðáóì òºãðºãèéí áîíä àðèëæààëàãäæýý. ýíý íü ºíººãèéí èíôëÿöèéí ò¿âøèí áîëîí áàíêóóäûí õàäãàëàìæèéí õ¿¿ãèéí ºñºëò, ìºí òºâ áàíêíû áîäëîãûí õ¿¿ãèéí ºñºëò çýðãýýñ øàëòãààëàí õºðºí㺠îðóóëàãèä, ÿëàíãóÿà çàñãèéí ãàçðûí áîíäûí ¿íäñýí õóäàëäàí àâàã áîëîõ áàíêóóäàä ýíýõ¿¿ áîíäûã õóäàëäàí àâàõ íü àøèãã¿é áîëñîíòîé õîëáîîòîé. 6 2.4.4. áîíäûí ºãººæ õºðºí㺠îðóóëàã áîíäûã õóãàöààíààñ íü ºìíº õóäàëäàõ òîõèîëäîë ãàðäàã. ýíý ¿åä áîíäûí àíõ ãàðãàñàí õ¿¿ áà òóõàéí õóäàëäàõ/ õóäàëäàí àâàõ ¿åèéí çàõ çýýëèéí õ¿¿ãèéí õàðüöààíààñ øàëòãààëàí ¿íý òîãòäîã. õýðýâ çàõ çýýë äýýðõ õ¿¿ ºññºí áîë áîíäûí ºãººæ äàãàæ ºñíº. ýíý ¿åä áîíäîî õóäàëäàæ áàéãàà õ¿í õîõèðîë àìñàíà. õàðèí çàõ çýýëèéí õ¿¿ áóóðñàí áîë áîíäîî õóäàëäàæ áàéãàà õ¿íä àøèãòàé. ªºðººð õýëáýë, áîíäûí ºãººæ íü àâñàí çàðñàí ¿íèéí çºð¿¿ãýýð 6 õîðîîíû 2008 îíû æèëèéí ýöñèéí òàéëàíä îðñîí. ñàÿ òºãðºã 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 30,750 41,691 21,723 12,464 6,768 4,462 39,599 1,495 1,204 2,958 2,988 2,776 2,664 961 851 502 êîìïàíèé áîíä çàñãèéí ãàçðûí áîíä áîíäûí àðèëæààðãýäýä çîðèóëñàí ãàðûí àâëàãà 51 òîäîðõîéëîãäîõ áºãººä ýíý íü òóõàéí ¿åèéí çàõ çýýëèéí õ¿¿ãèéí ò¿âøèíãýýñ øàëòãààëíà. æèøýý: à êîìïàíèé íýã æèëèéí õóãàöààòàé áîíäûí íýðëýñýí ¿íý 1,000,000 òºãðºã, õ¿¿ íü 18 õóâü áàéæýý. çóðãààí ñàðûí äàðàà õºðºí㺠îðóóëàãèä ìºí㺠õýðýãòýé áîëñîí òóë áîíäîî áðîêåðîîð äàìæóóëàí õóäàëäàõ çàõèàëãà ºãºâ. áðîêåð ñóäàëæ ¿çñýíèé ýöýñò õ¿ì¿¿ñ ýíýõ¿¿ áîíäûã 25 õóâèéí ºãººæ îëîõ íºõöºëä ë õóäàëäàí àâàõàä áýëýí áàéãààã òîãòîîâ. óèð íü íýã ñàðûí ºìíº òºâ áàíê áîäëîãûí õ¿¿ãýý ºñãºñíèé óëìààñ óã áîíäòîé òºñòýé áîíäóóäûã çàõ çýýë äýýð 25 õóâèéí õ¿¿òýéãýýð ãàðãàæ ýõýëñýí áàéíà. ìàíàé õºðºí㺠îðóóëàã áîíäûã õóãàöààã íü äóóñòàë õàäãàëàõàä 1,180,000 òºãðºã àâàõ áàéñàí. ãýâ îäîî õºðºí㺠îðóóëàãèä 25 õóâèéí ºãººæ øààðäàæ áàéãàà òóë ìàíàé õºðºí㺠îðóóëàã ººðèéí àâàõ áàéñàí õ¿¿ãèéí îðëîãîîñ íºõºæ ýíýõ¿¿ íýìýëò 7 õóâèéã ãàðãàõ õýðýãòýé áîëíî. 2.5. õºðºí㺠îðóóëàëòûí ñàí 2.5.1. åðºíõèé îéëãîëò õàìãèéí àíõíû õºðºí㺠îðóóëàëòûí ñàí /õîñ/ 1774 îíä “ýâòýé áîë õ¿òýé” íýðòýéãýýð ãîëëàíä óëñàä áàéãóóëàãäàæ áàéñíààñ õîéø äàðóé 230 îðèì æèë ºíãºðýý. ýíýõ¿¿ ñàíãèéí ¿íäñýí çîðèëãî íü îëîí æèæèã õºðºí㺠îðóóëàãèä íèéëæ íýãäñýí ñàí ¿¿ñãýí õºðºíãèéí çàõ çýýë äýýð õóâüöààíä õºðºí㺠îðóóëàëò õèéõýä èãëýãäýæ áàéñàí. õºðºí㺠îðóóëàëòûí ñàí íü èðãýä, áàéãóóëëàãûí ìºíãºí õºðºíãèéã íýãòãýí ñàí á¿ðä¿¿ëæ, ò¿¿ãýýð ¿íýò öààñ, ¿ë õºäëºõ õºðºí㺠áîëîí äýýð äóðüäñàí áóñàä ñàíõ¿¿ãèéí õýðýãñýë õóäàëäàí àâàõ, õóäàëäàõ çýðãýýð õºðºí㺠îðóóëàëòûí ¿éë àæèëëàãàà ýðõýëäýã. çàðèì ñàíä àñàð èõ õýìæýýíèé ìºí㺠òºâëºðäºã áîëîâ ò¿¿íèé á¿òýö òóí õÿëáàð áºãººä öººõºí õ¿í óäèðääàã. ñàíä òºâëºðñºí õºðºíãèéã çºâ çîõèñòîé õºðºí㺠îðóóëàëò õèéæ ºñãºõ çîðèëãîîð ¿íäñýíäýý ìýðãýæëèéí ìåíåæåð¿¿ä óäèðäàí àæèëëóóëäàã. ñàíãèéí ìåíåæåð¿¿ä èõýâëýí ºìíº íü îëîí æèë õºðºíãèéí çàõ äýýð àæèëëàæ áàéñàí äèëëåð¿¿ä ýñâýë áàíêèðóóä áàéäàã. îëîí óëñûí ïðàêòèêààñ õàðàõàä ºíãºðñºí 10 æèëä õºðºí㺠îðóóëàëòûí ñàíãóóäûí ºãººæ íü õàäãàëàìæèéí õ¿¿ãýýñ 20 îðèì õóâèàð èë¿¿ áàéñàí áàéíà.àíõãèéí õªòª 52 ñàíãèéí ìåíåæåð¿¿ä íü ººð õîîðîíäîî àäèëã¿é çàõ çýýëèéã ñóäàëæ, õºðºí㺠îðóóëàëòûí àøèãòàé áîëîìæèéã õàéäàã. ò¿¿íèé çýðýãöýý àëèâàà áîëçîøã¿é ýðñäëèéã ¿íýëæ, ò¿¿íýýñ õàìãààëàõ àðãà õýìæýý àâäàã. èéíõ¿¿ õºðºíãèéã óäèðäàõäàà òýä ýäèéí çàñãèéí, çàõ çýýëèéí, êîìïàíèé ãýñýí ãóðâàí ò¿âøèíä õóâüöàà, áîíä áîëîí áóñàä õºðºí㺠îðóóëàëòûí õýðýãñë¿¿äèéã òîãòìîë ñóäàëäàã. èíãýýä õàìãèéí òîõèðîìæòîé ãýæ ¿çñýí õýðýãñë¿¿äèéã ñîíãîæ, õºðºí㺠îðóóëäàã áàéíà. ñàíãóóä èõýâëýí çàõ çýýë ýñâýë õºðºí㺠îðóóëàëòûí á¿òýýãäýõ¿¿íýýð òºðºëæñºí áàéäàã. æèøýý: “ìîíãîë ¿íýò öààñ” ñàíãèéí ìåíåæåð äîðæ ººðèéí ñàíãèéí ñòðàòåãèéã “õ¿íñíèé ¿éëäâýðëýëèéí õóâüöàà” ãýæ òîäîðõîéëñîí áàéíà. ªºðººð õýëáýë, äîðæèéí óäèðääàã ñàí çºâõºí õ¿íñíèé èãëýëýýð àæèëëàäàã êîìïàíèóäûí õóâüöààíä õºðºí㺠îðóóëàëò õèéäýã. äîðæèéí ñàíõ¿¿ãèéí øèíæýýèä íü õ¿íñíèé ¿éëäâýðëýëèéí õàíäëàãà, ò¿¿íèé äîòîð êîìïàíèóäûí ºðñºë人í, êîìïàíè òóñ á¿ðèéí áîäëîãî, óäèðäëàãûí îíöëîã, òåõíîëîãè çýðýã îëîí àñóóäëóóäûã ºäºð òóòàì ñóäàëæ õàðüöóóëàëò õèéæ áàéäàã. äîðæ îäîîãèéí áàéäëààð íèéòäýý 23 õ¿íñíèé ¿éëäâýðëýëèéí õóâüöààíä õºðºí㺠îðóóëàëò õèéñýí áàéíà. òýðýýð á¿õ ¿ç¿¿ëýëòèéã ºäºð òóòàì õÿíàæ øààðäëàãàòàé ¿åä íü õóâüöàà íýìæ õóäàëäàí àâàõ ýñâýë õóäàëäàõ øèéäâýð ãàðãàäàã. 2.5.2. õîñ-ãèéí òºðë¿¿ä õààëòòàé, íýýëòòýé ãýñýí õîð òºðëèéí õºðºí㺠îðóóëàëòûí ñàí áàéäàã. íýýëòòýé ñàíä èðãýä õ¿ññýí ¿åäýý, õ¿ññýí õýìæýýãýýðýý õºðºí㺠îðóóëàëò õèéæ áîëíî. ìºí õýðýãöýýòýé ¿åäýý ñàíä îðóóëñàí õºðºí㺺 áóöààí òàòàæ áîëíî. õàðèí õààëòòàé ñàíä îðîõ õºðºí㺠îðóóëàãäûí òîî õÿçãààðòàé áºãººä ñàíãààñ õ¿ññýí ¿åäýý ãàðàõ áîëîìæã¿é áàéíà. õààëòòàé ñàí íü èõýâëýí ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëàõ òîäîðõîé õóãàöààòàé áàéäàã áîë íýýëòòýé ñàí òîäîðõîé òîãòîîñîí õóãàöààã¿éãýýð ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëäàã. 2.5.3. õîñ-ãèéí äàâóó áà ñóë òàë õºðºí㺠îðóóëàëò õèéõ, ìºíãºí õºðºíãèéã çºâ çîõèñòîé áàéðøóóëàõàä ìýðãýæëèéí ìýäëýã òóðøëàãà øààðäàãääàã. òóõàéëáàë, ýäèéí çàñàã, ñàíõ¿¿, áèçíåñ, ìàðêåòèíã çýðýã ìàø îëîí ñàëáàðûí ºíäºð ìýäëýãòýé áàéõ ñòîé. òèéì óðààñ õºðºí㺠îðóóëàëòûíðãýäýä çîðèóëñàí ãàðûí àâëàãà 53 ñàéí ìåíåæåð áîëîõîä èõýýõýí öàã õóãàöàà øààðäàãäàíà. õºðºí㺠îðóóëàëòûí ñàíãóóäûã òóðøëàãàòàé ñàéí ìåíåæåð¿¿ä óäèðääàã óðààñ õàðüöàíãóé ýðñäýë áàãàòàé áàéäàã. ñóë òàë íü èòãýë äààæ, õàðèóöëàãàòàé àæèëëàõ ìýðãýøñýí ñàíãèéíìåíåæåð õîâîð, òîãòâîðòîé àæèëëàõ áàòàëãàà áàãà, ººðèéí ºìèéí òàëààð øèéäâýð ãàðãàõ ýðõ ìýäýë íü õÿçãààðëàãäìàë áàéäàã. õóâüöàà, áîíä áîëîí õºðºí㺠îðóóëàëòûí ñàíä õºðºí㺠îðóóëàõäàà òýäãýýðèéí ºãººæ áîëîí ýðñäëèéã õýðõýí ¿íýëýõ, õºðºí㺠îðóóëàëòûí øàëãóóðûí òàëààð èë¿¿ äýëãýðýíã¿é ìýäýõèéã õ¿ñ áàéãàà áîë õàâñðàëò 9-ººñ óíøààðàé. 2.6. èðýýä¿éäýý õèéõ õºðºí㺠îðóóëàëò áóþó äààòãàëûí òóõàéä ýíý á¿ëãèéí ºìíºõ õýñã¿¿äýä áèä îëñîí îðëîãîî õýðõýí ºñãºõ áîëîìæèéí òàëààð ÿðèëöñàí. õàðèí ýíý õýñýãò îðëîãûíõîî áàãà ãýëòã¿é õýñãèéã çºâ çîõèñòîé õýðýãëýõ íýãýí õóâèëáàðûí òàëààð òîâ òàíèëöóóëúÿ. îðëîãîî óõààëãààð çàðöóóëàõ íýã õýðýãñýë íü äààòãàë þì. ýíý íü óèð áîëîõ àëèâàà ýðñäëèéã õîõèðîë áàãàòàé äàâàí òóóëàõàä èãëýñýí õºðºí㺠îðóóëàëò þì. õýðýâ ãýðò õóëãàé îðñîí áîë äààòãàë àëäñàí ç¿éëèéã íºõºæ ºãíº. õýðýâ òàíä ýìèëãýý øààðäëàãàòàé áîë ýð¿¿ë ìýíäèéí äààòãàëààñ ýìèëãýýíèé ìºí㺠áîëîí òàíû àæèëëàæ àäààã¿é ¿åèéí îðëîãûã íºõºí îëãîíî. õýí íýãýí íàñ áàðâàë ò¿¿íèé àð ãýðò äààòãàëûí ìºí㺠îëãîõ áîëíî. ãàë ò¿éìðèéí óëìààñ 2008 îíä 395 ãýð áàéøèí, 116 ìàøèí òåõíèê øàòàæ èðãýä èõ õýìæýýíèé õîõèðîë àìñýý. ò¿¿íëýí àâòîçàìûí îñëûí óëìààñ æèëäýý 300 ãàðóé õ¿í àìèà àëäàæ, 800 ãàðóé õ¿í áýðòýæ ãýìòýí õºäºëìºðèéí àäâàðàà òîäîðõîé õóâèàð àëäñàí ãýñýí òîî áàðèìò áàéíà. ¿íèé óëìààñ àéë ºðõ, õóâü õ¿íä óèðñàí õîõèðîë õýäýí çóóí ñàÿàð òîîëîãäîíî. õºãæèíã¿é îðíóóäàä èéìýðõ¿¿ õîõèðëûã äààòãàëààñ íºõºí òºëäºã óðààñ äààòãàëûí à õîëáîãäëûã õ¿í á¿ð ìýäýðäýã. ªíäºð õºãæñºí îðîíä äààòãàë àéë ºðõ, àëáàí áàéãóóëëàãà, õ¿í á¿ðèéí íýí óõàë õýðýãöýý áîëæ àäñàí áàéäàã áºãººä ºðõèéí òºñºâ, õóâèéí ñàíõ¿¿ãèéí òºëºâëºãºº çîõèîõäîî çààâàë îðóóëäàã çàðäëûí íýã ç¿éë áîëñîí áàéäàã. õàðèí ìàíàéä äààòãàë íü õàðüöàíãóé øèíý, õ¿í á¿ð à õîëáîãäëûã íü îéëãîîã¿é áàéãàà óèð äààòãàëûí õýðýãöýý øààðäëàãûí òàëààð èðãýääýý çºâ îéëãîëò ºãºõ íü íýí óõàë àñóóäàë áîëîîä áàéíà. äààòãàëûí çàõ çýýë, äààòãàëûí áàéãóóëëàãóóä, òºðèéí çîõèöóóëàëòûí òàëààð òàâäóãààð á¿ëýãò äýëãýð¿¿ëýí àâ ¿çýõ áîëíî.àíõãèéí õªòª 54 2 äóãààð áëýã. ìýäëýãýý áàòàòãàõ àñóóëòóóä 1. òà 1,000,000 òºãðºã õóðèìòëóóëæ àäñàí áîë öààøèä ºñãºõèéí òóëä ÿìàð õºðºí㺠îðóóëàëò õèéõ áîëîìæóóä áàéãààãàà æàãñààæ áèíý ¿¿? 2. õàäãàëàìæ õèéõ áàíêàà ñîíãîõûí òóëä òà ÿìàð øàëãóóðûã ýõíèé ýýëæèíä óõàëëàõ õýðýãòýé âý? óã øàëãóóðàà òîãòîîõûí òóëä ÿìàð ìýäýýëýë õààíààñ àâ áîëîõ âý? 3. õàäãàëàìæèéí õóâüä áàíêààð ýñâýë õçõ-îîð ¿éëë¿¿ëýõ õîð õóâèëáàðûã õàðüöóóëíà óó. 4. êîìïàíèé áîíä, ýñâýë õóâüöàà õóäàëäàí àâàõûí äàâóó áîëîí ñóë òàëûã õàðüöóóëíà óó. 5. øóóä õºðºíãèéí çàõ çýýëä îðîëöîõ, ýñâýë õºðºí㺠îðóóëàëòûí ñàíãààð äàìæóóëæ îðîëöîõûí ÿëãààã òàéëáàðëàíà óó.ðãýäýä çîðèóëñàí ãàðûí àâëàãà 55 ýíý á¿ëýãò òàíä ìºí㺠ýñâýë ÿìàð íýã ýðãýëòèéí õºðºí㺠õýðýãöýýòýé áîëñîí òîõèîëäîëä àñóóäëàà øèéäâýðëýõ õóâèëáàðóóä, ñàíõ¿¿ãèéí áàéãóóëëàãààñ ¿ç¿¿ëäýã ¿éëèëãýýíèé òºðºë, òýäãýýð íü þóãààðàà ÿëãààòàé áàéäàã òàëààð àâ ¿çýõ áîëíî. ëèçèíã ôàêòîðèíã ¿íýò öààñ (ipo) ááñá áàíê àíäåððàéòåð õçõ çýýë òàíû ñàíõ¿¿æèëòèéí õýðýãöýý iii áëýã. òàíä ìºí㺠øààðäëàãàòàé áîë... ýíý á¿ëãèéã ñóäàëñíààð: òàíä ìºí㺠áóþó ñàíõ¿¿æèëò øààðäëàãàòàé áîëñîí òîõèîëäîëä, ñàíõ¿¿ãèéí ÿìàð áàéãóóëëàãàä õàíäàõàà, çýýëèéí ¿éëèëãýý ¿ç¿¿ëäýã áàíê, õàäãàëàìæ çýýëèéí õîðøîî, áàíê áóñ ñàíõ¿¿ãèéí áàéãóóëëàãóóäûí îëãîäîã çýýëèéí îíöëîã, çýýë àâàõàä àíõààðàõ ç¿éë, á¿ðä¿¿ëýõ ìàòåðèàë çýðãèéã, çýýëýý ýðãýí òºëºõ õàðèóöëàãà, òºëººã¿éãýýñ áèé áîëîõ ýðñäýë, ¿ð äàãàâðûã; õºðºíãèéí çàõ çýýë äýýð ¿íýò öààñ ãàðãàæ õºðºí㺠áîñãîõ áîëîìæèéí òóõàé ìýäýõ áîëíî. x x x xàíõãèéí õªòª 56 áèçíåñýý ýõëýõ, ºðãºæ¿¿ëýõýä øààðäëàãàòàé ñàíõ¿¿æèëòèéã òà çýýë õýëáýðýýð àâ áîëîõ áºãººä ýíý òºðëèéí ¿éëèëãýýã áàíê, áàíê áóñ ñàíõ¿¿ãèéí áàéãóóëëàãà (ááñá), õàäãàëàìæ çýýëèéí õîðøîî (õçõ) ¿ç¿¿ëäýã. ò¿¿íëýí çºâõºí çýýëèéí àðãààð áèø ººð àðãà çàìààð õóäàëäàí àâàëò, õºðºí㺠îðóóëàëòàà ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõ áîëîìæ íü ôàêòîðèíã áîëîí ëèçèíãèéí ¿éëèëãýý þì. ýäãýýð áîëîìæèéã áàíê, ááñá áîëîí çàðèì òîõèîëäîëä ëèçèíãèéí êîìïàíèóä îëãîäîã. óðò õóãàöààíû õºðºí㺠îðóóëàëòûã ¿íýò öààñàà íèéòýä ñàíàë áîëãîõ (ipo) çàìààð õýðýãæ¿¿ëýõ áîëîìæòîé áºãººä ýíý òîõèîëäîëä ¿íýò öààñíû ìýðãýæëèéí ï¿¿ñ êîìïàíè, òóõàéëáàë, àíäåððàéòåðèéí ¿éëèëãýýã àâ áîëíî. 3.1. ñàíõ¿¿æèëò: çýýë 3.1.1. áàíêíû ñåêòîð ìîíãîë óëñàä 1990-ýýä îíîîñ ºìíº òºðèéí ìýäëèéí ãàíö áàíê áàéâ. òóñ áàíêíààñ îëãîãäîæ áàéñàí çýýë¿¿ä íü èõýâëýí çàõèðãààäëûí øèíæòýé, ìºí ¿íäñýí ¿éë àæèëëàãààíû íýã íü òóõàéí ¿åèéí ãîë çîðèëò áîëîõ àæ ¿éëäâýðèéí áààç áàéãóóëàõ àæëûã ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõýä èãëýãäýæ áàéæýý. åðºíõèé人 ìºíãº, âàëþòûí áîäëîãûí õóâüä òóõàéí ¿åèéí çºâëºëò õîëáîîò óëñààñ èõýýõýí õàðààò áàéâ. 1990-ýýä îíû ýõýýð õîð øàòëàëò áàíêíû òîãòîëöîîíä øèëæèâ. èíãýñíýýð ìîíãîëáàíê òºðèéí ìºíãºíèé áîäëîãûã õýðýãæ¿¿ëýõ, õàðèí øèíýýð ¿¿ññýí àðèëæààíû áàíêóóä òºð áîëîí õóâèéí õýâøèëä õàäãàëàìæ, çýýë, òºëáºð òîîöîî ãýõ çýðýã ¿éëèëãýýã ¿ç¿¿ëíý õýìýýí èã ¿¿ðãýýðýý ÿëãàðýý. õîð øàòëàëò áàíêíû òîãòîëöîî ¿¿ñýí áèé áîëñíîîð ìîíãîë óëñûí ýäèéí çàñãèéí àìüäðàëä öîî øèíý õóóäàñ íýýãäñýí þì. ìîíãîë óëñàä 1990-ýýä îíîîñ õîéø 30 ãàðóé áàíê ¿¿ñýí áàéãóóëàãäàæ áàéñàí õýäèé , ýðõç¿éí îðíû áîëîí óäèðäëàãà õÿíàëòûí îíîâòîé òîãòîëöîîã á¿ðä¿¿ëýýã¿éí óëìààñ öººíã¿é áàíê äàìïóóð, ¿¿ä õààëãàà áàðüæ áàéâ. ªíººäºð äýýðõ 30 áàíêíû òàë îðèì íü õýâèéí ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ áàéíà. 2000 îíîîñ ýõëýí áàíêíû ñåêòîðò ãàäààäûí õºðºí㺠îðóóëàëò ýðñ íýìýãäýæ áàíêóóäûí óäèðäëàãà, çîõèîí áàéãóóëàëòàä ýåðãýýð íºëººëæ ýõýëñýí þì. òóõàéëáàë, 2000 îíä ìîíãîëûí íèéò àðèëæààíû áàíêóóä 2000 õ¿ðýõã¿é çýýëäýãäýä 70 îðèì òýðáóì òºãðºãèéí çýýë îëãîæ áàéâ. õàðèí 2008 îíû ýöñèéí áàéäëààð íèéò çýýëäýãäèéí òîî 530 ìÿíãà, íèéò çýýëèéí ä¿í 2.5 èõ íàÿä òºãðºãò òóñ òóñ õ¿ðñýí áàéíà.ðãýäýä çîðèóëñàí ãàðûí àâëàãà 57 2008-2009 îíä àðèëæààíû áàíêóóäûí áàéäàë ýðñ õ¿íäýðñýí íü ºìíºõ æèë¿¿äèéí òºðèéí òºñºâ, ìºíãºíèé îíîâã¿é áîäëîãî, ìºí äýëõèéí ñàíõ¿¿ãèéí õÿìðàëûí ñºðºã íºëººòýé õîëáîîòîé ãýæ ìýðãýæèëòí¿¿ä ¿çäýã. îéðûí èðýýä¿éä ìîíãîëûí áàíêóóä íýãäýõ, òîìðîõ çýðãýýð õ¿ýý àâ, ýäèéí çàñàã, ñàíõ¿¿ãèéí àìüäðàëä ¿ç¿¿ëýõ íºëºº íü óëàì á¿ð ºñºõ õàíäëàãàòàé áàéíà. 3.1.2. àðèëæààíû áàíêíû çýýë áàíê íü õàðèëöàãäûíõàà õýðýãöýýøààðäëàãûã ìýäýð òýäíèé èòãýë äýýð òóëãóóðëàñàí ¿éëèëãýý ¿ç¿¿ëäýã àøãèéí òºëºº áàéãóóëëàãà þì. õàðèí èðãýä, àæ àõóéí íýãæ (ààí)-¿¿äýä ÿìàð õýðýãöýý øààðäëàãà áàéäàã âý? èðãýí, ºðõèéí õóâüä ýä ç¿éë õóäàëäàí àâàõ, õ¿¿õýääýý áîëîâñðîë îëãîõ, áèçíåñýý ýõëýõ, ºðãºæ¿¿ëýõ, ìºí㺠ãóéâóóëàõ, òºëáºð òîîöîîã áýëýí áîëîí áýëýí áóñààð ã¿éöýòãýõ, ìºí㺺 õàäãàëóóëàõ ãýõ çýðãýýð òºðºë á¿ðèéí õýðýãöýý ¿¿ñäýã. ýíý õýñýãò áèä ñàíõ¿¿æèëò õýðýãòýé áîëñîí ¿åä ñàíõ¿¿ãèéí áàéãóóëëàãààñ ¿ç¿¿ëäýã ¿éëèëãýýíèé òàëààð èë¿¿ äýëãýðýíã¿é àâ ¿çýõ áîëíî. çýýë ãýæ þó âý? õóóëèéí õýëëýãýýð çýýë íü õîð ýòãýýäèéí õîîðîíä ¿¿ñ áóé ãýðýýíèé õàðèëöàà áºãººä äàðààõ áàéäëààð òîäîðõîéëäîã. “çýýëäýã íü òîäîðõîé õýìæýýíèé ìºíãºí õºðºíãèéã ãýðýýíä çààñàí õóãàöàà, íºõöëèéí äàãóó çýýëä¿¿ëýãýýñ õ¿ëýýí àâ, òîõèðîëöñîí õóãàöààíä, õ¿¿ãèéí õàìò çýýëä¿¿ëýãèä áóöààí òºëºõ ¿¿ðýã õ¿ëýýäýã. ªºðººð õýëáýë, çýýëäýã áîëîí çýýëä¿¿ëýãèéí õîîðîíä ýðõ, ¿¿ðãèéí õàðèëöàà ¿¿ñ áàéíà. çýýëä¿¿ëýã íü èõýíõ òîõèîëäîëä áàíê, ááñá, õçõ, ýñâýë õóâü õ¿í, ààí áàéäàã. 3.1.3. áàíêíû çýýëèéí òºðë¿¿ä áàíêóóä îëîí òºðëèéí çýýëèéí á¿òýýãäýõ¿¿í ñàíàë áîëãîäîã õýäèé òýäíèéã ¿íäñýíä íü õýðýãëýýíèé, áèçíåñèéí ãýæ õîð àíãèëæ áîëíî. èðãýä çóðàãò, õºðãºã, ãýðèéí òàâèëãà, îðîí ñóóö, ìàøèí çýðýã ºíäºð ¿íýòýé ç¿éëñ õóäàëäàí àâàõûí òóëä áàíêíààñ çýýë àâàõ íü ò¿ãýýìýë áàéäàã. ýäãýýðèéã á¿õýëä íü õýðýãëýýíèé çýýë ãýæ ¿çíý. õàðèí áèçíåñèéí çýýë íü èë¿¿ îðëîãî áèé áîëãîõ àæ àõóéí ¿éë àæèëëàãààã ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõýä èãëýãäýíý. òóõàéëáàë, ýðãýëòèéí áîëîí ¿íäñýí õºðºí㺠õóäàëäàí àâàõ, ýñâýë òîäîðõîé íýã òºñºë, áèçíåñèéí òºëºâëºãººã õýðýãæ¿¿ëýõ çîðèëãîòîé áàéäàã.àíõãèéí õªòª 58 3.1.3.1. õýðýãëýýíèé çýýë à) öàëèíãèéí çýýë: òîãòìîë îðëîãîòîé èðãýä öàëèíãààñàà ñàð á¿ð òîäîðõîé õóâèàð òºëæ áàðàãäóóëàõààð àâäàã çýýë þì. èðãýí óã çýýëèéã áàíêíààñ àâàõûí òóëä àæèëëàæ áàéãàà áàéãóóëëàãààñàà öàëèíãèéí òîäîðõîéëîëòîî àâàõ áóþó òóõàéí çýýëèéã òºëºõ àäâàðòàé ãýäãýý íîòëîõ õýðýãòýé. ñ¿¿ëèéí ¿åä áàíêóóä ¿¿íèéãýý íèéãìèéí äààòãàëûí äýâòðèéí õóóëáàðààð íîòëîõûã ñàíàë áîëãîäîã áîëñîí. öàëèíãèéí çýýëýýð àâàõ áîëîìæòîé þì áàéíà ø¿¿. á) áîëîâñðîëûí çýýë: ýíý íü èõýâëýí äóíä õóãàöààòàé áàéäàã áºãººä íèéãýì, ýäèéí çàñãèéí èõýýõýí à õîëáîãäîëòîé çýýë þì. ¿íä: ýíýõ¿¿ çýýëèéã ñóðãàëòûí òºëáºðºº òºëºõ çîðèëãîîð àâàõ áà òóõàéí îþóòàí ñóðàëöàæ ìýðãýæèë ýçýìøñýíèéõýý äàðàà àæèë õèéæ öàëèíãààñàà òºëºõ íºõöºëòýé áàéäàã. îþóíû ºíäºð àäàâõèòàé áîëîâ õºðºí㺠ìºíãºíèé õ¿ðýëöýýã¿éãýýñ ñóðàõ áîëîìæã¿é çàëóóñò ñóðàõ áîëîìæ îëãîäîã. çàëóóñò áèåý äààæ, õàðèóöëàãà õ¿ëýýõ äàäàë àäâàð òºëºâø¿¿ëäýã. áîëîâñðîëûí çýýëèéã àâàõàä áàíê-ñóðãóóëü-îþóòàí ãóðâàëñàí ãýðýý áàéãóóëäàã. ñóðãóóëü íü òóõàéí îþóòàí àìæèëòòàé ñàéí ñóðàëöàæ áàéãààã íîòëîõîîñ ãàäíà ººð ñóðãóóëüä øèëæèõ, ñóðãóóëèàñ ãàðàõ òîõèîëäîëä áàíêèíä ìýäýýëýõ ¿¿ðýã õ¿ëýýíý.ðãýäýä çîðèóëñàí ãàðûí àâëàãà 59 â) îðîí ñóóöíû çýýë: îðîí ñóóö ºíäºð ¿íýòýé áàéäàã óðààñ áàíê ýíý çýýëèéã óðò õóãàöààãààð îëãîäîã. çýýëäýã ìºí㺺 òºëºõã¿é áàéõ ýðñäëýýñ ñýðãèéëæ îðîí ñóóöûã íü áàðüöààëäàã. 2009 îíû 7 äóãààð ñàðûí 9-íä óëñûí èõ õóðàë “ë õºäëºõ ýä õºðºíãèéí áàðüöààíû òóõàé” õóóëü áàòàëñàí. îðîí ñóóöíû çýýë àâñàí òîõèîëäîëä îðîí ñóóöûã áàðüöààëàõòàé õîëáîãäñîí õàðèëöààã ýíý õóóëèàð íàðèéâëàí çîõèöóóëæ áàéíà. çýýëäýã íü õóäàëäàí àâàõ îðîí ñóóöíûõàà ¿íèéí ä¿íãèéí òîäîðõîé õýñãèéã (òóõàéí áàíê ìºíãºíèé õýìæýýã òîãòîîäîã) óðüäèëàí òºëñºí áàéõûã øààðääàã. çýýëýý óðò õóãàöààíä öàëèí áîëîí ò¿¿íòýé àäèëòãàõ îðëîãîîñîî ñàð á¿ð òºëæ áàðàãäóóëäàã. ñàð á¿ð òºëºõ ¿íäñýí çýýë áîëîí ò¿¿íèé õ¿¿ãèéí õýìæýý íü òóõàéí ãýð á¿ëèéí àìüäðàëä äàðàìò áîëîõã¿é õýìæýýíä òîãòîîãäîõ ñòîé. òóõàéí ãýð á¿ë çýýëýý òºëºõèéí çýðýãöýý àìüæèðãààíû ìºí㺺ð ãàèãäàõã¿é áàéæ àäàõ îðëîãîòîé þó ãýäãèéã áàíê ñàéòàð ñóäàëæ, èõýíõ òîõèîëäîëä ñàð á¿ð òºëºõ òºëáºðèéí õýìæýý ºðõèéí ñàðûí îðëîãûí 30-40 õóâèàñ õýòðýõã¿é áàéõààð áîäîæ çýýë îëãîäîã. íîîëóóðàà òóøààãààä õ¿¿ãèéíõýý ñóðãàëòûí òºëáºðèéã õèéíýý. õýðýãã¿é ýý ààâàà, áè áîëîâñðîëûí çýýë àâèõíà. ñóðãóóëèà òºãñººä àæèëòàé áîëîõîîðîî öàëèíãààñàà òºëæ áîëîõ þì áàéíà ëýý. àëèéí áîëãîí ýýæ òà õîðûã çîâîîõ âý.àíõãèéí õªòª 60 æèøýý. øèíýõýí ãýðëýñýí çàëóó õîñ õ¿¿õýäã¿é, õîóëàà àæèë õèéäýã áºãººä ñàðûí îðëîãî íü 600,000 òºãðºã ãýæ ¿çüå. òýä ýõíèé ýýëæèíä íý㠺𺺠îðîí ñóóöòàé áîëîõ çîðèëãî òàâüæ, ñàð á¿ð îðëîãûíõîî õàãàñûã áóþó 300,000 òºãðºãèéã áàíêèíä õàäãàëóóëäàã. õ¿¿ãèéí îðëîãûã íü òîîöîõã¿éãýýð íèéò õóðèìòëàë íü õîð æèëèéí äàðàà 7,200,000 òºãðºã áîëíî. ýíý íü 30 ñàÿ òºãðºãèéí ¿íýòýé íý㠺𺺠îðîí ñóóö àâàõ óðüäèëãàà òºëáºðèéí 20 õóâü áóþó 6,000,000 òºãðºãèéã òºëºõ áîëîìæèéí õóðèìòëàë þì. çàëóó õîñ ìààíü 3-4 æèëèéí òóðø èéì õýìæýýãýýð õàäãàëàìæ õèéâýë èë¿¿ òîì òàëáàéòàé þì óó, á¿ð õîð ºðºº áàéð õóäàëäàí àâ àäíà. ñàð á¿ð õóðèìòëàë õèéæ àääàã, ñàíõ¿¿ãèéí õàðèóöëàãàòàé ãýð á¿ë ãýäãýý áàíêèíäàà íîòîëæ àäñàí íü çýýë îëãîõîä õàðãàëçàí ¿çýõ ýåðýã ¿ç¿¿ëýëò áîëíî. ªºðººð õýëáýë, õîñóóä çýýëýý òºëºõ人 áàñ èéì õýìæýýíèé îðëîãî îëæ, òèéì õýìæýýíèé òºëáºð òºëæ àäàõàà áàíêèíäàà õàðóóëñàí ãýñýí ¿ã. çàëóóñ ýíý òîõèîëäîëä àæèëäàà èë¿¿ õàðèóöëàãàòàé õàíäàæ, öàëèíãàà íýìýãä¿¿ëýõèéí òºëºº ñàéí àæèëëàíà, óð àäâàðàà äýýøë¿¿ëæ ººðèé㺺 õºãæ¿¿ëíý. íýã, õîð æèëèéí äàðàà öàëèí îðëîãî íü íýìýãäýíý. ñàíõ¿¿ãèéí õóâüä áýðõøýýëã¿é áîëñîí ¿åäýý õ¿¿õýäòýé áîëîõîîð ãýð á¿ëýý òºëºâëºæ áîëíî. ýíý çàëóó ãýð á¿ë ºðõèéí ñàíõ¿¿ãýý ýõíýýñ íü òºëºâëºæ àäñàí õýðýã. ýõíýýñýý ë îëäñîíîî ¿ðýýä çàíøèõñàí çàðèì çàëóó ãýð á¿ëòýé õàðüöóóëàõàä ýíý õîð àìüäðàëàà èë¿¿ îíîâòîé çîõèîí áàéãóóëæ àäíà. àéëûí õàæóóä, ýñâýë ãýð õîðîîëîëä àìüäàð áàéãàà áîë ºíººäºð òà îðîí ñóóöòàé áîëîõ çîðèëãî òàâüæ, ñàíõ¿¿ãýý òºëºâëºí ýíý çàëóó ãýð á¿ëýýñ ¿ëãýð àâàõàä îðîéòîîã¿é ýý. îðîí ñóóöíû çýýë àâàõäàà àíõààðàõ ç¿éëèéã ýíý íîìûí õàâñðàëò 11-ýýñ äýëãýð¿¿ëæ óíøààðàé. 3.1.3.2. áèçíåñèéí çýýë à) íäñýí õºðºíãèéí çýýë: ýíý çýýëèéã ¿éëäâýðëýëèéí ¿íäñýí õºðºí㺠õóäàëäàí àâàõàä çîðèóëæ îëãîäîã áºãººä óã çýýë íü óðò õóãàöààòàé, õýñýãëýí òºëºãääºã îíöëîãòîé. íäñýí õºðºíãèéã àøèãëàæ îëîõ îðëîãîîñ çýýë òºëºãäºíº. çýýë çîðèóëàëòààðàà àøèãëàãäàõ áîëîìæ á¿ðä¿¿ëæ áàéãàà òóë ýðñäýë áàãàòàé çýýëä òîîöîãääîã. á) ýðãýëòèéí õºðºíãèéí çýýë: ýíý çýýëèéã ¿éëäâýðëýëä øààðäëàãàòàé ò¿¿õèé ýä, ìàòåðèàë õóäàëäàí àâàõàä çîðèóëæ îëãîäîã áºãººä õàðüöàíãóé áîãèíî õóãàöààòàé, èõýâëýí íýã ìºñºí òºëºãääºã îíöëîãòîé.ðãýäýä çîðèóëñàí ãàðûí àâëàãà 61 â) õóäàëäààíû çýýë: áàðààã áººíººð àâààä áººíººð çàðàõ, ýñâýë áººíººð àâààä æèæèãëýíãýýð çàðàõ çîðèóëàëòààð çàðèì íýã áàíê ýíý çýýëèéã îëãîäîã. ã) õºäºº àæ àõóéí çýýë: óëèðëûí øèíæ àíàðòàé ¿éëäâýðëýëä îëãîæ áàéãààãààðàà îíöëîãòîé. ãàçàð òàðèàëàíãèéí çýýëèéã èõýíõäýý õàâàð àâ íàìàð òºëäºã. ãýõäýý ãàçàð òàðèàëàíãèéí çîðèóëàëòòàé ìàøèí, òåõíèê õóäàëäàí àâàõ òîõèîëäîëä õóãàöàà íü óðò, õàðèí ¿ðèéí áóóäàé, íîãîî õóäàëäàí àâ áàéãàà áîë õóãàöàà íü áîãèíî áàéäàã. ä) áàðèëãûí çýýë: îðîí ñóóö áàðèõ çîðèëãîîð êîìïàíèóä çýýë àâ áàðèëãà áàðèàä, ò¿¿íèéãýý õóäàëäàæ çýýëýý òºëäºã. òýäãýýð êîìïàíèé áàðüñàí áàéðíààñ õ¿ì¿¿ñ õóäàëäàí àâàõäàà ìºí çýýëýýð àâ áîëíî. æèøýý: áàðèëãûí “îä” êîìïàíè “îðãèë” áàíêíààñ çýýë àâ îðîí ñóóöíû áàðèëãà áàðèëàà ãýæ áîäú. òîäîðõîé õóãàöààíû äàðàà “îä” êîìïàíè îðîí ñóóöàà áàðèàä íèéòýä çàðëàíà. èðãýí íàäìèä ýíý îðîí ñóóöíààñ àâàõààð øèéäñýí áîë “îðãèë” áàíêèíä õàíäàæ îðîí ñóóöíû çýýë àâíà. àâñàí çýýëýýðýý îðîí ñóóöíû òºëáºðºº õèéõýä “îä” êîìïàíè áàíêíààñ àâñàí çýýëýý ýðãýí òºëíº. çýýëýý ýðãýæ òºëºõ áàòàëãàà áàéõ õýðýãòýé. 14 õîíîãèéí õóãàöààòàé çýýë àâìààð áàéíà. áè îéð îðíûõîî õ¿ì¿¿ñýýñ íîîëóóðûã íü õóäàëäàæ àâààä õîò îðóóëæ ¿íý õ¿ðãýæ çàðààä çýýëýý ýðã¿¿ëýí òºëüå. ìàøèíàà áàðüöààíä òàâüÿ. áåíçèíèé çàðäëàà áè ººðºº ãàðãàæ àäíà. íàäàä çºâõºí íîîëóóð àâàõ ìºí㺠ë õýðýãòýé áàéíà. òà çýýëèéí ìàòåðèàëàà á¿ðä¿¿ëýýä ºãèõ.àíõãèéí õªòª 62 3.1.4. çýýë àâàõàä àíõààðàõ ç¿éë çýýë àâàõäàà àíõààðâàë çîõèõ çàðèì çºâëºãººã òîëèëóóëúÿ. 1. èõýíõ àðèëæààíû áàíêóóä ýõýëæ áàéãàà áèçíåñèéã ñàíõ¿¿æ¿¿ëäýãã¿é èéìä ººðèéí õºðºí㺺ð áèçíåñýý ýõýëñýí áàéõûã õèýýõ õýðýãòýé. áèçíåñ õèéäãýý áàòëàõûí òóëä îðëîãî, çàðëàãàà òýìäýãëýñýí äýâòýð õºòëºõ õýðýãòýé. ýíý äýâòýð íü òîãòìîë ¿éë àæèëëàãàà ýðõýëäýã ãýäãèéã áàòëàõ áà çýýë àâáàë þóíä çîðèóëàõ ãýæ áàéãààã òàíü ìýäýõ áîëîìæòîé áîëãîäîã. ìºí çýýë îëãîâîë ýðãýí òºëºõ îðëîãîòîé ãýäãèéã áàòëàõ áîëíî. ýíý áîë “õàð äýâòðèéí àðãà” þì. õàðèí òà áèçíåñ õèéäãýý áàíêààð íîòëóóëáàë á¿ð ñàéí. ¿íèé òóëä õàðèëöàõ äàíñ áîëîí êàðòàíäàà ºäºð á¿ð îðëîãî õèéõ õýðýãòýé. òýð ìºíãºíººñºº çàðëàãûí ã¿éëãýý õèéæ áîëíî. èíãýñíýýð òà áàéíãûí áèçíåñòýé, îðëîãîòîé ãýäãýý áàíêèíä äàíñíû õóóëãààðàà íîòëîõ áîëíî. 2. ýõýëæ áóé áèçíåñò òóñëàëöàà ¿ç¿¿ëýõ òºðèéí áîëîí òºñëèéí áàéãóóëëàãóóä æèæèã äóíä ¿éëäâýðèéí ãàçàð, õºäºëìºð ýðõëýëòèéã äýìæèõ ñàí çýðýã òºðèéí áàéãóóëëàãóóä, ìºí íèéñëýë, ä¿¿ðãèéí íèéãìèéí õàëàìæ, ¿éëèëãýýíèé òºâ¿¿äýýñ çºâëºãºº òóñëàìæ àâ áîëíî. çàðèì àéìàã, ä¿¿ðã¿¿ä äýðãýäýý áèçíåñèéí áîéæóóëàõ òºâ áóþó èíêóáàòîð àæèëëóóëäàã. ìîíãîëûí õóäàëäàà àæ ¿éëäâýðèéí òàíõèì, ãåðìàíû òåõíèê õàìòûí àæèëëàãààíû íèéãýìëýã, ìåðñèêîð, äýëõèéí çºí îëîí óëñûí áàéãóóëëàãà, õºãæëèéí øèéäýë òáá, ìîíãîë-ßïîíû òºâ çýðýã áàéãóóëëàãóóä çºâëºãºº ºãºõ, øààðäëàãàòàé òîõèîëäîëä çýýëèéí áàòàëãàà ãàðãàõ çýðãýýð ¿éëèëãýý ¿ç¿¿ëäýã. ò¿¿íëýí õààí, õàñ çýðýã àðèëæààíû áàíêóóä õºíãºëºëòòýé íºõöºë á¿õèé áèèë çýýë îëãîõ íü áèé. äýðãýäýý èíêóáàòîð áîëîí áèçíåñèéí çºâëºãºº ºãºõ òºâ àæèëëóóëäàã áàíêóóäûí òîî ºññººð áàéíà. 3. îðëîãî á¿òýýõ ç¿éëä ë çýýë àâ äýëõèéí çºí îëîí óëñûí áàéãóóëëàãûí áèèë çýýëèéí ãàçðààñ ¿ñèí ýìýãòýé çýýë àâñàí áîäèò æèøýý áàéäàã. òýð ¿ñèí ºäºðò 50-80 ìÿíãàí òºãðºãèéí îðëîãîòîé õèðíýý óãààëãûí ìàøèí àâàõ çîðèëãîîð çýýë àâàõ õ¿ñýëò ãàðãàæýý. çýýëä¿¿ëýã “ºäðèéí îðëîãîî õàäãàëæ áàéãààä óãààëãûí ìàøèí àâàõ áîëîìæ áàéãàà þì áèø ¿¿” ãýæ ñîíèðõîõîä “áè èõ ¿ðýëãýí õ¿í áàéãàà þì. îëñîí îðëîãîî õýðýãòýé õýðýãã¿é þì àâàõ, ýðã¿¿ëæ ºãäºãã¿é õ¿íä çýýë¿¿ëýõ, àõ ä¿¿,ðãýäýä çîðèóëñàí ãàðûí àâëàãà 63 íàéç íºõºä人 òàâ ãóðâàí òºãðºã ºãºõ çýðãýýð ¿ðèõäýã. ìºí㺺 çîðèëãîòîé õýðýãëýõèéí òóëä çýýëýýð óãààëãûí ìàøèí àâúÿ. òýãâýë çýýëýý òºëºõ ãýýä ýëäâèéí ç¿éëä ¿ðýõã¿é ãýæ áîäîæ áàéíà” ãýñýí áàéäàã. ñèí ýìýãòýé çýýëýýð õóäàëäàí àâñàí óãààëãûí ìàøèíààð ¿ñ çàñàõäàà õýðýãëýäýã ãàð í¿¿ðèéã àëóóð çýðãýý óãààæ ¿éë àæèëëàãààãàà õºíãºâëºí, àíàðæóóëæ òýãñíýýðýý èë¿¿ èõ îðëîãî îëîõ áîëîìæ áèé áîëãîñîí áàéíà. äýýðõ æèøýý íü çýýëèéã îðëîãî á¿òýýõ çîðèóëàëòààð àâàõ õýðýãòýéã õàðóóëæ áàéíà. 4. çýýëèéí ¿ð àøãèéí òîîöîîã çààâàë õèé ¿íèé òóëä áèçíåñ òºëºâëºãººãºº ñàéí õèéñýí áàéõ ñòîé. òºëºâëºãººíä: éëäâýðëýõ á¿òýýãäýõ¿¿íèé íýð éëäâýðëýõ õýìæýý õóäàëäàõ ¿íý ãàðàõ çàðäàë òîãòìîë çàðäàë õóâüñàõ çàðäàë îëîõ îðëîãî öýâýð îðëîãî çýðãýý òîäîðõîé õóãàöààãààð òºëºâëºæ îðóóëàõ íü ç¿éòýé. áèçíåñ òºëºâëºãºº íü áîäèòîé, çýýëýý òºëººä àøèãòàé àæèëëàõ áîëîìæèéã èòãýë ¿íýìøèëòýé òóñãàñàí áàéâàë áàíê çýýë îëãîõäîî õàðãàëçàí ¿çýõ óõàë íºõöëèéí íýã áîëíî. 5. áàðüöàà, áàòëàí äààëò çýðýã çýýëèéí ãýðýýíèé ¿¿ðãèéí ã¿éöýòãýëèéã õàíãàõ àðãàà ñîíãîõ íü óõàë áèçíåñ á¿õýí ýðñäýëòýé áàéäàã óðààñ çýýëä¿¿ëýã õºðºíãèéí áàðüöàà øààðääàã. çýýëäýã ¿¿ðãýý çîõèõ ñîîð ã¿éöýòãýýã¿é òîõèîëäîëä áàðüöààíû ç¿éëèéã áîðëóóëæ îðëîãîîñ íü òºëºã人ã¿é çýýë, ò¿¿íèé õ¿¿ çýðýã óã ãýðýýãýýð õ¿ëýýñýí ¿¿ðãèéí ã¿éöýòãýëèéã õàíãóóëäàã. çýýëýý òºëæ äóóññàí ¿åä áàðüöàà㠺뺺ëíº. áàðüöààëàõ õºðºíãèéã ¿íýë¿¿ëñýí áàéõ ñòîé. óã ¿íýëãýýíèé òîäîðõîé õóâèàð îëãîõ çýýëèéí õýìæýýã òîãòîîäîã. ýíý õóâèéã áàðüöàà õºðºíãèéã áîðëóóëàõ áîëîìæ áóþó ýäèéí çàñãèéí õýëýýð õºðâºõ àäâàðûã õàðãàëçàí òîãòîîäîã. òóõàéëáàë, ìàøèí áàðüöààëàí çýýë àâàõàä èõýíõ áàíê òºâºãã¿é çàðàãäàæ áîëîõ ¿íèéõ íü 50 õóâüòàé òýíöýõ çýýë îëãîäîã. çàõ çýýëàíõãèéí õªòª 64 äýýð 6 ñàÿ òºãðºãèéí ¿íýòýé ìàøèíû òºâºãã¿é çàðàãäàõ ¿íý íü 5 ñàÿ òºãðºã ãýâýë óã ìàøèíûã áàðüöààëæ 2.5 ñàÿ òºãðºã çýýëæ áîëíî. çýýë ýðãýí òºëºãäºõ áîëîìæã¿é áîëëîî ãýæ ¿çâýë ìàøèíûã áîðëóóëæ, óã îðëîãîîñ çýýëèéã õ¿¿ãèéí õàìò òºë¿¿ëíý. øààðäëàãà õàíãàñàí àëòàí ãóëäìàé áàðüöààëáàë ¿íèéí ä¿íãèéí 95 õóâüä íü çýýë îëãîäîã. óèð íü ýíý íü ìàø õóðäàí áîðëîãäîæ ìºí㺠áîëîí õºðâºõ àäâàðòàé. ªºðººð õýëáýë, áàðüöàà õºðºíãèéí ¿íèéí õýäýí õóâüòàé òýíöýõ õýìæýýíèé çýýë îëãîõ âý ãýäýã íü òóõàéí õºðºíãèéí áîðëîãäîõ àäâàðààñ õàìààðäàã. õºäºº îðîí íóòàãò çýýëèéí áàðüöààíä ìàë àâäàã. ìàë íü íýã òàëààñ õºäºëìºðèéí õýðýãñýë, íºãºº òàëààñ õýðýãëýýíèé ç¿éë óèð ýðñäýë ºíäºðòýé õºðºí㺠ãýæ ¿çýæ çàõ çýýëèéí ¿íèéí áàãàõàí õóâüä çýýë îëãîäîã. çýýë àâàõ ãýñýí èíü çààâàë áàðüöàà øààðäààä áàéíà. òýð íü áàéõã¿é áîëîõîîð çýýë îëäîõã¿é þì. çýýë áîëãîí ýðñäýëòýé áàéäàã. èéìä áàíê çýýëèéí ýðñäëýýñ ñýðãèéëæ òàíèàñ çààâàë áàðüöààíä õºðºí㺠òàâèõûã øààðääàã. òà ìàëàà áàðüöààëæ çýýë àâ áîëíî ø¿¿ äýý. çýýëäýã ¿¿ðãýý áèåë¿¿ëæ àäàõã¿é áîë ò¿¿íèé õ¿ëýýõ ¿¿ðãèéã á¿ðýí áóþó õýñýãëýí õàðèóöíà ãýæ ãóðàâäàã ýòãýýä áàíêíû ºìíº áàòëàí äààëò ãàðãàäàã. çýýëäýã ¿¿ðãýý áèåë¿¿ëæ àäààã¿é òîõèîëäîëä áàòëàí äààã ò¿¿íèé õ¿ëýýõ ¿¿ðãèéã áàíêíû ºìíº õàðèóöàõ áà ýíý òóõàé áàðèìòûã áàíê ò¿¿íä îëãîíî. ¿íèé äàðàà áàòëàí äààã íü òýðõ¿¿ áàðèìòûã ¿íäýñëýí ã¿éöýòãýñýí ¿¿ðãèéíõýý õýìæýýãýýð çýýëäýãýýñ øààðäàõ ýðõòýé áàéäàã.ðãýäýä çîðèóëñàí ãàðûí àâëàãà 65 6. çýýëèéí ýðãýí òºëºëòºº àíõààðàõ çýýë àâàõûí òóëä çýýëèéí õóãàöàà, ¿íäñýí ºð, õ¿¿ãýý ÿìàð õóãàöààíä ýðãýí òºëæ àäàõàà àæ àõóéí ¿éë àæèëëàãààíû “áèçíåñ òºëºâëºãºº”- 㺺 õàðæ áàéæ øèéäýýðýé. èðãýí áîëä 12 ñàðûí õóãàöààòàé, ñàðûí 2 õóâèéí õ¿¿òýéãýýð 5 ñàÿ òºãðºã çýýëñýí áàéíà. õóâèëáàð 1: áîëä ¿íäñýí òºëáºð áîëîõ 5 ñàÿ òºãðºãºº õóãàöààíû ýöýñò áóþó 12 ñàðûí äàðàà, õàðèí çýýëèéí õ¿¿ä ñàð á¿ð 100,0000, æèëä 1,200,000 òºãðºã òºëºõººð áîëæýý. áîëä õóäàëäàí àâñàí òîíîã òºõººðºì溺 àøèãëàí á¿òýýìæ íü ñàéæèð ñàðä 3 ñàÿ òºãðºãèéí îðëîãî îëîõ áîëîìæòîé áîëíî. çýýëèéí õ¿¿ãèéí ñàðûí òºëáºð 100,000, ìºí áóñàä çàðäàë 2,2 ñàÿ òºãðºã áîëíî ãýâýë ñàðä 700,000, æèëä 8,4 ñàÿ òºãðºãèéí àøèãòàé àæèëëàõ áîëîìæòîé. ýíý òîõèîëäîëä çýýëèéí ¿íäñýí òºëáºð 5 ñàÿ òºãðºãºº òºëººä çîãñîõã¿é, æèëèéí 3,4 ñàÿ òºãðºãèéí àøèãòàé àæèëëàæ, ìºí ººðèéí ãýñýí òîíîã òºõººðºìæòýé áîëîõ þì. õóâèëáàð 2: áîëä çýýëèéí ãýðýýíèé äàãóó ¿íäñýí òºëáºð áîëîõ 5 ñàÿà 12 ñàðûí äàðàà áóñ îëñîí îðëîãîîñîî ñàð á¿ð 400,000 òºãðºãººð òºëæ àäâàë 2 äàõü ñàðààñ ýõëýýä ñàðä òºëºõ çýýëèéí õ¿¿ íü 92,000 (5,000,000-400,000)õ2%92,000) ìÿíãàí òºãðºã áîëæ áóóðíà. èéíõ¿¿ æèëä 1,200,000 òºãðºãèéí õ¿¿ òºëºõ áàéñàí áîë ñàð á¿ð îðëîãîîñîî çýýëèéí ¿íäñýí òºëáºðèéã òºëñíººð æèëä çýýëèéí õ¿¿ãèéí çàðäàëä íèéò 680,000 òºãðºã òºëæ 520,000 òºãðºã õýìíýõ áîëîìæòîé áîëíî. 3.1.5. çýýë àâàõàä á¿ðä¿¿ëýõ ìàòåðèàë áàíê á¿ð ººð ººðèéí æóðìûí äàãóó çýýë àâàõàä á¿ðä¿¿ëâýë çîõèõ ìàòåðèàëûí æàãñààëòûã ãàðãàñàí áàéäàã. àðèëæààíû áàíêóóä åðºíõèé人 äàðààõ ìàòåðèàë á¿ðä¿¿ëýõèéã øààðääàã. ¿íä: çýýë àâàõûã õ¿ññýí ºðãºäºë çýýëèéí áàðüöààíä òàâèõ õºðºí㺠ë õºäëºõ õºðºíãèéí ëàâëàãàà çýýëèéí ¿ð àøãèéí òîîöîî çýýëäýã íü àæ àõóéí íýãæ áîë òàòâàðûí àëáààð áàòàëãààæóóëñàí ñàíõ¿¿ãèéí òàéëàíàíõãèéí õªòª 66 çýýëèéí ºðãºäºëä äàðààõ ìýäýýëëèéã áàãòààñàí áàéõ ñòîé: ¿íä: 1. çýýë õ¿ñýãèéí òîâ òàíèëöóóëãà çýýë õ¿ñýã íü èðãýí áîë îâîã, íýð, ïàñïîðò, ðåãèñòðèéí äóãààð, õààíà, ÿìàð àæèë ýðõýëäýã, ýíý àæëûã õýäýí îíîîñ ýõëýí õýäýí æèë ýðõýëæ áàéãàà, õýðýâ àæ àõóéí íýãæ áîë äýýðõ ç¿éëñèéã äóðüäàõûí õàìò àæ àõóéí íýãæèéí îíîîñîí íýð, ãýðèëãýýíèé äóãààðûã çààâàë áèñýí áàéíà. 2. çýýë àâàõ øààðäëàãà áóþó çîðèóëàëòûí òàëààð 3. çýýëèéí õýìæýý, çýýëýõèéã õ¿ñ áóé õóãàöàà, õ¿¿ãèéí òàëààð 4. çýýëèéí áàðüöààíä òàâèõ õºðºíãèéí íýð, ò¿¿íèé ýçýìøëèéí ýðõèéã òîäîðõîéëñîí ãýðèëãýý 5. ãàðûí ¿ñýã, àæ àõóéí íýãæ áîë òàìãà äàðíà. 3.1.6. çýýëýý òºëººã¿éãýýñ ¿¿ñýõ ýðñäýë áàíêíû øààðäëàãûã õàíãààä çýýë àâ àäíà ãýäýã àíõíû óõàë àëõàì. äàðàà íü ýðãýí òºëæ àäàõ óó ãýäýã íü ñàíàà çîâîõ ãîë àñóóäàë. áèçíåñ òºëºâëºãººãºº õýð áîäèòîé õèéñýí íü çýýë òºëºõ ¿åä òîä õàðàãäàíà. áàéíãûí îðëîãî îëæ àäàõ ç¿éëä çýýë àâñàí áîë îðëîãîîñîî òîäîðõîé õóãàöààíä òîãòìîë òºëæ àäíà. òîäîðõîé õóãàöààíû äàðàà îðëîãî íü áººíººð îðæ èðýõ áèçíåñèéí õóâüä çýýëèéã íýãìºñºí òºëºõ áîëîìæòîé. èõýíõ òîõèîëäîëä õ¿¿ãèéí òºëáºðèéã òîãòìîë õèéõ ñòîé áàéäàã. çýýë òºëºõ ãðàôèêàà çýýëèéí ãýðýýíä òóñãàäàã áºãººä ýíý ãðàôèêèéí äàãóó òºëºõã¿é áîë áàíê á¿õ òºëáºðèéã õóãàöààíààñ íü ºìíº òºë¿¿ëýõèéã øààðäàõ ýðõòýé áàéäàã. òýð á¿¿ õýë, çýýë áîëîí õ¿¿ãýý õóãàöàà õîæèìäóóëæ òºëâºë áàíê íýìýãä¿¿ëñýí õ¿¿ òîîöîæ àâàõ ýðõòýé. íýìýãä¿¿ëñýí õ¿¿ãèéí õýìæýý íü ¿íäñýí çýýëèéí õ¿¿ãèéí 20 õóâèàñ õýòðýõã¿é áàéõààð ãýðýýãýýðýý òîãòîîíî ãýæ õóóëüä çààñàí áàéäàã. õýäèéèíýý óðò õóãàöààãààð ¿¿ðãýý áèåë¿¿ëýõã¿é õîéø òàâèíà, íýìýãä¿¿ëñýí õ¿¿ãèéí õýìæýý òºäèé õýìæýýãýýð ºñíº ãýäãèéã àíõààðàõ õýðýãòýé. õóãàöààíäàà òºëáºðºº õèéõã¿é óäàõ òóñàì òà àâñàí çýýëýýñýý èë¿¿, çàðèìäàà íýã õîð íóãàëàõóéö õýìæýýíèé íýìýãä¿¿ëñýí õ¿¿ãèéí ºðºíä îðíî. á¿ð òºëæ àäàõã¿éä õ¿ðâýë áàíê áàðüöààíä òàâüñàí õºðºíãèéã õóäàëäàæ, çýýë áîëîí õ¿¿ãèéí òºëáºðºº àâíà. áàðüöààëñàí õºðºíãèéã ÿàðàëòàé çàðâàë õ¿ðýõ ¿íýýñ õàìààã¿é áàãà ¿íýýð çàðàõ áîëíî. èéì ë ýðñäýë õ¿ëýýæ áàéãààã àíõíààñàà ñàéí òîîöîõ íü ç¿éòýé.ðãýäýä çîðèóëñàí ãàðûí àâëàãà 67 2009 îíû 7 äóãààð ñàðûí 9-íä áàòëàãäñàí “ë õºäëºõ ýä õºðºíãèéí áàðüöààíû òóõàé õóóëü”-ä çýýëýý òºëæ àäàõã¿é, áàðüöààíû ç¿éëèéã õóäàëäàõàä õ¿ðâýë ø¿¿õýýð, ýñâýë ø¿¿õýýñ ãàäóóð øèéäâýðëýõ ¿¿ ãýäãýý áàðüöààíû ãýðýý áàéãóóëàõ ¿åäýý òîõèðîëöîõ ñòîéã çààñàí. áàðüöààëàã íü áàíê, çýýëèéí ýðõ á¿õèé ñàíõ¿¿ãèéí áàéãóóëëàãà áàéãàà òîõèîëäîëä ë òàëóóä áàðüöààíû õºðºí㺺ñ òºëáºðèéã ãàðãóóëàõäàà ø¿¿õýýñ ãàäóóð øèéäâýðëýõýýð òîõèðîëöîæ áîëíî. õýðýâ ø¿¿õýýñ ãàäóóð øèéäâýðëýõýýð çààñàí áîë äàðààõ õîð àðãûí íýãýýð áàðüöààíû õºðºíãèéã áîðëóóëíà: 1. áàðüöààíû õºðºíãèéã òàëóóä òîõèðîëöîí øóóä õóäàëäàíà. 2. äóóäëàãà õóäàëäààãààð áîðëóóëæ áîëíî. çýýëäýã çýýëýý òºëæ àäàõã¿é áîëñîí òîõèîëäîëä áîëîìæèéí ¿íýýð òîõèðîëöîí áàðüöààíû õºðºíãèéã áîðëóóëàõ íü çýýëäýãèä èë¿¿ òîõèðîìæòîé õóâèëáàð þì. óèð íü äóóäëàãà õóäàëäàà àìæèëòã¿é áîëñîí òîõèîëäîëä áàðüöààëàã áàðüöààíû õºðºíãèéí ¿íèéã ¿ëýìæ áóóðóóëæ ºðºí人 òîîöîæ àâàõ áîëîìæòîé áàéäàã. ìºí ø¿¿õèéí æóðìààð øààðäëàãà õàíãóóëàõààð òîõèðîëöîæ áîëíî. öàã, çàðäàë èõòýé, àëáàäàí äóóäëàãà õóäàëäàà àìæèëòã¿é áîëîõ ìàãàäëàë ºíäºð áàéäàã. çýýë àâàõ, õºðºí㺺 áàðüöààíä òàâèõäàà ýíý á¿ãäèéã ñàéòàð áîäîëöîæ, øààðäëàãàòàé áîë ìýðãýæëèéí çºâëºãºº àâ àëü áîëîõ ýðñäýë áàãàòàé áàéõ áîëîìæèéã ýðýëõèéëýõ íü ç¿éòýé. 3.1.7. ááñá, õçõ-íû çýýëèéí îíöëîã ááñá íü “áàíê áóñ ñàíõ¿¿ãèéí ¿éë àæèëëàãààíû òóõàé” õóóëüä çààñíààð çýýë îëãîõîîñ ãàäíà ñàíõ¿¿ãèéí îëîí òºðëèéí ¿éëèëãýý ¿ç¿¿ëäýã. ýíý òàëààð õàâñðàëò 13-ààñ èë¿¿ òîäîðõîé ìýäýæ áîëíî. õàäãàëàìæ, çýýëèéí õîðøîî íü ãèø¿¿ääýý çýýë îëãîäîã. ááñá áîëîí õçõ-íû çýýëèéí ¿éëèëãýý áàíêíûõòàé èæèë òºñòýé óèð çýýëèéí íºõöºë, òºðëèéí òàëààð ýíä äàõèí íóðøèõ øààðäëàãàã¿é ãýæ ¿çëýý. õçõ-ã èðãýä ñàéí äóðûí ¿íäñýí äýý𠺺ðñäèéíõºº ñàíõ¿¿ãèéí õýðýãöýýã õàíãàõ çîðèëãîîð áàéãóóëäàã. èéìýýñ õçõ-íîîñ îëãîõ çýýëèéí ¿éëèëãýý íü õàðüöàíãóé èðýãäýë áàãàòàé, øóóðõàé áàéäàã. óèð íü ãèø¿¿ä áèå áèåý ñàéí ìýääýãòýé õîëáîîòîé. õçõ íü ãèø¿¿ääýý çýýë îëãîõäîî äîð äóðäñàí íºõöºë øààðäëàãûã òàâèõ íü ò¿ãýýìýë áàéäàã. ¿íä: éë àæèëëàãààãàà òîäîðõîé õóãàöààíä òîãòâîðòîé ýðõýëñýí áàéõ áóñàä õîðøîî, áàéãóóëëàãà õ¿ì¿¿ñò çýýë, ºð òºëáºðã¿é áàéõ çýýëèéã çîðèóëàëòûí áóñ ç¿éëä çàðöóóëàõã¿é áàéõ õóóëü áóñ ¿éë àæèëëàãààã ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõã¿é áàéõ.àíõãèéí õªòª 68 îëãîõ çýýëèéí õýìæýý, òºëºõ õóãàöàà çýðãèéã çýýëäýã áîëîí çýýëä¿¿ëýã áàéãóóëëàãà õàðèëöàí òîõèðîëöîæ çýýëèéí ãýðýýíä òóñãàíà. õàäãàëàìæ çýýëèéí õîðøîîíîîñ çýýë õ¿ññýí ºðãºäëèéã õýðõýí øèéäâýðëýäýã òàëààð èë¿¿ äýëãýðýí¿é ìýäýýëëèéã õàâñðàëò 12-îîñ óíøèíà óó. 3.2. ñàíõ¿¿ãèéí ¿éëèëãýýíèé áóñàä òºðë¿¿ä áàíê ñàíõ¿¿ãèéí áàéãóóëëàãà íü çºâõºí õàäãàëàìæ, çýýëèéí ¿éëèëãýýíýýñ ãàäíà áóñàä òºðëèéí ñàíõ¿¿ãèéí ¿éëèëãýý ¿ç¿¿ëäýã. 3.2.1. ëèçèíã ñàíõ¿¿ãèéí ò¿ðýýñ áóþó ëèçèíã íü áèçíåñ ýðõëýãäýä òîíîã òºõººðºìæ õóäàëäàí àâàõ áîëîìæ îëãîäîã. ñàíõ¿¿ãèéí ò¿ðýýñèéí çýýëýýñ ÿëãàãäàõ îíöëîã íü çýýëäýãèéí ñîíèðõñîí òîíîã òºõººðºìæèéã çýýëä¿¿ëýã ººðºº õóäàëäàí àâààä ò¿ðýýñýýð õýðýãë¿¿ëäýã. õàðèí çýýëýýð õóäàëäàí àâñàí òîíîã òºõººðºìæíüøóóä çýýëäýãèéí ºìëºëä øèëæäýã óðààñ çýýëä¿¿ëýãèéí õóâüä èë¿¿ ýðñäýëòýé áàéäàã. ªºðººð õýëáýë, ñàíõ¿¿ãèéí ò¿ðýýñèéí ¿åä òîíîã òºõººðºìæèéí ¿íý òºëºãäºæ äóóñàõ õ¿ðòýë çýýëäýã ººðºº ºìëºã íü áàéäãààðàà îíöëîãòîé. èéìýýñ çýýëäýãèä óðàõ ýðñäýë íü áàãà óèð çýýëèéí íºõöºë íü èë¿¿ òààëàìæòàé áàéäàã. ñàíõ¿¿ãèéí ò¿ðýýñ íü êîìïàíèóäàä ¿íäñýí õºðºíãºòýé áîëîõ, òîíîã òºõººðºì溺 øèíýëýõ, á¿òýýãäýõ¿¿íèéõýý ºðñºëäºõ àäâàðûã íýìýãä¿¿ëýõ áîäèò áîëîëöîî îëãîäîã. íýã ñàðûí õ¿¿ íü: 15,000,000õ3%:100% 450,000. ýíý íü òàíû ìºíãºí õºðºíãèéí õýðýãöýýã õàíãààä çîãñîõã¿é ¿éë àæèëëàãààã òàíü ºðãºòãºõ áîëîìæòîé þì. íàðàí õîðøîîíîîñ 15,000,000 òºãðºãèéã ñàðûí 3 õóâèéí õ¿¿òýé, 1 æèëèéí õóãàöààòàé çýýëæýý.ðãýäýä çîðèóëñàí ãàðûí àâëàãà 69 ááñá-ûí ñàíõ¿¿ãèéí ò¿ðýýñèéí ¿éëèëãýý ãýäýã íü òàíû ñîíãîñîí ò¿ðýýñèéí ç¿éë (æèøýýëáýë, ìàøèí)-èéí ¿íèéã ááñá-ààñ íèéë¿¿ëýã (ìàøèí áîðëóóëäàã êîìïàíè)-ä øèëæ¿¿ëæ, õàðèí òà ò¿ðýýñèéí òºëáºðèéã ááñá-ä òºëºõ íºõöºëòýé㺺ð òóõàéí ò¿ðýýñèéí ýä õºðºíãèéã ººðèéí ýçýìøèëä øèëæ¿¿ëýõýä çîðèóëàí îëãîãäîõ íýã òºðëèéí çýýë þì. ¿íèéã ñõåìýýð õàðóóëáàë: ááñá íü áîëäûí ãàðãàñàí õ¿ñýëòèéí äàãóó àâòîìàøèí áîðëóóëäàã êîìïàíèä ò¿¿íèé ºìíººñ òºëáºðèéã õèéíý. àâòîìàøèí áîðëóóëäàã êîìïàíè íü áîëäîä ìàøèíûã îëãîíî. áîëä ëèçèíãýýð ìàøèí àâàõ õ¿ñýëòýý ááñá-ä ãàðãàâ. áîëä àâòîìàøèí áîðëóóëäàã êîìïàíè ááñá x z y ýíý ¿éëèëãýý íü ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõ õýðýãñýë ãýäýã óòãààðàà çàõ çýýë äýõ ñàíõ¿¿ãèéí á¿òýýãäýõ¿¿íèé òºðëèéã íýìýãä¿¿ëýõ òºäèéã¿é, áèçíåñ ýðõëýãäýä ñàíõ¿¿æèëòèéí áîëîìæ îëãîæ, öààøèëáàë äîòîîäûí ¿éëäâýðëýë áîëîí ýäèéí çàñãèéí ºñºëòèéã íýìýãä¿¿ëýõ, àæëûí áàéð øèíýýð áèé áîëãîõ ¿éë ÿâöûã äýìæäýã à õîëáîãäîëòîé. ñàíõ¿¿ãèéí ò¿ðýýñèéí ¿éëèëãýý íü çýýëòýé õàðüöóóëáàë ò¿ðýýñëýãèéí (æèæèã, äóíä ¿éëäâýðëýã) õóâüä èë¿¿ óðò õóãàöààòàé, õàðüöàíãóé áàãà çàðäàëòàé ñàíõ¿¿æèëòèéí ýõ ¿¿ñâýðýýñ õ¿ðòýõ áîëîìæ îëãîäîã ¿íäñýí äàâóó òàëòàé. ¿íýýñ ãàäíà ñàíõ¿¿ãèéí ò¿ðýýñèéí óðüäèëñàí òºëáºð áàãà áàéäãèéí çýðýãöýý íýìýëò áàðüöàà õºðºí㺠øààðääàãã¿é òóë çýýëòýé õàðüöóóëáàë èë¿¿ áîëîìæèéã ò¿ðýýñëýãäýä îëãîäîã. ñàíõ¿¿ãèéí ò¿ðýýñèéí õóãàöàà äóóñìàãö ò¿ðýýñëýã óã ç¿éëèéã ºìëºõ ýðõòýé áîëíî.àíõãèéí õªòª 70 3.2.2. ôàêòîðèíã ôàêòîðèíãèéí ¿éëèëãýý ãýäýã íü áàòàëãààæñàí òîîöîîíû áàðèìò áèãèéã ¿íäýñëýí àâëàãûã õÿìäðóóëàí õóäàëäàí àâàõ þìóó àâëàãûã áàðüöààëàí çýýë îëãîõûã õýëíý. ªºðººð õýëáýë, ôàêòîðèíãèéí ¿éëèëãýý ¿ç¿¿ëýã (áàíê, ááñá) íü ººðèéí õàðèëöàãèéí õóäàëäñàí áàðàà, ¿ç¿¿ëñýí àæèë ¿éëèëãýýíèé õºëñºíä òºëºõ ñòîé õ¿ëýýãäýæ áóé ìºíãºí òºëáºð áóþó àâëàãûã õÿìäðóóëàí õóäàëäàæ àâàõàä òýðõ¿¿ àâëàãûã áàðüöààëàí çýýë îëãîõ ñàíõ¿¿ãèéí ¿éëèëãýýíèé íýã õýëáýð þì. ýíýõ¿¿ õàðèëöààã äîîðõè ñõåìýýð õàðóóëàâ. óã õàðèëöààíä “ôàêòîðèíãèéí ¿éëèëãýý ¿ç¿¿ëýã”, ýíý ¿éëèëãýýã õ¿ëýýí àâàã áóþó “õóäàëäàã”, “õóäàëäàí àâàã” ãýñýí 3 ñóáúåêò îðîëöäîã. ôàêòîðèíãèéí ¿éëèëãýý ¿ç¿¿ëýã /áàíê, ááñá/ õóäàëäàí àâàã õóäàëäàã /áýëòãýí íèéë¿¿ëýã/ z y \ x [ äýýðõè ñõåìýýñ õàðàõàä: 1. õóäàëäàã òàë áàðàà á¿òýýãäýõ¿¿íèéã õóäàëäàí àâàãèä õ¿ðã¿¿ëýõ áà òºëáºð õèéõ õóãàöààã òîõèðíî (æèøýý íü 3 ñàðûí äàðàà); 2. õóäàëäàã òàë õóäàëäàí àâàãààñ áàðàà, á¿òýýãäýõ¿¿íèé ¿íèéã íýõýìæëýõ ýðõèéã ôàêòîðèíãèéí ¿éëèëãýý ¿ç¿¿ëýã (áàíê, ááñá)-ä øèëæ¿¿ëíý; 3. ôàêòîðèíãèéí ¿éëèëãýý ¿ç¿¿ëýã òàë áýëòãýí íèéë¿¿ëñýí áàðàà á¿òýýãäýõ¿¿íèé ¿íèéí òîäîðõîé õýñãèéã (æèøýý íü, 90 õ¿ðòýë õóâèéã) õóäàëäàãèä øèëæ¿¿ëíý; 4. õóäàëäàí àâàãèéí ç¿ãýýñ áàðàà, á¿òýýãäýõ¿¿íèé ¿íèéã ôàêòîðèíãèéí ¿éëèëãýý ¿ç¿¿ëýãèä òºëíº; 5. ôàêòîðèíãèéí ¿éëèëãýý ¿ç¿¿ëýã íü ¿ëäýãäýë òºëáºðèéã õóäàëäàã òàëä øèëæ¿¿ëýõ áà ººðèéí ¿éëèëãýýíèé øèìòãýëèéã ñóóòãàí àâíà.ðãýäýä çîðèóëñàí ãàðûí àâëàãà 71 ôàêòîðèíãèéí ¿éëèëãýý ¿ç¿¿ëýã íü àâëàãûã áàðüöààëàí çýýë îëãîõûí ºìíº õýðýãëýã òºëáºðèéí àäâàðã¿é áîëæ, íýõýìæëýëèéí øààðäëàãûã õàíãàæ àäàõã¿é òîõèîëäîë ãàð áîëîõ ýñýõèéã õàðãàëçàí ýðñäëýýñ õàìãààëñàí àðãà õýìæýý àâàõ ¿¿ðýãòýé. ôàêòîðèíãèéí äàâóó òàë íü: • õóãàöààíààñ íü ºìíº àâëàãàà àâñíààð õºðºíãèéí ýðãýëòýý ò¿ðãýñãýæ, õóäàëäààíû ýðãýëòýý íýìýãä¿¿ëíý. • ìºíãºí õºðºíãèéí ýðãýëòèéã õóðäàñãàæ, àøèã îðëîãîî íýìýãä¿¿ëýõ, áèçíåñýý õºãæ¿¿ëýõ áîëîìæèéã á¿ðä¿¿ëíý. • àâëàãûã ôàêòîðèíãèéí ¿éëèëãýý ¿ç¿¿ëýãèä øèëæ¿¿ëñíýýð öàãàà õýìíýíý. • íàéäâàðã¿é ìóó àâëàãà, ºð òºëáºðººñ óðüäèëàí ñýðãèéëæ, ýðñäëèéã áóóðóóëíà. æèøýý: èðãýí òóÿà “ààà” êîìïàíèä 50 ñàÿ òºãðºãèéí áàðàà á¿òýýãäýõ¿¿í íèéë¿¿ëñýí áºãººä òºëáºðèéã ãóðâàí ñàðûí äàðàà õèéõýýð òîõèðîëöæýý. ãýðýý áàéãóóëñíààñ 10 õîíîãèéí äàðàà òóÿàä ÿàðàëòàé ìºíãºíèé õýðýãöýý ãàðñàí áàéíà. òóÿà “ààà” êîìïàíèàñ àâàõ àâëàãàà àøèãëàí áîãèíî õóãàöààíû ñàíõ¿¿ãèéí ýõ ¿¿ñâýð îëîõ áîëîëöîîòîé þó? ýíý íºõöºëä òóÿà “ààà” êîìïàíèàñ àâëàãàà ãýðýýíä òîõèðîëöñîí õóãàöààíààñ ºìíº áàðàãäóóëàõûã õ¿ñ, íýìýëò ãýðýý áàéãóóëàõààð õàíäàæ áîëíî. õýðýâ “ààà” êîìïàíè íü õóãàöààíààñ ºìíº òºëáºðºº áàðàãäóóëæ àäàõã¿é áîë òóÿà ôàêòîðèíãèéí ¿éëèëãýý ¿ç¿¿ëäýã áàéãóóëëàãàä õàíäàæ áîëíî. ýíý òºðëèéí ¿éëèëãýý ¿ç¿¿ëäýã áàéãóóëëàãà íü òóÿàãèéí “ààà” êîìïàíèàñ àâàõ àâëàãûã õÿìäðóóëàí àâíà. õÿìäðàë íü òóÿàä áîãèíî õóãàöààíû ñàíõ¿¿æèëò îëîõ ¿éëèëãýý ¿ç¿¿ëñíèé òºëáºð áîëíî. ýíýõ¿¿ æèøýýã ñõåìýýð õàðóóëáàë:àíõãèéí õªòª 72 òóÿà “ààà” êîìïàíèàñ àâàõ 50 ñàÿ òºãðºãèéí àâëàãàà 47.8 ñàÿ òºãðºã áîëãîí õÿìäðóóëæ çàðàâ. òóÿà ààà êîìïàíè òóÿà “ààà” êîìïàíèä 50 ñàÿ òºãðºãèéí áàðàà íèéë¿¿ëñýí. ááñá “ààà” êîìïàíè 3 ñàðûí äàðàà 50 ñàÿ òºãðºãèéã ááñá-ä òºëºâ. z x y ôàêòîðèíãèéí ¿éëèëãýý ¿ç¿¿ëýã íü “ààà” êîìïàíèàñ òóÿàãèéí àâàõ 50 ñàÿ òºãðºãèéí àâëàãûã áàðüöààëàí ò¿¿íä 47.8 ñàÿ òºãðºãèéã îëãîâîë ôàêòîðèíãèéí ¿éëèëãýý ¿ç¿¿ëýã áàéãóóëëàãà íü óðäüèëãàà ñàíõ¿¿æèëòèéí òºëáºð áîëãîí òóÿàãààñ 2.2 ñàÿ òºãðºã àâíà. àâëàãàà õóãàöààíààñ íü ºìíº ìºíãºí õºðºíãºä õºðâ¿¿ëýõ ýñâýë õóãàöàà õýòýðñýí àâëàãûã áàðàãäóóëàõ çîðèëãîîð ôàêòîðèíãèéí ¿éëèëãýýã íèéë¿¿ëýã, ¿éëë¿¿ëýãäèéí õîîðîíä çóóëàõàä àøèãëàõ áîëîìæòîé. àëèâàà áèçíåñèéí áàéãóóëëàãà íü õóäàëäñàí áàðàà, àæèë ¿éëèëãýýíèé òºëáºðºº õóðäàí õóãàöààíä àâàõ íü áèçíåñýý öààø õºãæ¿¿ëýõ, õóäàëäààíû ýðãýëòýý íýìýãä¿¿ëýõ, øèíý áèçíåñò õºðºí㺠îðóóëàõ, ò¿¿íëýí æèæèã, äóíä ¿éëäâýðëýë õºãæèõºä óõàë à õîëáîãäîëòîé þì. àíõààðóóëãà: òåëåâèç, ñîíèíä “áàðüöàà õºðºíãèé㠺뺺ëíº, õóãàöàà õýòýðñýí çýýëèéí ºðººñ ºëººëíº” ãýñýí çàð íýëýýä ãàðäàã. ýíý íü õóãàöàà õýòýðñýí çýýëòýé ýòãýýäèéí ºìíººñ çýýëèéí ºðèéã áàðàãäóóëàí, áàðüöàà õºðºíãèé㠺뺺ëæ, äàðààãèéí áàíê, ááñá, õçõ-íîîñ àðàé èë¿¿ õýìæýýíèé çýýë àâàõàä çóóëàí, çóóèëñàí õºëñºº øèíýýð àâñàí çýýëýýñ òîäîðõîé õóâèàð ñóóòãàí àâàõ çàìààð îðëîãî îëäîã àëáàí áóñ ¿éë àæèëëàãàà þì. çóóëàã èõýâëýí õçõ-ã ñîíãîäîã íü õçõ-íä òàâèõ õÿíàëò ñóë, çýýëèéí ìýäýýëëèéí ñàíä ìýäýýëýë íü áàéäàãã¿éòýé õîëáîîòîé. ýíý íü òºðèéí ýðõ á¿õèé áàéãóóëëàãààñ òóñãàé çºâøººðºë àâñíû ¿íäñýí äýýð ýðõýëáýë çîõèõ ñàíõ¿¿ãèéí ¿éëèëãýýíèé íýã òºðºë. ãýòýë õóâü èðãýä çºâøººðºëã¿é ýðõýëæ áàéãàà íü õóóëü áóñ àæèëëàãàà þì. àøèã, õîíæîî õàéñàí õóóëü áóñ ýíýõ¿¿ ¿éëèëãýýã õºõè¿ëýí äýìæèõã¿é áàéõ íü óõààëàã àëõàì áºãººä òà áîëîí òàíàé ãýð á¿ëèéã ýðñäýëòýé àëõàì õèéõýýñ ñýðãèéëíý ãýäãèéã àíõààðàëäàà àâàõ íü ç¿éòýé.ðãýäýä çîðèóëñàí ãàðûí àâëàãà 73 3.2.3. òºëáºð òîîöîî õàðèëöàãäûí õîîðîíäûí ìºíãºí òºëáºðèéã ã¿éöýòãýõòýé õîëáîîòîé ýíý ¿éëèëãýýã áàíê, áàíê áóñ ñàíõ¿¿ãèéí áàéãóóëëàãà ¿ç¿¿ëäýã. òºëáºð òîîöîîã: áýëíýýð áóþó ¿íäýñíèé ìºíãºí òýìäýãò áîëîí âàëþòààð áýëýí áóñààð áóþó äàíñíààñ äàíñàíä øèëæ¿¿ëýõ õýëáýðýýð ã¿éöýòãýäýã. òºëáºð òîîöîî õèéõ àðãûã áîëîâñðîíãóé áîëãîõûí òóëä îëîí óëñûí õýìæýýíä òºðºë á¿ðèéí êàðòûã õýðýãëýäýã. ìàíàé àðèëæààíû áàíêóóä îëîí òºðëèéí êàðò ãàðãàí òºëáºð òîîöîîã ò¿ðãýí øóóðõàé, íàéäâàðòàé áàéëãàõ èãëýëýýð íýëýýä ç¿éë õèéæ áàéíà. êàðò àøèãëàí: òºëáºð õèéõ, òºëáºð õ¿ëýýí àâàõ, õàäãàëàìæ õèéõ, çýýë àâàõ, áýëýí ìºí㺠àâàõ ãýõ ìýò ñàíõ¿¿ãèéí áóñàä ¿éëèëãýý àâàõ áîëîìæòîé. êàðòààð çºâõºí äîòîîäûí îðîëöîãäûí õîîðîíä òºëáºð òîîöîî õèéõýýñ ãàäíà óëñ õîîðîíäûí ã¿éëãýýíä ìºí àøèãëàõ áîëîìæòîé. êàðòààð ¿éëë¿¿ëýõ íü òàíû öàã çàâûã õýìíýíý. êàðòàà ¿ðýãä¿¿ëæ ãýýãä¿¿ëñýí òîõèîëäîëä áóñàä ýòãýýä ò¿¿íèéã àøèãëàæ ìºí㺠àâàõ áîëîìæã¿é òóë àþóëã¿é òàëààñàà ìàø èõ à õîëáîãäîëòîé.àíõãèéí õªòª 74 ìºíãºí ãóéâóóëãà. õºäºº îðîí íóòãààñ õîò ñóóðèí ãàçàð áàéãàà õ¿¿õä¿¿ääýý, ýñâýë ãàäààäàààñ àð ãýð ¿ð¿¿ãýý ìºí㺠øèëæ¿¿ëýõýä ìºíãºí ãóéâóóëãà ºðãºí õýðýãëýãääýã. ýíý ¿éëèëãýýã áàíêíààñ ãàäíà ñçõ-îîñ òóñãàé çºâøººðºë àâñàí ááñá ¿ç¿¿ëäýã. ìºíãºí øèëæ¿¿ëýã. õ¿ëýýí àâàãèéí êàðò áóþó áàíêèí äàõü äàíñ óðóó íü ìºí㺠øèëæ¿¿ëýõ ¿éë àæèëëàãààã ìºíãºí øèëæ¿¿ëýã ãýíý. 3.3. ñàíõ¿¿æèëò: íýò öààñàà íèéòýä ñàíàë áîëãîõ (ipo) 3.3.1. åðºíõèé îéëãîëò ñ¿¿ëèéí ¿åä êîìïàíèóä õºðºíãèéí çàõ äýýðýýñ ìºí㺠áîñãîñîí æèøýý öººíã¿é áèé. øèíýýð áàéãóóëàãäñàí êîìïàíèé õóâüä áèçíåñýýñ îëæ áàéãàà àøèã íü ºäºð òóòàì ºðãºæèæ áèçíåñèéí ¿éë àæèëëàãààã íü ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõýä õ¿ðýëöýõã¿é áàéõ ÿâäàë öººíã¿é òîõèîëäîíî. ipo íü àíãëèàð initial public offering ãýñýí ¿ãñèéí òîâëîë áºãººä ìîíãîë õýëíýý óòãàèëáàë “àíõ óäàà õóâüöààãàà íèéòýä ñàíàë áîëãîõ” ãýñýí ¿ã þì. ªºðººð õýëáýë, öººí òîîíû õºðºí㺠îðóóëàãèäòàé áàéñàí êîìïàíè ººðèéí õóâüöààã îëîí íèéòýä íýýëòòýé ñàíàë áîëãîõ ¿éë àæèëëàãàà þì. ýðõ ç¿éí òàëààñ íü àâ ¿çâýë, õÿçãààðëàãäìàë õàðèóöëàãàòàé êîìïàíè (õõê) õýëáýðýý ººðèëæ, õóâüöààò êîìïàíè (õê) áîëæ áàéãàà õýðýã þì. äýëõèéí õàìãèéí òîì ipo-ã õÿòàäûí éëäâýðëýë, õóäàëäààíû áàíêíààñ 2006 îíä õèéñýí. õÿòàäûí ýíý áàíê íèéòäýý 19 òýðáóì äîëëàðûí õºðºí㺠òàòñàí áºãººä õóâüöààãàà õîíã êîíã áîëîí øàíõàéí õºðºíãèéí áèðæ¿¿äýä çýðýã ãàðãàñàí. õÿòàäûí èðãýä õÿòàä äàõü õºðºíãèéí áèðæ¿¿äýýñ ººð ãàçàð õºðºí㺠îðóóëàëò õèéõ ýðõã¿é, õàðèí ãàäààäûí õºðºí㺠îðóóëàãèä õÿòàäûí áèðæ äýýðýýñ õóâüöàà àâàõ ýðõ íü õÿçãààðëàãäìàë áàéäàã òóë èéíõ¿¿ õîð õºðºíãèéí áèðæ äýýð õóâüöààãàà çýðýã ãàðãàñàí áàéíà. ìîíãîëûí êîìïàíèóäûí õóâüä ãýñýí õîð áèðæèä õóâüöààãàà çýðýã ãàðãàõ, ìîíãîëûí õºðºíãèéí áèðæèä ãàðãàñàí õóâüöààãàà ãàäààäûí õºðºíãèéí áèðæèä õàäãàëàìæèéí áèèã ãýæ íýðëýäýã ñàíõ¿¿ãèéí õýðýãñëýëèéí òóñëàìæòàéãààð çýðýã àðèëæààëàõ áîëîìæ áèé. õàðèí ¿¿íèéã õýðýãæ¿¿ëñýí êîìïàíè îäîîõîíäîî àëãà áàéíà.ðãýäýä çîðèóëñàí ãàðûí àâëàãà 75 æèøýý: íüþêî êîìïàíè 1997 îíä óóë óóðõàéí èãëýëýýð ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëàõààð áàéãóóëàãäñàí. àíõíû õºðºí㺠îðóóëàãèä íü áàò, òóÿà, äîðæ íàð áàéæýý. íüþêî êîìïàíè ýõýíäýý ªìíºãîâü àéìàãò í¿¿ðñíèé èãëýëýýð óóë óóðõàéí õàéãóóë ÿâóóëñàí áàéíà. èíãýýä ãåîôèçèêèéí ñóäàëãàà ÿâóóëñíû ýöýñò èõýýõýí íººöòýé áàéæ áîëçîøã¿é îðä îëæýý. öààøèä íàðèéâèëñàí õàéãóóë õèéõýä øààðäëàãàòàé íýìýëò õºðºí㺠îðóóëàëòûã êîìïàíèéõàà 51 õóâèéã ãàäààäûí êîìïàíèä çàðàõ çàìààð áîñãîñîí áàéíà. íèéòäýý 100 ãàðóé ã¿íèé ºðºìäëºã õèéæ äýýæèéã ñóäàëñíû ýöýñò ãàðöààã¿é èõýýõýí õýìæýýíèé í¿¿ðñòýé îðä ãàçàð áîëîõ íü òîãòîîãäñîí. öààøèä îëáîðëîëò õèéõýä èõýýõýí õýìæýýíèé õºðºí㺠îðóóëàëò õýðýãòýé. èéì õýìæýýíèé õºðºíãèéã àíõ ¿¿ñãýí áàéãóóëàãèä òºäèéã¿é ãàäààäûí õºðºí㺠îðóóëàã äàíãààðàà ãàðãàõ áîëîìæã¿é þì. èéìýýñ êîìïàíèéõàà 60 õóâèéã îëîí íèéòýä ñàíàë áîëãîõ çàìààð õºðºí㺠îðóóëàëò òàòàõààð øèéäñýí. èéíõ¿¿ õóâüöàà øèíýýð ãàðãàõ õýìæýýãýýð ºìíºõ õóâüöàà ýçýìøèãäèéí êîìïàíèä ýçýìøèõ õóâü áóóðäàã. ýíý æèøýýíä àíõ áàò, òóÿà, äîðæ íàð òóñ á¿ð êîìïàíèé 33.3 õóâèéã ýçýìøèæ áàéñàí ãýæ ¿çâýë øèíýýð õîð óäàà õóâüöàà íýìæ ãàðãàñíû äàðàà òóñ á¿ð 6.5 õóâü îðèì õóâüöàà ýçýìøèõ áîëñîí áàéíà. íýò öààñ ãàðãàõ êîìïàíèé ¿íýí çºâ ìýäýýëëèéã èë òîä áîëãîõ, õýðýãæèõ áîëîìæòîé áèçíåñ òºëºâëºãººã íèéòýä òàíèóëàõ íü òóõàéí êîìïàíèé óäèðäëàãûí õóâüä õàìãèéí òîì õàðèóöëàãà, ãàðãàæ áóé ¿íýò öààñ õýð àìæèëòòàé áîðëîãäîõûí ãîë øàëãóóð áîëäîã. ìºí õºðºíãèéí áèðæ¿¿ä òîäîðõîé àíãèëëûí ¿íýò öààñíû á¿ðòãýëèéí øààðäëàãûã òîäîðõîéëñîí áàéäàã áºãººä óã øàëãóóðûã õàíãàõ ñòîé. 3.3.2. àíäåððàéòåð (õºðºí㺠îðóóëàëòûí áàíê) –ûí ¿¿ðýã èõýíõ êîìïàíèé óäèðäëàãóóä ººðñäèéí ÿâóóëæ áóé áèçíåñèéí òàëààð ñàéí ìýääýã áîëîâ ñàíõ¿¿ãèéí çàõ çýýëèéí òàëààð ã¿íçãèé ìýäëýãòýé áàéõ íü õîâîð. ýíý íü öàã ìèíóò òóòàìä õóâüñàí ººðëºãääºã ñàíõ¿¿ãèéí çàõ çýýëèéã áàéíãà àæèãëàæ ñóäëàõ öàã çàâ òýäýíä áàéäàãã¿éòýé õîëáîîòîé þì. õàðèí ñàíõ¿¿ãèéí çàõ çýýëèéã òàñðàëòã¿é ñóäàëæ, íàðèéâèëñàí ìýäýýëýë öóãëóóëæ áàéäàã, èë¿¿ ã¿íçãèé ìýäëýã ýçýìøñýí õ¿ì¿¿ñ áîë áàíêèð, áðîêåð, äèëëåð, õºðºí㺠îðóóëàëòûí áàíêíû ìåíåæåð, àíäåððàéòåð, ñàíõ¿¿ãèéí øèíæýýèä þì.àíõãèéí õªòª 76 èéì óðààñ êîìïàíè õºðºíãèéí çàõ çýýë äýýð øèíýýð õóâüöàà ãàðãàõäàà àíäåððàéòåð, õºðºí㺠îðóóëàëòûí áàíêíû ìåíåæåð¿¿äýýñ çºâëºãºº àâäàã. õºðºí㺠îðóóëàëòûí áàíêèíä ñàíõ¿¿ãèéí øèéäâýð ãàðãàõ èãëýëýýð ìýðãýøñýí øèíæýýèä àæèëëàäàã áºãººä çºâõºí õºðºíãèéí òºäèéã¿é áóñàä ñàíõ¿¿ãèéí çàõ çýýëèéã õàìðóóëàí ºðãºí õ¿ðýýòýé ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëäàã. õºðºí㺠îðóóëàëòûí áàíêíû ìåíåæåð¿¿ä íü õóâüöààãàà íèéòýä ñàíàë áîëãîõîîð çýõýæ áóé êîìïàíèé óäèðäëàãàä õèíýýí õóâüöàà ãàðãàõ, ÿìàð ¿íýýð áîðëóóëàõ, àëü áèðæèä õàíäàõ, ÿìàð òºðëèéí õºðºí㺠îðóóëàãäàä ñàíàë áîëãîõ çýðýã îëîí óõàë àñóóëòàä íü õàðèóëæ òóñàëäàã. àíäåððàéòåðûí ¿¿ðãèéã èõýíõ òîõèîëäîëä õºðºí㺠îðóóëàëòûí áàíê ã¿éöýòãýäýã. àíäåððàéòåð ãýäýã íü ¿íäñýíäýý øèíýýð õóâüöàà ãàðãàæ áóé êîìïàíèàñ íèéòýä ñàíàë áîëãîæ áóé õóâüöààã àíõäàã çàõ çýýë äýýð áîðëóóëàõ, ýñâýë ººðºº õóäàëäàí àâààä ýðã¿¿ëýí îëîí íèéòýä õóäàëäàõ ¿éë àæèëëàãàà ýðõýëäýã ýòãýýä þì. îëîí óëñûí ïðàêòèêò àíäåððàéòåðóóä íü èõýâëýí õºðºí㺠îðóóëàëòûí áàíêóóä áàéäàã. õàðèí ìàíàé óëñàä àíäåððàéòåðûí òóñãàé çºâøººðºëòýé ¿íýò öààñíû êîìïàíèóä àíõäàã çàõ çýýëä ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ áàéíà.ðãýäýä çîðèóëñàí ãàðûí àâëàãà 77 3 äóãààð áëýã. ìýäëýãýý áàòàòãàõ àñóóëòóóä 1. îðîí ñóóöàà çàñàõààð áîëîí æèæèã ¿éëäâýðëýë ýðõëýõýýð òîíîã òºõººðºìæ õóäàëäàí àâàõàä çîðèóëæ àâ áàéãàà çýýë õîð çàðìûí ÿìàð ÿëãààòàé âý? 2. áàíê áîëîí ááñá-ààñ çýýë àâàõ, õçõ-íä ãèø¿¿íýýð ýëñýæ çýýë àâàõûí õîîðîíä ÿìàð ÿëãàà áàéãààã òîäîðõîéëîí áèíý ¿¿. òàíû õýðýãöýý áîëîí áîëîìæèä àëü íü èë¿¿ òîõèðîìæòîé áàéíà? 3. éëäâýðèéí òîíîã òºõººðºìæ õóäàëäàí àâàõ çýýëèéí îðîíä ëèçèíãèéí ¿éëèëãýý àâàõ íü ÿàãààä èë¿¿ òîõèðîìæòîé áàéäàã âý? 4. òà çýýë àâàõ ãýæ áàéãàà áîë õýí íýãíýýð áàòëàí äààëò ãàðãóóëàõ áîëîìæòîé þó? ßìàð íºõöºëä áàòëàí äààëò ãàðãàõ õýðýãòýé âý? 5. õºðºíãèéí çàõ çýýëýýð äàìæóóëàí ¿íýò öààñ ãàðãàõ çàìààð ñàíõ¿¿æèëò òàòàõûí òóëä òàíû óäèðäàæ áàéãàà êîìïàíè íààä çàõ íü ÿìàð øààðäëàãàä íèéöñýí áàéõ ñòîé ãýæ áîäîæ áàéíà âý?àíõãèéí õªòª 78ðãýäýä çîðèóëñàí ãàðûí àâëàãà 79 iv áëýã. ñàíõ¿¿ãèéí øèéäâýð ãàðãàõ íü 4.1. õàðèëöàã ñàíõ¿¿ãèéí áàéãóóëëàãàà ñîíãîõ íü çàõ çýýëèéí ýäèéí çàñàãò øèëæñýíýýñ õîéø ñàíõ¿¿ãèéí ¿éëèëãýý ¿ç¿¿ëýã áàéãóóëàãóóäûí òîî íýìýãäýæ, ¿éëèëãýýíèé òºðºë îëøèð, ºðñºë人í íýìýãäýæ áàéãàà íü ñàéí òàëòàé. ãýâ õàðèëöàãèéí õóâüä íàéäâàðòàé ò¿íøýý îëæ ñîíãîõ íü òèéì àìàð õÿëáàð àñóóäàë áèø áèëýý. áàíêíû õóâüä ìýäýýæ ñàíõ¿¿ãèéí òàéëàí áàëàíñûã íü ¿çýõ õýðýãòýé. ßëàíãóÿà ìîíãîëáàíêíààñ òîãòîîñîí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëòèéã õýðõýí õàíãàñàí áîëîõîî áàíêóóä óëèðàë á¿ð îëîí íèéòýä ìýäýýëýõ ¿¿ðýãòýé áàéäàã òóë óã ¿ç¿¿ëýëòèéí áèåëýëò, òàíä øààðäëàãàòàé áàéãàà ¿éëèëãýýíèé íºõöë¿¿äèéã õàðüöóóëàí ñóäàëæ ñîíãîëòîî õèéõ íü ç¿éòýé. äààòãàëûí êîìïàíè, ááñá, õçõ-íû õóâüä ñçõ-îîñ îëãîñîí òóñãàé çºâøººðëèéí íºõöºë, øààðäëàãûã õýðõýí õàíãàæ áàéãààã õàðãàëçàí ¿çýõ øààðäëàãàòàé. ýíý á¿ëãèéã ñóäàëñíààð òà: õºðºí㺠îðóóëàëò õèéõ çýðýã ñàíõ¿¿ãèéí àëèâàà øèéäâýð ãàðãàõäàà ºìíºõ á¿ëã¿¿äýä äóðäñàíààñ ãàäíà àíõààðâàë çîõèõ áóñàä àñóóäëûã ìýäýæ, ïðàêòèêò õýðýãëýõ; àóäèòîðûí èã ¿¿ðãèéã ìýäýæ, øèéäâýð ãàðãàõäàà àóäèòûí ä¿ãíýëòýýñ óõàì þóã íü àíõààðàõ; õºðºíãèéí ¿íýëãýýíèé à õîëáîãäîë, õºðºí㺠¿íýëýãèéí ¿éë àæèëëàãààíû çàðìûã ìýäýæ, ¿íýëãýýíèé òàéëàíã àøèãëàõ; àëèâàà ñàíõ¿¿ãèéí øèéäâýð ãàðãàõäàà òóõàéí êîìïàíèé çàñàãëàëûí òàëàà𠺺ðèéí ä¿ãíýëò õèéõ òàëààð ìýäëýãòýé áîëíî. x x x xàíõãèéí õªòª 80 õàðèí øèíý òóëãàð õºãæèæ áóé õºðºíãèéí çàõ çýýë, ÿëàíãóÿà ¿íýò öààñíû çàõ çýýëèéí ìýðãýæëèéí îðîëöîãäîîñ ò¿íøýý ñîíãîõ íü õàìãèéí ò¿âýãòýé. íýò öààñ õóäàëäàõ, õóäàëäàí àâàõàä òàíü õºðºíãèéí áèðæèéí ãèø¿¿í áðîêåð äèëëåðèéí êîìïàíè çóóèëíà. áðîêåð òàíû çàõèàëãûí äàãóó øóäàðãà ¿éëëýõ ¿¿ðýãòýé. òóõàéëáàë, ººðèéí êîìïàíèé çàõèàëãûã áèåë¿¿ëýõýýñ ºìíº õàðèëöàãäûí çàõèàëãûã áèåë¿¿ëýõ áóþó ººðºº òàíû çàõèàëñàí ¿íýò öààñûã õóäàëäàõ, õóäàëäàí àâàõ ñîíèðõîëòîé áàéõ ñòîé. ªºðººð õýëáýë, ñîíèðõëûí çºðèë áàéãàà áîë ýíý òóõàéãàà òàíä øóäàðãààð ìýäýãäýõ ¿¿ðýãòýé áàéäàã. õýðýâ õàðèëöàã õóâüöàà ýñâýë áîíäîî çàðàõ çàõèàëãà ºãñºí áîë áðîêåð çàõ çýýë äýýðõ áîëîìæèò õàìãèéí ºíäºð õàíøààð, õàðèí àâàõ çàõèàëãà ºãñºí áîë õàìãèéí õÿìä ¿íýýð îëæ ºãºõ ¿¿ðýãòýé. îðèí ¿åèéí îëîí óëñûí òóðøëàãààñ ¿çâýë áðîêåðóóä äàðààõ íýìýëò ¿éëèëãýý ¿ç¿¿ëæ áàéíà: õàðèëöàãèéí çàõèàëãûã îíëàéíààð àâàõ ýëåêòðîí ¿éëèëãýý õóâüöàà, áîíäûí ñóäàëãàà, øèíæèëãýýíèé ìýäýýëýë áýëòãýæ õàðèëöàãäàä ºãºõ çàõ çýýëèéí èã õàíäëàãûí òàëààð çºâëºãºº ºãºõ çýðýã áîëíî. òà ¿íýò öààñíû àðèëæààíä îðîëöîõîîð áðîêåðîî ñîíãîõ ãýæ áàéãàà áîë þóíû ºìíº õºðºíãèéí áèðæèéí ãèø¿¿í áðîêåðèéí êîìïàíèóäûí õàÿãèéã ñóäëààðàé. áðîêåðîî ñîíãîõäîî äàðààõ ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã øàëãóóð áîëãîæ áîëíî. áðîêåðèéí ¿éëèëãýýíèé øèìòãýëèéí õýìæýý òàíû õºðºíãèéí õýìæýý áðîêåðèéí àäàâõè, òóðøëàãà áðîêåðèéí íýð õ¿íä áðîêåðîîñ ¿ç¿¿ëýõ íýìýëò ¿éëèëãýý: ñóäàëãàà, çºâëºãºº, ýëåêòðîí àðèëæàà ã.ì. 7 òàíä õàìãèéí îéðõîí áàéðëàäàã áðîêåðèéí êîìïàíèàð îðîîä ¿ç. öàãèéí õóâààðèéí äàãóó àæèëëàæ áàéíà óó ¿ã¿é þó, àæèëòíóóä íü òàíûã õýð àíõààðàëòàé õ¿ëýýí àâ ñîíñîæ, çºâëºæ áàéíà ãýäýã íü áàãàã¿é óõàë øàëãóóð ø¿¿. “áè ¿éëë¿¿ëýõ áðîêåðîî ñîíãîõ ñîíèðõîëòîé áàéãàà þì. òàíàé êîìïàíèé ñàíõ¿¿ãèéí ¿ç¿¿ëýëò¿¿äòýé òàíèëöàæ áîëîõ óó?” ãýæ àñóóãààä ¿ç. ýíý á¿õýí òàíä ýåðýã ñýòãýãäýë òºð¿¿ëæ áàéõ íü óõàë. ªã áàéãàà ìýäýýëýë íü áîäèòîé þó, ¿ã¿é þó ãýäãèéã ñàíõ¿¿ãèéí çîõèöóóëàõ õîðîî, õºðºíãèéí áèðæèéí ñàéòàä áàéãàà ìýäýýëýëòýé òóëãàí øàëãààä ¿çýõ íü ç¿éòýé.ðãýäýä çîðèóëñàí ãàðûí àâëàãà 81 4.2. ðåéòèíã áóþó çýýëæèõ àäâàðûí ¿íýëãýý îëîí óëñûí ïðàêòèêò õóâüöàà, áîíä ãàðãàã, ñàíõ¿¿ãèéí áàéãóóëëàãóóä áîëîí óëñ îðíóóäûí çàñãèéí ãàçðûí çýýëæèõ àäâàðûí ¿íýëãýý òîãòîîõ ¿éëèëãýý áàéäàã. ýíý íü òóõàéí áàéãóóëëàãà ìºí㺺 ýðã¿¿ëýí òºëºõ àäâàð õýð áàéãààã õàðóóëäàã. çýýëæèõ àäâàðûí ¿íýëãýýãýýð ìýðãýøñýí standard and poors (s&p), moody’s, fitch rating ãýõ çýðýã êîìïàíèóä áàéäàã. çýýëæèõ àäâàðûí ¿íýëãýýã standard and poors áîëîí moody’s íü äàðààõ øàòëàëààð òîäîðõîéëäîã. íýëãýýíèé òàéëáàð s&p moody’s õàìãèéí ñàéí áóþó õºðºí㺠îðóóëàõàä òààòàé aaa aaa aa aa a a õºðºí㺠îðóóëàõàä òºäèéëºí òààëàìæã¿é, ýðñäýë èõòýé bbb baa bb ba b b ccc caa cc ca äàìïóóðàõ ìàãàäëàë ºíäºðòýé c c òîì ã¿ðí¿¿äèéí çàñãèéí ãàçàð, ¿íäýñòýí äàìíàñàí êîðïîðàöèóä ààà/aaa çýðýãëýëòýé áàéäàã áîë ìîíãîë óëñûí çàñãèéí ãàçàð b çýðýãëýëòýé áàéíà. àíó ãýõ çýðýã ºðíºäèéí îðíóóäàä èõýíõ èðãýä õóâèéí çýýëæèõ àäâàðûí ¿íýëãýýòýé áàéäàã. çýýëèéí ò¿¿õ ñàéòàé èðãýä ýëäýâ áàðüöààã¿éãýýð çýýëýý áîãèíî õóãàöààíä àâàõ áîëîìæòîé áàéäàã. ýíý òºðëèéí ¿éëèëãýý ìîíãîë óëñàä òºäèéëºí õºã溺ã¿é áàéíà. ìîíãîëáàíêíû äýðãýä óëñûí ìýäëèéí çýýëèéí ìýäýýëëèéí ñàí áàéäàã áîëîâ öàð õ¿ðýý áàãà, ¿ð àøèã ñóë õýâýýð áàéíà. ìîíãîëûí áàíêóóäûí õîëáîî äýðãýäýý õóâèéí ºìèéí çýýëèéí ìýäýýëëèéí ñàíãèéí ¿éëèëãýý ¿ç¿¿ëýõ êîìïàíè áàéãóóëæ áàéãàà íü ýíý òºðëèéí ¿éëèëãýýã ìîíãîëä õºãæ¿¿ëýõ ýõëýë áîëæ áàéíà. òàíû çýýëèéí ò¿¿õ ñàéí áàéíà ãýäýã íü ñàíõ¿¿ãèéí ÿìàð íýã çºðèë ãàðãàäàãã¿é, çýýëýý õóãàöààíä íü òºëäºã, ñàíõ¿¿ãèéí ¿éëèëãýýã àâ ñóðñàí, ñàéí õàðèëöàã ãýñýí ¿ã.àíõãèéí õªòª 82 4.3. àóäèò 4.3.1. åðºíõèé îéëãîëò àóäèòîð íü áàéãóóëëàãûí ñàíõ¿¿ãèéí òàéëàíã øàëãàæ, íÿãòëàí áîäîõ á¿ðòãýëýý õýð ñàéí õºòºëñºí, õºðºíãº, ¿éë àæèëëàãààãàà á¿ãäèéã íü çîõèõ æóðìûí äàãóó çºâ á¿ðòãýñýí ýñýõ, ¿éë àæèëëàãàà íü õóóëèéí äàãóó ÿâàãäàæ óó ãýõ çýðãèéã õÿíàäàã. ýöýñò íü æèë, óëèðëûí ñàíõ¿¿ãèéí òàéëàí íü òóõàéí áàéãóóëëàãûí ñàíõ¿¿ãèéí áàéäàë áîëîí ¿éë àæèëëàãààíû ñàíõ¿¿ãèéí ¿ð ä¿íã áîäèòîé òóñãàñàí ýñýõ òàëààð ä¿ãíýëò ºã, áàòàëãàà ãàðãàäàã õàðààò áóñ ìýðãýæëèéí ¿éëèëãýý ¿ç¿¿ëäýã, òóñãàé çºâøººðºë á¿õèé ñàíõ¿¿ãèéí çàõ çýýëèéí óõàë îðîëöîãèéí íýã þì. ìàíàé õîðøîî ìàõ áýëòãýí íèéë¿¿ëýõ òåíäåðò îðîëöîõ ãýòýë àóäèòààð áàòàëãààæñàí òàéëàíãàà ºãºõ ñòîé ãýíý. ýíý ¿íýõýýð óõàë àñóóäàë. àóäèòûí ¿éëèëãýýã õààíààñ àâ áîëîõ ò¿¿íèé ò¿¿íèé à õîëáîãäëûí òàëààð áè õýëæ ºãüå. áàéãóóëëàãà á¿ð ñàíõ¿¿ãèéí òàéëàí ãàðãàæ, ò¿¿íèéãýý ººð ººð çîðèëãîîð õýðýãëýãäýäýý òîëèëóóëäàã. èéìýýñ àóäèòûí ãîë çîðèëãî áîë õýðýãëýãäèéã ¿íýí çºâ, áàòàëãààæñàí ñàíõ¿¿ãèéí ìýäýýëëýýð õàíãàõ ÿâäàë áàéäàã. áèçíåñèéí áàéãóóëëàãûí óäèðäëàãàä èðýýä¿éí õºðºí㺠îðóóëàëò áîëîí çýýëèéí øèéäâýð ãàðãàõàä ¿íýí çºâ ñàíõ¿¿ãèéí ìýäýýëýë óõàë áàéäàã. òóõàéëáàë, çýýëä¿¿ëýã áàíê çýýëäýãèéí ñàíõ¿¿ãèéí áàéäëûí òàëààð ¿íýí çºâ ìýäýýëýë àâñíààð çýýëèéí ýðñäëýý áóóðóóëíà. ìºí ò¿¿íëýí òåíäåð çàðëàæ, ãýðýý õèéõ òàëàà ñîíãîõ ãýæ áàéãàà õàðèëöàãèéí õóâüä íºãºº òàëûíõàà ñàíõ¿¿ãèéí ¿íýí çºâ ìýäýýëëèéãðãýäýä çîðèóëñàí ãàðûí àâëàãà 83 àâàõ øààðäëàãàòàé. ªºðººð õýëáýë, ñàíõ¿¿ãèéí ìýäýýëëèéí õýðýãëýã á¿ð ººð ººð çîðèëãîòîé áîëîâ ìýäýýëýë ¿íýí çºâ áàòàëãààòàé áàéõ íü òýäíèé õóâüä óõàë à õîëáîãäîëòîé. ýíýõ¿¿ ìýäýýëëèéí ¿íýí çºâ áàòàëãààòàé áàéäëûã àóäèòûí ¿éë àæèëëàãàà õàíãàäàã. 4.3.2. àóäèòûí ¿éë àæèëëàãààíä îðîëöîã òàëóóä àóäèòûí ¿éë àæèëëàãààíä ¿éëë¿¿ëýã, àóäèòîð ãýñýí õîð òàë îðîëöäîã. õàðèí áàòàëãààæñàí ìýäýýëëèéã õýðýãëýãèä àøèãëàíà. éëë¿¿ëýã ãýæ ãýðýýíèé ¿íäñýí äýýð àóäèò õèéëãýæ áàéãàà àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãà, õóâèàðàà àæ àõóé ýðõëýã èðãýí, áóñàä ýðõ á¿õèé ýòãýýäèéã õýëíý. æèøýýëáýë, õºðºíãèéí áèðæèä á¿ðòãýëòýé á¿õ òºðëèéí õóâüöààò êîìïàíè, õºðºíãèéí áèðæèä á¿ðòã¿¿ëýõ çºâøººðºë õ¿ñ áóé êîìïàíè, 50 ñàÿ áà ò¿¿íýýñ äýýø òºãðºãèéí õºðºíãºòýé áàéãóóëëàãà, ººðëºí øèíýëýãäýæ, òàòàí áóóãäàæ áàéãàà áîëîí á¿õ õºðºí㺺 äóóäëàãà õóäàëäààãààð õóäàëäàõ ãýæ áàéãàà áàéãóóëëàãà çýðãèéã çààâàë àóäèò õèéëãýñýí áàéõûã õóóëèàð øààðääàã. ò¿¿íýýñ ãàäíà êîìïàíèé òóõàé õóóëèéí 91.2-ò çààñíû äàãóó òºëººëºí óäèðäàõ çºâëºë, õóâüöààíû àðâààñ äýýø õóâèéã ýçýìøèã íü àóäèòèéí ýýëæèò áóñ øàëãàëòûã õýäèéä õèéëãýõ ýðõòýé. àóäèòîð íü ¿éëë¿¿ëýãèéí çàõèàëãûí äàãóó ãýðýý áàéãóóëæ, ñàíõ¿¿ãèéí òàéëàíãèéí ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéí ¿íäýñëýëèéã øàëãàæ, ä¿ãíýëò ãàðãàí, çºâëºãºº ºãäºã. îëîí óëñûí ñòàíäàðòûí äàãóó àóäèòîð íü õàðààò áóñ àæèëëàõ ¿¿ðýãòýé. õýðýãëýã. àóäèòûí çîðèëãîîñ øàëòãààëàí õýðýãëýã íü õýí áàéæ áîëíî. õºðºí㺠îðóóëàã, çýýëä¿¿ëýã, ãýðýýíèé íºãºº òàë, ýñâýë òºðèéí çîõèöóóëàõ áàéãóóëëàãóóä íü àóäèòûí òàéëàíãèéí àíõäàã õýðýãëýã áàéäàã. 4.3.3. àóäèòûí òàéëàí òà õºðºí㺠îðóóëàëò õèéõ øèéäâýð ãàðãàõäàà õóâüöàà, áîíäûã íü õóäàëäàí àâàõ ãýæ áàéãàà êîìïàíè, õàäãàëàìæ õèéõ ãýæ áóé áàíêíûõàà ñàíõ¿¿ãèéí òàéëàíãèéí òàëààð ãàðãàñàí àóäèòûí ä¿ãíýëòèéã àíõààðàëòàé óíøèæ, îéëãîæ àääàã áàéõ øààðäëàãàòàé. àóäèòûí òàéëàíä òóñãàãäàõ ñòîé ìýäýýëëèéã àóäèòûí îëîí óëñûí ñòàíäàðòàä òîäîðõîéëñîí áàéäàã. ¿íä: òàéëàíãèéí òîëãîé áóþó íýð òàéëàíã õ¿ëýýí àâàãèéí õàÿãàíõãèéí õªòª 84 îðøèë õýñýã /óäèðäëàãà áà àóäèòîðûí õàðèóöëàãà àæëûí öàð õ¿ðýýíèé õýñýã ä¿ãíýëòèéí õýñýã - àóäèòûí òàéëàíãèéí õàìãèéí ãîë õýñýã òàéëàí ãàðãàñàí îí ñàð ºäºð àóäèòîðûí õàÿã àóäèòîðûí ãàðûí ¿ñýã àóäèòûí òàéëàíãèéí ñàíàë ä¿ãíýëòèéí õýñýã íü ÿìàð ñòàíäàðòûí äàãóó áèèãäñýíèéã õàðãàëçàí ÿìàð òºðëèéí ä¿ãíýëò ãàðãàñíûã òîäîðõîéëäîã. åðºíõèé人 äºðâºí òºðëèéí ä¿ãíýëòòýé òàéëàí ãàðãàäàã. 1. çºðèëã¿é òàéëàí àóäèòûí òàéëàíãèéí ñàíàë ä¿ãíýëòèéí õýñãýýñ “ñàíõ¿¿ãèéí òàéëàíãóóä íü 200... îíû 12 ñàðûí 31-íýýðõ ñàíõ¿¿ãèéí áàéäàë áà æèëèéí ¿éë àæèëëàãààíû ¿ð ä¿íã íèéòýýð õ¿ëýýí çºâøººðºãäñºí îëîí óëñûí ñòàíäàðòûí çàðìóóäûí äàãóó ¿íýí çºâ, áîäèòîé èëýðõèéëñýí áàéíà ãýæ áèä ä¿ãíýæ áàéíà”. òàíû ñîíèðõñîí êîìïàíèé àóäèòûí òàéëàíãèéí ñàíàë ä¿ãíýëòèéí õýñýãò èíãýæ áèñýí áàéâàë ÿìàð àëäààã¿é, ¿íýí çºâ èëýðõèéëýãäñýí ñàíõ¿¿ãèéí òàéëàí áàéíà ãýæ îéëãîõ õýðýãòýé. 2. çºðèëòýé ä¿ãíýëò á¿õèé òàéëàí àóäèòûí òàéëàíãèéí ñàíàë ä¿ãíýëòèéí õýñãýýñ “à áàíê íü áèäíèé øàëãàñàí õóãàöààíä çýýëèéí àíãèëëûã ººðñäèéí äîòîîä æóðìûã áàðèìòëàí õèéæýý. äýýðõýýñ áóñàä ¿éë àæèëëàãààã ¿íýí çºâ áîäèòîé èëýðõèéëñýí áàéíà” ãýæ áèñýí òîõèîëäîëä çºðèëòýé ä¿ãíýëò á¿õèé òàéëàí ãàðñàí ãýæ ¿çíý. åð íü àóäèòûí òàéëàíãèéí ñàíàë ä¿ãíýëòèéí õýñýãò “...¿íýýñ áóñàä íü...”, “äîð äóðäñàíààñ áóñàä íü...”, “äýýðõýýñ áóñàä íü...” ãýõ ìýò ºã¿¿ëáýð îðñîí áàéâàë òîäîðõîé ¿éë àæèëëàãààã àóäèòûí õóâüä çºâ ãýæ ä¿ãíýæ áîëîõîîðã¿é áàéñàí áºãººä çºðèëòýé ä¿ãíýëò á¿õèé òàéëàí ãàðýý ãýæ îéëãîõ ñòîé. èéì òîõèîëäîëä óã ä¿ãíýëòýä çààñàí õýñýã íü õºðºí㺠îðóóëàã òàíä õýð çýðýã õîõèðîë óðóóëæ áîëîõûã çàéëøã¿é àíõààðàõ øààðäëàãàòàé áîëíî. åð íü àóäèòîð èéì ä¿ãíýëò ãàðãàñàí áîë õºðºí㺠îðóóëàëòààñàà òàòãàëçàõ íü ç¿éòýé.ðãýäýä çîðèóëñàí ãàðûí àâëàãà 85 3. ä¿ãíýëò ºãºõººñ òàòãàëçñàí òàéëàí àóäèòûí òàéëàíãèéí ñàíàë ä¿ãíýëòèéí õýñãýýñ “á áàíê àóäèòûí àæëûí öàð õ¿ðýýíèé áîëîìæèéã õÿçãààðëàæ, íºõöºë áîëîëöîîã á¿ðä¿¿ëýýã¿é, çàðèì ìýäýý ìàòåðèàëòàé òàíèëöàõ áîëîëöîî îëãîîã¿é óèð áèä òóñ áàíêíû ãàäààä äàõü õàðèëöàõ äàíñíû ¿ëäýãäëèéã òóëãàí áàòàëãààæóóëæ àäñàíã¿é”. èéì ä¿ãíýëò íü àóäèòîð õýäèéãýýð øàëãàæ áàòàëãààæóóëæ àäààã¿é ñàíõ¿¿ãèéí òàéëàíãèéí õýìæýýíä òýðýýð ìàòåðèàëëàã áóñ áàéíà ãýæ ¿çñýí ¿åä áèèãääýã. ýíý æèøýýíèé õóâüä á áàíêíû ãàäààäûí äàíñàíä ìºí㺠áàéãààã àóäèòîð íîòîëæ àäààã¿é áóþó àóäèòîð íü ýíý òóõàé õàíãàëòòàé ä¿ãíýëò ºãºõ áîëîìæã¿é áàéëàà ãýñýí óòãàòàé áºãººä àóäèòîð ä¿ãíýëò ºãºõººñ òàòãàëçñàí áàéíà ãýæ îéëãîíî. 4. ñºðºã ä¿ãíýëòòýé òàéëàí àóäèòûí òàéëàíãèéí ñàíàë ä¿ãíýëòèéí õýñãýýñ “áèäíèé ¿çýæ áàéãààãààð ñ áàíê ìºíãºí ã¿éëãýýíèé òàéëàíã ¿íýí çºâ ¿éëäýýã¿é áàéíà. ýíý íü íÿãòëàí áîäîõ á¿ðòãýëèéí íèéòýýð õ¿ëýýí çºâøººðºãäñºí çàðìûã äàãàæ ìºð人ã¿éòýé õîëáîîòîé ãýæ ¿çýæ áàéíà”. øàëãàõ ÿâöàä ãàðñàí òîäîðõîé áóñ áàéäàë íü ìàòåðèàëëàã íºëºº ¿ç¿¿ëíý ãýæ ¿çñýí ¿åä èéì ä¿ãíýëòèéã õèéäýã. ìàòåðèàëëàã íºëºº ¿ç¿¿ëíý ãýäýã íü ñàíõ¿¿ãèéí òàéëàíä áàéãàà àëäààíààñ áîëæ ñàíõ¿¿ãèéí ìýäýýëýë çºâ èëýðõèéëýãäýýã¿éãýýñ õýðýãëýãèä íü áóðóó, àëäààòàé øèéäâýð ãàðãàõàä õ¿ðãýæ áîëîõóéö íºëºº ãýæ îéëãîíî. äýýðõ äºðâºí òºðëèéí àëü íýã õýëáýðýýð àóäèòûí ä¿ãíýëò áèèãäñýí áàéíà. àóäèòîð íü ¿éëë¿¿ëýãäýäýý çîðèóëàí àóäèòûí çºâëºìæ ãàðãàäàã. õàðèí ñàíõ¿¿ãèéí òàéëàíãèéí õýðýãëýã óã çºâëºìæèéã òýð á¿ð àâ ¿çýõ áîëîìæ áîëîëöîî áàéäàãã¿é. èéìä “õàðààò áóñ àóäèòîðûí ä¿ãíýëò” ãýñýí õóóäàñ öààñûã óíøààä ÿìàð òºðëèéí ä¿ãíýëò áîëîõûã òàíüæ ìýäýõ íü óõàë áºãººä òà äýýð äóðäñàí õýëáýð¿¿äèéã ñàéòàð ìýäñýíýýð øèéäâýð ãàðãàõàä øààðäëàãàòàé ìýäýýëëýý îëîõ àäâàðòàé áîëíî. àóäèòûí áàéãóóëëàãóóäûí òàëààðõ ìýäýýëëèéã õàâñðàëò 3-ààñ ¿çýýðýé.àíõãèéí õªòª 86 4.4. õºðºíãèéí ¿íýëãýý õºðºíãèéí ¿íýëãýý áîë ñàíõ¿¿ãèéí ìåíåæìåíòèéí óõàë àñóóäàë þì. àëèâàà àæ àõóéí ¿éë àæèëëàãàà àøèãòàé áàéõààñ ãàäíà ò¿¿íä àøèãëàæ áóé õºðºíãèéã ç¿é çîõèñòîé àøèãëàæ, óðò õóãàöààíä ¿ð ºãººæèéã íü õ¿ðòýõ íü óõàë. õºðºí㺺 áàðüöààíä òàâèõ, äààòãóóëàõ, äààòãàëûí íºõºí òºëáºð àâàõ, õºðºí㺠îðóóëàëò õèéõ, õóäàëäàõ, ò¿ðýýñë¿¿ëýõ, òàòâàð òºëºõ ãýõ ìýò îëîí òîõèîëäîëä õºðºíãèéí ¿íýëãýý õèéëãýõ øààðäëàãà òóëãàðäàã. 4.4.1. àðãàëàë îëîí óëñûí ¿íýëãýýíèé ñòàíäàðòàä ¿íýëãýýíèé òóëãóóð óõàãäàõóóí, çàðìûã òàéëáàðëàñàí áàéäàã. ìºí ¿íýëãýýíä áàðèìòëàäàã çàõ çýýëèéí æèøèã ¿íèéí (¿íýëãýýíèé èæèë òºñòýé îáüåêòóóäûí çàõ çýýëä õóäàëäàãäñàí ¿íý), îðëîãî êàïèòàëæóóëàëòûí (òóõàéí îáüåêòûã àøèãëàí ¿éëäâýðëýë, ¿éëèëãýý ÿâóóëñíààñ îðëîãî îëæ áîëîõ áîëîìæîîð òîãòîîñîí ¿íýëãýý), ºðòãèéí (òóõàéí õºðºíãèéí áàëàíñûí ¿íý áóþó õóäàëäàæ àâñàí, ýñõ¿ë òèéì îáúåêòûã áàðüæ áàéãóóëàõàä ãàðàõ çàðäàë) ãýñýí ãóðâàí àðãàëàë áàéäàã. æèøýý íü, à êîìïàíèé àãóóëàõûí áàéøèíã ¿íýëãýýíèé ä êîìïàíè ¿íýëýõäýý çàõ çýýëèéí æèøèã ¿íýýð áîë 15 ñàÿ, îðëîãî êàïèòàëæóóëàëòûí ¿íý íü 10 ñàÿ, ºðòãèéí õàíäëàãààð 12 ñàÿ ãýæýý. íýëãýýèí äýýðõ ãóðâàí ¿íýëãýýíä à õîëáîãäëûí õóâü òîãòîîæ ýöñèéí ¿íýëãýýã ãàðãàíà. òóõàéëáàë, çàõ çýýëèéí æèøèã ¿íèéí õàíäëàãàä 60 õóâü, íºãºº õîð õàíäëàãàä òóñ á¿ð 20 õóâèéí à õîëáîãäîë ºãñºí áîë 13,4 ñàÿ (15ñàÿ õ 60%10ñàÿ õ 20%12 ñàÿ õ20%13.4 ñàÿ) ãýñýí ¿íýëãýý òîãòîîíî. 4.4.2. íýëãýýíèé ç¿éë ªì, õºðºí㺠á¿ðèéã ýäèéí çàñãèéí ýðãýëòýä îðóóëæ ºãººæèéã íü õ¿ðòýæ, á¿òýýìæèéã íü íýìýãä¿¿ëæ àäñàí óëñ îðîí õºãæèæ, ººäëºí äýýøèëæ áàéãààã àìåðèê, åâðîï, ßïîíû òóðøëàãà õàðóóëæ áàéíà. ýäãýýð îðîíä õýñýãõýí ãàçðààñ ýõëýýä, á¿õ áàðèëãà îáúåêòóóä, ìàøèí òîíîã òºõººðºìæèéí ýä àíãè ìýò ìàòåðèàëëàã ýä þìñ òºäèéã¿é îþóíû ºìèéã õ¿ðòýë òîîëæ, õÿíàæ, á¿ðòãýæ, ¿íýëæ, òýäãýýðèéí ä¿í ìýäýýã äàíñ, òàéëàíäàà òóñãàñàí áàéäàã. ãýòýë ìàíàé óëñûí èðãýä ¿ë õºäëºõ áîëîí (ãàçàð, õàøàà, áàéøèí áàðèëãà, áàéãàëèéí íººö), õºäëºõ (ìàë àìüòàí, óðãàìàë, ñàíõ¿¿ãèéí õýðýãñýë) õºðºíãº, îþóíû ºì, áèçíåñèéí íýð òºð çýðãèéã á¿ðýí õýìæýýãýýð á¿ðòãýæ, ¿íýëæ, ýðãýëòýä îðóóëæ àäàæ áàéíà óó ãýâýë òèéì áèø áàéíà. ýíý íü ÿäóóðëûí íýã øàëòãààí áîëæ áàéíà.ðãýäýä çîðèóëñàí ãàðûí àâëàãà 87 4.4.3. íèéí òºðë¿¿ä îëîí óëñûí ¿íýëãýýíèé ñòàíäàðòàä “çàõ çýýëèéí ¿íý ãýäýã íü õóäàëäàã, õóäàëäàí àâàã òàëóóä àëü àëü íü õàðèóöëàãàòàé, ìýäýýëýë òîîöîîòîé, ÿìàð íýãýí øàõàëòã¿é, õîîðîíäîî õîëáîî õàìààðàëã¿é áàéõ òîõèîëäîëä òóõàéí õºðºíãèéã õóäàëäàæ áîëîõ ¿íý” ãýæ çààæýý. õóäàëäàã, õóäàëäàí àâàã òàëóóä õºðºíãèéí òàëààð õàíãàëòòàé ìýäýýëýëòýé, òóõàéí õºðºíãèéã õóäàëäàõ õýëöýëä ñàéí äóðààðàà îðîëöîæ õºðºíãèéã õóäàëäàæ àâñàí, ýñõ¿ë àâ áîëîõ ¿íèéã çàõ çýýëèéí ¿íý ãýæ ýíãèéíýýð îéëãîæ áîëíî. îëîí óëñûí ¿íýëãýýíèé ñòàíäàðòàä çàõ çýýëèéí ¿íý öýíýýñ ãàäíà çàõ çýýëèéí áóñ ¿íý öýíèéã òîîöîæ õýðýãëýäýã. çàõ çýýëèéí áóñ ¿íýä õºðºí㺠îðóóëàëòûí ¿íýëãýý, òàñðàëòã¿é ¿ðãýëæëýõ áèçíåñèéí ¿íý, äààòãàëûí ¿íý, òàòâàð, ýñâýë õóðààìæ íîãäóóëàõ (òîîöîõ) ¿íý, òóñãàé ¿íý ãýñýí îéëãîëòóóä õàìààðàãääàã. 4.4.4. õàðààò áóñ ¿íýëãýýèí íýëãýýèí ãýæ ºìèéí îáüåêòûí ¿íý öýíèéã òîãòîîõ ìýäëýã àäâàðòàé, õîëáîãäîõ òºðèéí áàéãóóëëàãààñ óã ¿éë àæèëëàãààã ýðõëýõ òóñãàé çºâøººðºë àâñàí ìýðãýæèëòýí þì. íýëãýýèí áèåý äààñàí, õàðààò áóñ, õóâèéí àøèã ñîíèðõîëã¿é áàéõ ñòîé. ìàíàé óëñàä 2009 îíû 5 äóãààð ñàðûí áàéäëààð õºðºíãèéí ¿íýëãýý õèéõ òóñãàé çºâøººðºëòýé 28 êîìïàíèä õºðºíãèéí ¿íýëãýýíèé ýðõ àâñàí 134 èðãýí õàðààò áóñ ¿íýëãýýíèé ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ áàéíà. íýëãýýíèé êîìïàíèé òàëààðõ ìýäýýëëèéã õàâñðàëò 4-ººñ ¿çíý ¿¿. òà îðîí ñóóöàà õºíäëºíãèéí ¿íýëãýýíýýð ¿íýë¿¿ëýõ õýðýãòýé. ãóðâàí ºðºº áàéðàà áàðüöààíä òàâüæ áàíêíààñ çýýë àâàõ ãýñýí þì. õýäýí òºãðºãèéí çýýë àâàõ áîëîìæòîé áàéäàã þì áîëîî.àíõãèéí õªòª 88 æèøýý: àá õóâüöààò êîìïàíèé äèéëýíõ õóâüöààã ýçýìøèãèä íü êîìïàíèà õÿçãààðëàãäìàë õàðèóöëàãàòàé êîìïàíè áîëãîõîîð øèéäâýðëýñýí. òýä êîìïàíèéõàà õºðºíãèéí ¿íýëãýýã ýðõ á¿õèé î êîìïàíèàð õèéëãýñýí. óã êîìïàíèé ¿íýëãýýèä àá êîìïàíèé õºðºíãèéã 1.5 òýðáóì ãýæ ¿íýëæýý. ãýòýë àá êîìïàíèé æèæèã õóâüöàà ýçýìøèãèä ýíý ¿íýëãýýã õýòýðõèé äîîãóóð òîãòîîñîí ãýæ ¿çýýä õºðºíãèéí ¿íýëãýýíèé ý êîìïàíèàð äàõèí ¿íýëãýý õèéëãýæýý. ý êîìïàíèé ¿íýëãýýèä àá êîìïàíèé õºðºíãèéã 2.5 òýðáóì ãýæ ¿íýëñýí. ýíý õîð ä¿ãíýëòèéí àëü íü çºâ áîëîõ òàëààð ñàíõ¿¿ãèéí çîõèöóóëàõ õîðîî òàéëáàð õ¿ññýí áîëîâ î êîìïàíè ä¿ãíýëòèéíõýý ¿íäýñëýëèéã òàéëáàðëàæ àäñàíã¿é. òèéì óðààñ î êîìïàíè õàðààò áóñ, áèå äààñàí ä¿ãíýëò ãàðãàæ àäààã¿é, àá êîìïàíèé òîì õóâüöàà ýçýìøèãäèéí íºëººíä îðæ òýäíèé çàõèàëãààð õóâüöààã ýðã¿¿ëýí õóäàëäàæ àâàõ ¿íèéã çîðèóä áàãààð òîãòîîñîí ãýæ ä¿ãíýñýí áàéíà. èéì òîõèîëäîëä ¿íýëãýýíèé ñ ç¿éí àñóóäàë óõàë áîëäîã. óëñûí èõ õóðàë 2010 îíû 1 ä¿ãýýð ñàðûí 21-íä õºðºíãèéí ¿íýëãýýíèé òóõàé õóóëèéã àíõ óäàà áàòëàí ãàðãàñàí áºãººä ýíý õóóëèàð õºðºíãèéí ¿íýëãýý õèéõ ýðõ ç¿é, çîõèîí áàéãóóëàëòûí ¿íäñèéã òîãòîîæ, ýíý èãëýëýýð òºðèéí áàéãóóëëàãà, èðãýí, õóóëèéí ýòãýýäèéí ýðõ, ¿¿ðýã, õýðýãæ¿¿ëýõ àðãà õýìæýý, ¿éë àæèëëàãààòàé õîëáîãäñîí õàðèëöààã çîõèöóóëæ áàéíà. 4.4.5. íýëãýýíèé òàéëàí íýëãýýíèé òàéëàí ãýäýã íü ¿íýëãýýíèé ç¿éëèéí ¿íý öýíý, ò¿¿íèéã òîãòîîñîí ¿íäýñëýë, íîòîëãîîã àãóóëñàí áàðèìò þì. íýëãýýíèé òàéëàíä: ¿íýëãýýíèé íýð, òóñãàé çºâøººðëèéí äóãààð, õóãàöàà ¿éëë¿¿ëýãèéí íýð, õàÿã, ðåãèñòðèéí, ýñâýë óëñûí á¿ðòãýëèéí äóãààð ¿íýëãýý õèéñýí ¿íäýñëýë, çîðèóëàëò ¿íýëãýý õèéñýí õóãàöàà áîëîí ¿íýëãýýíèé òàéëàí ãàðãàñàí îãíîî ¿íýëãýý õèéëãýæ áóé ç¿éëèéí òºðºë, ò¿¿íèé øèíæ áàéäëûí òîäîðõîéëîëò ¿íýëãýý õèéëãýæ áóé ç¿éëèéí ºìëºë, ýçýìøèë, àøèãëàëòûí òàëààðõ ìýäýýëýëðãýäýä çîðèóëñàí ãàðûí àâëàãà 89 ¿íýëãýýíä àøèãëàñàí áàðèìò, ìýäýýëýë, íîòîëãîî, õèéñýí ä¿í øèíæèëãýý, òààìàãëàë, ò¿¿íèé ¿íäýñëýë ¿íýëãýý õèéëãýæ áóé ç¿éëèéí ¿íý öýíèéã òîãòîîõîä õýðýãëýñýí àðãà, ãîðèì, òýäãýýðèéí íèéöòýé áàéäàë ¿íýëãýý õèéëãýæ áóé ç¿éëèéí ¿íý öýíý ¿íýëãýýíèé ¿éë àæèëëàãààã õóóëüä çààñàí ñòàíäàðòûí äàãóó ã¿éöýòãýñýí òàëààðõ ¿íýëãýýíèé ìýäýãäýë çýðãèéã òóñãàñàí áàéíà. íýëãýýíèé òàéëàíä ¿íýëãýýèí ãàðûí ¿ñýã çóðæ, òýìäýã äàðæ áàòàëãààæóóëñàí áàéíà. íýëãýýèí ¿íýëãýýíèé òàéëàíãèéí õóâèéã òàâààñ äîîøã¿é æèë õàäãàëàõ ¿¿ðýãòýé. 4.5. êîìïàíèé çàñàãëàë ñ¿¿ëèéí ¿åä êîìïàíèé çàñàãëàë, êîìïàíèé íèéãìèéí õàðèóöëàãà ãýõ çýðýã óðüä ºìíº íü áàéãààã¿é ¿ãñ ñîíñîãäîõ áîëñíûã àíçààðñàí áèç ýý. “çàñàãëàë” ãýñíèéã áîäîõîä ëàâ óäèðäëàãàòàé ë õîëáîîòîé áàéæ òààðíà ãýñýí òºñººëºë áóóæ áàéãàà áàéõ. õýðýã äýýðýý çàñàãëàë íü óäèðäëàãàòàé õîëáîîòîé. ãýõäýý “ñàéí óäèðäëàãà”, “ñàéí çàñàãëàë” õîðûí õîîðîíä áàãàã¿é ÿëãàà áèé. ýäãýýð íü óõàì þóãààðàà ÿëòãààòàé, åð íü êîìïàíèé çàñàãëàë ãýæ þó áîëîõ òàëààð ÿðèëöúÿ. êîìïàíèéã ñàéí óäèðäàæ áàéãàà ýñýõèéã þóíû ºìíº áîðëóóëàëò íýìýãäýæ, àøèã ºñºæ áàéãàà ýñýõýýð ä¿ãíýäýã. ãýòýë àøèã íü ºñºí íýìýãäýæ áàéãàà áîëîâ ýíý àøãèéã áèé áîëãîõîä õóâèà îðóóëñàí, óã êîìïàíèé æèíõýíý ýçýä áîëîõ õóâüöàà ýçýìøèãèääýý íîãäîë àøèã õóâààðèëäàãã¿é, ìýäýýëýë ºãäºãã¿é, õóâüöàà ýçýìøèã íü îðóóëñàí õºðºíãèéíõºº ¿ð øèìèéã õ¿ðòýýã¿é áàéõàä çàõèðàë íü ¿íýòýé ìàøèí óíààä, ýëäýâ õàíäèâ ºã çóðàãòààð “ìàíäààä”, áèä êîìïàíèéõàà íèéãìèéí õàðèóöëàãàä èõýýõýí àíõààðäàã ãýæ ÿðèõ òîõèîëäîë öººíã¿é áàéäãèéã áèä ìýäíý. óõàì ýíý áîë ìóó çàñàãëàëòàé êîìïàíè þì.àíõãèéí õªòª 90 êîìïàíèéã ñàéí óäèðäàæ, àøèãòàé àæèëëóóëàõààñ ãàäíà õóâüöàà ýçýìøèã, çýýëä¿¿ëýã áàíê, õàðèëöàã ò¿íø¿¿ä, àæèëëàãñàä çýðýã á¿õ îðîëöîãèéíõîî ýðõ àøãèéã äýýäëýí õàðèóöëàãà, ñàõèëãàòàé àæèëëàäàã òºëººëºí óäèðäàõ çºâëºë (òóç), ã¿éöýòãýõ óäèðäëàãàòàé êîìïàíèéã ñàéí çàñàãëàëòàé ãýíý. á¿õ òàëóóäûí ýðõ àøèãò íèéöñýí ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëäàã ñàéí çàñàãëàëòàé êîìïàíèé çàõ çýýëèéí íýð õ¿íä ñàéí, õºðºí㺠îðóóëàãäûí èòãýëèéã õ¿ëýýæ àääàãààñ ñàíõ¿¿æèëò òàòàõ àäâàðòàé, àæèëëàãñàä íü òîãòâîð ñóóðüøèëòàé, ¿¿íèé ¿ð ä¿íä óðò õóãàöààíä òîãòâîðòîé, àøèãòàé àæèëëàõ èðýýä¿éòýé áàéäàã. êîìïàíèé çàñàãëàëûí äàðààõ äºðâºí çàðèì áàéäàã: êîìïàíèé ¿éë àæèëëàãàà îëîí íèéòýä èë òîä áàéäàã, ººðººð õýëáýë, ñàíõ¿¿ãèéí òàéëàíãàà íèéòýëäýã, æèë á¿ð ýýëæèò õóðëàà õèéæ, õóâüöàà ýçýìøèãèääýý ºíãºðñºí æèëèéí ¿éë àæèëëàãààíû ¿ð ä¿í, èðýõ æèëä þó õèéõýýð òºëºâëºæ áàéãààãàà òàéëàãíàäàã, êîìïàíèé õóâüöààíû õàíøèä íºëººëæ áîëîõ ñàéí ìóó òàëûí íºëººëë¿¿äèéí òàëààð îëîí íèéòýä òîãòìîë ìýäýýëäýã áàéõ; êîìïàíèé ã¿éöýòãýõ óäèðäëàãà òóç-人, òóç íü õóâüöàà ýçýìøèãèääýý òàéëàãíàäàã, ãàðãàñàí øèéäâýðèéíõýý òºëºº òýäíèé ºìíº õàðèóöëàãà õ¿ëýýäýã áàéõ; “à” êîìïàíèé çàñàãëàëûã ìóó áàéíà ãýæ õºðºíãèéí áèðæ ä¿ãíýæýý.ðãýäýä çîðèóëñàí ãàðûí àâëàãà 91 êîìïàíèé óäèðäëàãà õàðèóöëàãàòàé àæèëëàäàã áàéõ, ººðººð õýëáýë, õóâüöàà ýçýìøèãèä áîëîí õàðèëöàã ò¿íø, çýýëä¿¿ëýãèä, õýðýãëýãäèéí õóóëü ñíû ýðõèéã õ¿íäýòãýí, íèéãìèéí áàÿëàã á¿òýýõ, àæëûí áàéð áèé áîëãîõ, áàéãàëü îðèíä ñºðºã íºëºº ¿ç¿¿ëýõã¿éãýýð ¿éë àæèëëàãààãàà ÿâóóëäàã áàéõ; õóâüöàà ýçýìøèãèä áîëîí îðîëöîã òàëóóäûí ýðõ àøèã çºðèãäñºí ¿åä çàñàæ çàëðóóëàõ àðãà õýìæýý àâäàã øóäàðãà òîãòîëöîîã á¿ðä¿¿ëæ àäñàí áàéõ. õóâüöàà ýçýìøèãèéí õóâüä êîìïàíèéõàà çàñàãëàëûí òàëààð ýíý íîìûí õàâñðàëò 15-ààñ èë¿¿ äýëãýðýíã¿é ìýäýýëëèéã óíøààðàé.àíõãèéí õªòª 92 4 äãýýð áëýã. ìýäëýãýý áàòàòãàõ àñóóëòóóä 1. ñàíõ¿¿ãèéí ¿éëèëãýý àâàõ ãýæ áóé áàéãóóëëàãàà ñîíãîõûí òóëä òà þó àíõààðàõ øààðäëàãàòàé âý? 2. àóäèòîð áîëîí ¿íýëãýýèí ñ ç¿éòýé, õàðèóöëàãàòàé, ìýðãýæëèéí ºíäºð óð àäâàðòàé áàéæ àäàõ ýñýõ íü õ¿í á¿ðò õàìààòàé ãýäýãòýé ñàíàë íèéëýõ ¿¿? 3. àóäèòîðûí ä¿ãíýëò ãýñýí ãàíöõàí õóóäàñ öààñíààñ õºðºí㺠îðóóëàëòûí øèéäâýð ãàðãàõàä óõàë ìýäýýëëèéã ÿàæ óíøèæ îéëãîõ âý? 4. àøèãòàé àæèëëàäàã, àæèëäûíõàà íèéãìèéí àñóóäàëä àíõààðàë òàâüäàã, õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿¿õä¿¿äýä òóñàëäàã, îíö ñóðëàãàòàé îþóòíóóäàä òýòãýìæ îëãîäîã çýðýã ¿ç¿¿ëýëò íü òóõàéí êîìïàíè ñàéí çàñàãëàëòàé ýñýõèéí øàëãóóð áîëæ àäàõ óó? 5. êîìïàíèé çàñàãëàë ñàéí ìóó áàéõ íü õýíèé ýðõ àøèãò íºëººëºõ âý?ðãýäýä çîðèóëñàí ãàðûí àâëàãà 93 v áëýã. ýðñäëèéí òóõàé ýíý á¿ëãèéã ñóäàëñíààð òà: ýðñäëèéí òºðë¿¿ä, ñýðãèéëýõ àðãà çàìóóäûã îéëãîæ ñîíãîõ; äààòãàëûí à õîëáîãäëûã òàéëáàðëàõ; äààòãàëûí òºðë¿¿äèéã ìýäýæ, äààòãóóëàõäàà àíõààðâàë çîõèõ àñóóäëûã òîäîðõîéëîõ; äààòãóóëàãèéí õóâüä ýðõ àøãàà õàìãààëóóëàõ ìýäëýã, àäâàðûã ýçýìøèíý. x x x x 5.1. ñàíõ¿¿ãèéí ýðñäýë 5.1.1. åðºíõèé îéëãîëò õ¿í òºðºëõòíèé ò¿¿õèéí ýõýí ¿åä ýðñäýë õ¿íèé àìüäðàõ îðèíòîé õîëáîîòîé áàéñàí áîë ñ¿¿ëäýý íèéãìèéí îðèíä òîõèîëääîã áîëñîí áàéíà. ò¿¿õèéí ýõýí ¿åä õ¿íèé àìüäðàëä àðààòàí àìüòíû õàëäëàãà àþóë óðóóëäàã áàéñàí áà ãàë ãàðãàæ àâñíààð ýíý àþóëûã áóóðóóëæ àäñàí áîëîâ á¿ðìºñºí àëãà áîëãîèõîîã¿é, õàðèí ýðñäëèéã áóóðóóëñàí. àëèâàà ýðñäëèéã á¿ðìºñºí àðèëãàõ áóþó àëãà áîëãîõ áîëîìæ áàðàã áàéõã¿é. ýðñäýë ãýäýã íü åðºíõèé人 õîð óðøèã, ãàé çîâëîí óðàõ, ýñâýë àëäàãäàëä îðîõ ìàãàäëàë þì. ýðñäýëòýé ¿åä ÿìàð íýã ¿éë ÿâäëûí òºãñãºë, ýñâýë ¿ð ä¿í íü òîäîðõîéã¿é áàéäàã. æèøýý íü, ¿íäýñíèé áºõèéí áàðèëäààíä ºíººãèéí ä¿ðìýýð òîäîðõîé õóãàöààíû äàðàà õîð áºõ õàÿëöàæ àäààã¿é áîë çîîñîí ìºí㺺ð, ýñâýë øîî õàÿæ øîääîã áèëýý. ýíý íü õîð áºõèéã àëü àëèéã íü ýðñäýëä îðóóëäàã. çîîñîí ìºí㺺ð øîäîæ áàéãàà òîõèîëäîëä áàðüö ñîíãîõ, ñîíãóóëàõ ýðñäýë 50 : 50 õóâèéí ìàãàäëàëòàé áàéíà.àíõãèéí õªòª 94 5.1.2. õºðºí㺠îðóóëàëòûí ýðñäýë, ò¿¿íèé àíãèëàë õóâü õ¿í õºðºí㺠îðóóëàëò õèéõäýý îëîí õ¿èí ç¿éëèéã õàðãàëçàõ õýðýãòýé áîëäîã. òóõàéí õºðºí㺠îðóóëàëòûí íàéäâàðòàé áàéäàë, óèð áîëîõ ýðñäëèéã òîîöîæ ñóðàõ õýðýãòýé. òîäîðõîé õºðºí㺠îðóóëàëòòàé õîëáîîòîé ýðñäýë íü öàã õóãàöààíû ÿâöàä ººðëºãäºæ áîëíî. æèøýý íü, 2008 îíû õàâàð “àíîä” áàíê àíõ õóâüöààãàà ãàðãàæ áàéõ ¿åä õóâüöàà àâàõ ñîíèðõîëòîé õ¿ì¿¿ñ ìàø îëîí áàéâ. òýð õýìæýýãýýð ¿íý íü ºñºæ áàéñàí áºãººä òýð ¿åä õóâüöààãàà çàðñàí õ¿ì¿¿ñ áàãàã¿é àøèã îëñîí. ò¿¿íýýñ õîéø æèë õ¿ðýõã¿é õóãàöààíä “àíîä” áàíêíû ñàíõ¿¿ãèéí áàéäàë õ¿íäýð, àëäàãäàëä îðæ ýõëýõ ¿åä òóñ áàíêíû õóâüöààã àâñàí õ¿ì¿¿ñ ò¿ðãýõýí øèã áóöààæ çàðàõ ñîíèðõîëòîé áîëæ, õóâüöààíû ¿íý óíàñàí. ªºðººð õýëáýë, õýäõýí ñàðûí ºìíº ýðñäýë áàãàòàé, àøèã óíàö èõòýé áàéñàí õóâüöàà òºäºëã¿é èõýýõýí ýðñäýëòýéä òîîöîãäîõ áîëñîí áàéíà. ñàíõ¿¿ãèéí ýðñäëèéã åðºíõèéä íü äºðºâ àíãèëíà. ¿íä: 1. èíôëÿöèéí ýðñäýë. èíôëÿöè ºíäºð áóþó þìíû ¿íý ºñ áàéãàà ¿åä õºðºí㺠îðóóëàëòûí ºãººæ, àøãèéí õóâü õýìæýý èíôëÿöèéí ò¿âøèíãýýñ äîîãóóð áàéõ ýðñäýë áàéäàã. èíôëÿöè õóäàëäàí àâàõ àäâàðûã õýðõýí áóóðóóëäãèéã äàðààõ æèøýýãýýð òàéëáàðëàÿ. æèøýý: òà 2008 îíû 1 ä¿ãýýð ñàðûí 1-íä 1,000,000 òºãðºãèéã æèëèéí 15 õóâèéí õ¿¿òýéãýýð áàíêèíä õàäãàëóóëñàí ãýæ ¿çüå. æèëèéí ýöýñò òà ýíýõ¿¿ õàäãàëàìæààñ 150,000 òºãðºãèéí õ¿¿ãèéí îðëîãî îëíî (1,000,000 õ 15% 150,000). õýðýâ 2008 îíä èíôëÿöè 20 õóâüòàé áàéñàí ãýæ ¿çâýë òàíû õóäàëäàí àâàõ àäâàð 200,000 òºãðºãººð áóóðñàí áàéíà. ªºðººð õýëáýë, òà ºíãºðñºí æèë 1,000,000 òºãðºãººð àâäàã áàéñàí ç¿éëýý îäîî 1,200,000 òºãðºãººð àâíà ãýñýí ¿ã. õýäèéãýýð õàäãàëàìæèéí õ¿¿ãýýñýý 150,000 òºãðºãèéí îðëîãî îëñîí áîëîâ èíôëÿöè òàíû ìºíãºíèé õóäàëäàí àâàõ àäâàðûã 200,000 òºãðºãººð áóóðóóëñíû óëìààñ òàíû õóäàëäàí àâàõ àäâàð öýâýð 50,000 òºãðºãººð áóóðñàí áàéíà (150,000-200,000 - 50,000). õýðýâ õàäãàëàìæèä õèéëã¿é ç¿ãýýð ë ñåéôýíäýý õàäãàëæ áàéñàí áîë òàíû õ¿ëýýõ öýâýð ýðñäëèéí õýìæýý 200,000 òºãðºã áàéõ áîëíî. 2. õ¿¿ãèéí ýðñäýë. çàðèì êîìïàíèé òîãòìîë õ¿¿òýé áîíä, õóãàöààò õàäãàëàìæ çýðýãò õºðºí㺠îðóóëàëò õèéõýä õ¿¿ãèéí ýðñäýë ãàð áîëíî. æèøýý íü, òà “à” êîìïàíèé ãóðâàí æèëèéí õóãàöààòàé, 10 õóâèéí õ¿¿òýé, 100,000 òºãðºãèéí íýðëýñýí ¿íýòýé áîíäûã 2009 îíûðãýäýä çîðèóëñàí ãàðûí àâëàãà 95 5 äóãààð ñàðûí 1-íä õóäàëäàí àâñàí ãýæ ¿çüå. òîãòìîë õ¿¿òýé ãýäýã íü òóõàéí áîíäûí õ¿¿ ãóðâàí æèëèéí õóãàöààíä ººðëºãäºõã¿é ãýñýí ¿ã. “à” êîìïàíè òàíä æèë á¿ð 10,000 òºãðºãèéí áîíäûí õ¿¿ òºëíº. ýíý õóãàöààíä áóñàä áîíäûí õ¿¿ ºñ 15 õóâüòàé áîëâîë òàíû õóäàëäàí àâñàí 10 õóâèéí õ¿¿òýé áîíäûí ¿íý öýíý áóóðíà. õýí òàíû àâñàí áîíäûã õóäàëäàæ àâàõûã õ¿ñýõã¿é. òèéìýýñ òà “à” êîìïàíèé áîíäîî õóãàöàà íü äóóñàõ õ¿ðòýë ººðòºº õàäãàëàõ, ýñâýë 100,000 òºãðºãººñ äîîãóóð ¿íýýð õóäàëäàõ áîëíî. òàíû àâñàí áîíäûí õóäàëäàõ ¿íý îéðîëöîîãîîð 66,667 òºãðºã áîëíî (10,000 : 15% 66,667). òàíû áîíäûã èéì ¿íýýð õóäàëäàí àâñàí õ¿í 15 îðèì õóâèéí àøèã îëîõ áîëîìæòîé. õàðèí òà 33,333 òºãðºãèéí àëäàãäàë õ¿ëýýíý. çàõ çýýëèéí õ¿¿ãèéí ò¿âøèí èõýýõýí õýëáýëçýëòýé áàéãàà ¿åä íýã æèëýýñ óðò õóãàöààòàé, òîãòìîë õ¿¿òýé áîíä õóäàëäàí àâàõààñ òàòãàëçàõ íü ýðñäëèéã áóóðóóëíà. ¿íèé òóëä çàõ çýýëèéí ìýäýýëýëä àíõààðëàà õàíäóóëàõààñ ãàäíà, ñàíõ¿¿ãèéí ìýðãýæèëòí¿¿äýýñ çºâëºãºº àâàõ íü ç¿éòýé. 3. áèçíåñèéí ýðñäýë. õóâüöàà, êîìïàíèé áîíä õóäàëäàæ àâàõ ¿åä áèçíåñèéí ýðñäýë òîõèîëääîã. õóâüöàà, áîíä ãàðãàñàí êîìïàíèé óäèðäëàãà, çîõèîí áàéãóóëàëò, ýñõ¿ë áîðëóóëàëò ìóóäàõ çýðýã îëîí õ¿èí ç¿éëýýñ õàìààðàí àøèãã¿é àæèëëàæ àëäàãäàë õ¿ëýýõ íü áèé. àøèãòàé àæèëëàæ àäààã¿é êîìïàíè íîãäîë àøèã òàðààæ àäàõã¿é áºãººä íîãäîë àøèã ºãäºãã¿é êîìïàíèé õóâüöààíû ¿íý áóóðíà. êîìïàíè àøèã, îðëîãîã¿é àæèëëàâàë ãàðãàñàí áîíäûíõîî õ¿¿ áîëîí ¿íäñýí òºëáºðèéã òºëºõ ýñýõ íü ýðãýëçýýòýé áîëíî. õýðýâ áîíä, õóâüöàà ãàðãàñàí êîìïàíè äàìïóóðâàë ò¿¿íèé õóâüöàà, áîíäûã àâñàí õºðºí㺠îðóóëàãèä á¿ðýí àëäàãäàë õ¿ëýýõ ìàãàäëàë áèé. 4. çàõ çýýëèéí ýðñäýë. õºðºí㺠îðóóëàãäûí øèéäâýð, çàí òºë⺺ñ õàìààðàí õóâüöàà, áîíä, áóñàä õýëáýðèéí õºðºí㺠îðóóëàëòûí ¿íý áàéíãà ººðëºãäºæ áàéäàã áèëýý. ýäèéí çàñãèéí ºñºëò, áóóðàëòûã óðüäèëàí òààìàãëàõàä áýðõ áàéäàã. åðºíõèé人 ýäèéí çàñãèéí ºñºëò ºíäºðòýé îí æèë¿¿äèéí äàðàà ýäèéí çàñãèéí áóóðàëò, óíàëò äàãàëäàæ áàéäàã. õóäàëäàí àâñàí ¿íýò öààñ, ¿ë õºäëºõ õºðºí㺺 õÿìðàëûí ¿åä çàðæ áîðëóóëàõàä òàíä èõýýõýí áýðõøýýëòýé áàéõ áîëíî. ìºí çàõ çýýëèéí ¿íý õàíø íèéãýì, óëñ òºð, îëîí óëñûí íºõöºë áàéäëààñ èõýýõýí õàìààðàëòàé áàéäàã. àëèâàà õºðºí㺠îðóóëàëòûí ýðñäëèéã ¿íýëýõ, àþóëã¿é áàéäàë, àøèã îðëîãûã òîîöîõîä äàðààõ ñõåìèéã àøèãëàæ áîëîõ þì. ¿íèéã õºðºí㺠îðóóëàëòûí ïèðàìèä ãýæ íýðëýõ òîõèîëäîë áàéäàã. äàðààõ ñõåìýýð õºðºí㺠îðóóëàëòûí õýëáýð¿¿äèéí ýðñäëèéã õàðóóëàâ. ïèðàìèäûí ñóóðü áóþó i õýñýãò áàéãàà õºðºí㺠îðóóëàëòóóäàíõãèéí õªòª 96 5.1.3. ýðñäëýýñ ñýðãèéëýõ áà ýðñäëèéã áóóðóóëàõ áàéãóóëëàãà, èðãýä ººðèéí õºðºíãº, ñàíõ¿¿ãýý ýðñäëýýñ õýðõýí ñýðãèéëýõ, õàìãààëàõ, ýðñäëèéã áóóðóóëàõ òàëààð ñòðàòåãè áîëîâñðóóëæ, õýðýãæ¿¿ëýõèéã ýðñäëèéí óäèðäëàãà õýìýýäýã. ßìàð õ¿í á¿õ òºðëèéí ýðñäëýýñ ººðèé㺺 á¿ðýí õàìãààëæ àäàõã¿é òóë àëü áîëîõ ò¿¿íèéã áàãàñãàõ àðãà çàìûã õàéõ õýðýãòýé. èõýíõ õ¿ì¿¿ñ ýðñäëýýñ ñýðãèéëýõèéí òóëä çºâõºí äààòãàëä õàìðàãäàõ õýðýãòýé ãýæ áîääîã. ãýâ äààòãàë íü ýðñäýë, òîäîðõîéã¿é áàéäëûã çîõèöóóëàõ öîðûí ãàíö àðãà çàì áèø þì. ýíä ýðñäëèéí óäèðäëàãûí åðºíõèé ãóðâàí àðãà çàìûí òàëààð òîâ òàéëáàðëàÿ. ýäãýýð íü ýðñäëýýñ ñýðãèéëýõ, ýðñäëèéã áóóðóóëàõ, ýðñäëèéã øèëæ¿¿ëýõ àðãà çàìóóä áîëíî. ýðñäëýýñ ñýðãèéëýõ. ýðñäýëòýé àëõàì õèéõã¿é áàéõ íü ò¿¿íýýñ ñýðãèéëýõ àðãà çàì áîëíî. æèøýý íü, òà õóâèéí äýëã¿¿ðòýé áîë õààëãà, öîíõîíäîî äîõèîëîë, òóñãàé öîîæ õèéõ, ýñâýë õàìãààëàã àâ àæèëëóóëàí áàðààãàà õóëãàéä àëäàõààñ ñýðãèéëäýã. åð íü õýí á¿õýí ãýð îðîí, àæëûí áàéðàà ñàéòàð õàìãààëàí ýä õºðºí㺺 õóëãàéä àëäàõààñ ñýðãèéëýõ õýðýãòýé. íü õàìãèéí ýðñäýë áàãàòàé, íàéäâàðòàé õýëáýð áîë ïèðàìèäûí äýýä õýñýã áóþó iv õýñãèéí õºðºí㺠îðóóëàëòûí õýëáýð¿¿ä íü õàìãèéí ýðñäýë ºíäºðòýéä òîîöîãääîã áàéíà. ªíäºð ýðñäýë áîíä áàãà ýðñäýë õºðºí㺠îðóóëàëòûí ïèðàìèä iv õýëáýëçýëòýé iii ªñºëòòýé ii àþóë áàãà, àøèã äóíä i õàìãèéí íàéäâàðòàé îïöèîí, ò¿¿õèé ýä, ¿íýò ìåòàëë, ¿íèéí õýëáýëçýë èõòýé õóâüöàà, áîíä íý íü ºñºæ áóé õóâüöàà, õàìòûí ñàí, ò¿ðýýñèéí ýä õºðºíãº, çàðèì áîíä çàñãèéí ãàçðûí áîíä, êîìïàíèé áîíä, çàðèì õóâüöàà ìºíãºíèé çàõ çýýëèéí ñàíãóóä, äààòãàë, õàäãàëàìæðãýäýä çîðèóëñàí ãàðûí àâëàãà 97 õóâüöààãààð õèéõ õºðºí㺠îðóóëàëòûí òàëàà𠺺𺺠ÿìàð ìýäëýã ìýäýýëýëã¿é áàéæ, õóâüöààíû ¿íý èõ ºñºæ áàéíà ãýñýí õýí íýãíèé ìýäýýëëýýð ñýòãýëèéí õººðºëä àâòàí õóâüöàà õóäàëäàí àâ áîëîõã¿é. ýðñäëèéã áóóðóóëàõ. óðüäèëàí ñýðãèéëýõ áîëîìæã¿é ýðñäýëòýé ¿åä óã ýðñäëèéã áóóðóóëàõ, öàð õ¿ðýý, óðàõ õîõèðëûã áàãàñãàõ àðãà õýìæýý àâ áîëäîã. æèøýý íü, õºðºíãèéí çàõ çýýëä õºðºí㺠îðóóëàëò õèéõäýý çºâõºí íýã òºðëèéí, ýñâýë íýã êîìïàíèé ¿íýò öààñ àâàõ áèø îëîí òºðëèéí, ººð ººð êîìïàíèé ¿íýò öààñ õóäàëäàí àâáàë òàíû õºðºí㺠îðóóëàëòûí ýðñäýë áóóðíà. îëîí òºðëèéí ¿íýò öààñíààñ àëü íýã òºðëèéíõ íü ¿íý óíàæ áîëíî. ýñâýë îëîí çóóí êîìïàíèóäààñ íýã, ýñâýë õýä õýäýí êîìïàíè äàìïóóð áîëíî. õàðèí á¿õ òºðëèéí ¿íýò öààñíû ¿íý íýã äîð óíàõ, á¿õ êîìïàíèóä íýãýí çýðýã äàìïóóðàõ ìàãàäëàë áàãà áèëýý. ýðñäëèéã øèëæ¿¿ëýõ. ýðñäëèéí óäèðäëàãàä õàìãèéí ò¿ãýýìýë õýðýãëýäýã àðãóóäûí íýã áîë ýðñäëèéã äààòãàëûí êîìïàíè, ýñâýë ººð ÿìàð íýã áàéãóóëëàãàä øèëæ¿¿ëýõ àðãà çàì þì. ìºí㺺 õàäãàëóóëñàí áàíê äàìïóóðàõàä òàíû õàäãàëàìæ äààòãàãäààã¿é áîë òà á¿õ õàäãàëàìæàà àëäàíà. õýðýâ õàäãàëàìæàà ÿìàð íýã õýëáýðèéí äààòãàëä õàìðóóëñàí áîë áàíê äàìïóóðñàí òîõèîëäîëä òàíû õîõèðëûã äààòãàëûí áàéãóóëëàãà íºõºí îëãîíî. äàðààãèéí ñýäýâò äààòãàëûí òóõàé èë¿¿ äýëãýðýíã¿é òàéëáàðëàõ áîëíî. 5.2. äààòãàëûí òóõàé 5.2.1. åðºíõèé îéëãîëò ýðò äýýð ¿åä õÿòàäûí òàðèàèä ¿ð òàðèàãàà óñàí çàâèàð òýýâýðëýí õóäàëääàã áàéæýý. ýíý ¿åä ¿ð òàðèàãàà òýýâýðëýñýí çàâü óñàíä æèâýõ ÿâäàë íýã áèø óäàà òîõèîëääîã áàéæ. òýãýõýýð íü íýã çàâèíä íýã ºðõ á¿õ ¿ð òàðèàãàà àèõ áèø îëîí çàâèíä õóâààæ àààä òýýâýðëýäýã áîëñîí áàéíà. èíãýñíýýð íýã çàâü æèâýõýä íýã ºðõ á¿õ ¿ð òàðèàãàà àëäàæ õîõèðîõ áóñ áàãàõàí õýìæýýíèé àëäàãäàë õ¿ëýýäýã áîëæýý. èéíõ¿¿ óðàõ õîõèðëîî îëîí ºðõºä õóâààðèëñíààð íýã ºðõ ñàíõ¿¿ãèéí õóâüä ñ¿éðýë àìñàõààñ ñýðãèéëýõ àðãà îëñîí íü äààòãàëûí ¿íäñýí ñàíààã áèé áîëãîñîí ãýæ ñóäëààèä ¿çäýã. äààòãàë íü ¿íäñýíäýý õýí íýãýíä óðàõ ñàíõ¿¿ãèéí ýðñäëèéã îëîí õ¿íä òàðõààí áàéðøóóëäàã íèéãìèéí íýã àðãà õýðýãñýë þì.àíõãèéí õªòª 98 íäñýíäýý õîð òºðëèéí ýðñäýë áàéäãààñ íýãèéã íü äààòãàõ áîëîìæòîé íºãººã íü äààòãàõ áîëîìæã¿é áàéäàã. äààòãàõ áîëîìæã¿é ýðñäëèéí æèøýýíä ìºðèéòýé òîãëîîì, ¿íýò öààñíû çàõ çýýëä õºðºí㺠îðóóëàëò õèéõ çýðýã õàìààðäàã. ìºðèéòýé òîãëîîì òîãëîõîä íýã áîë õîæèíî, ýñõ¿ë àëäàíà. ýíý òºðëèéí ýðñäëèéã äààòãàõ áîëîìæã¿é. õàðèí ýðñäëèéã íýã áîë õîæèõ, ýñâýë àëäàõ áóñ ãàãöõ¿¿ õîõèðîë óðàõ ìàãàäëàëòàé ýðñäëèéã ë äààòãàõ áîëîìæòîé. æèøýýëýõýä, ãàë ò¿éìðèéí óëìààñ çºâõºí õîõèðîë ë àìñàíà. äààòãàëûí ãîë ¿¿ðýã íü äààòãóóëàãèä óèðñàí õîõèðëûã íºõºí îëãîæ, ýðñäýëä îðîõîîñ ºìíºõ ñàíõ¿¿ãèéí áàéäëûã íü ñýðãýýõýä èãëýäýã áà õàðèí äààòãóóëàãèä àøèã îëãîõ çîðèëãî àãóóëäàãã¿é. ªºðººð õýëáýë, ãàé çîâëîí òîõèîëäîõîä òàíûã áîëîí òàíä õàìààðàëòàé õ¿ì¿¿ñèéã õàìãààëàõ íýã àðãà íü äààòãàë þì. ãàìøèã çîâëîí, àþóë îñîë òîõèîëäîõã¿é áàéæ áîëîõ õýäèé òîõèîëäîõ ýñýõ íü áèäíýýñ øàëòãààëàõã¿é óðààñ äààòãàëûí àààð ò¿¿íèéã õîõèðîë áàãàòàé äàâàõ áîëîìæòîé. íýã ñàãñàíä á¿õ ºíä㺺 á¿¿ õèé!ðãýäýä çîðèóëñàí ãàðûí àâëàãà 99 5.2.2. äààòãàëûí çàðèì àìåðèêò 1800-ãààä îíû ñ¿¿ëýýð íýãýí íîöòîé õýðýã ãàðýý. çóðãààí çàëóó íèéëæ íýãýí íàñòàé õ¿íèéã äààòãóóëàí ò¿¿íèéã íàñ áàðàõàä äààòãàëûí íºõºí òºëáºðèéã õóâààæ àâàõààð òîõèðîëöîí ãýðýý õèéñýí áàéíà. òýä ñàð á¿ð ìàø ºíäºð äààòãàëûí õóðààìæ òºëæ ýõýëñýí. íèëýýä õóãàöààíä èõ õýìæýýíèé õóðààìæ òºëñººð ñ¿¿ëäýý áóõèìäàæ, õºãøíèé àìèéã õºíººæ, øèéòãýãäñýí áàéíà. ýíý ¿åýñ õîéø àëèâàà ýòãýýä ººðò õàìààðàëã¿é õ¿íèé ºìíººñ àìü íàñûã íü äààòãóóëæ, ãýðýý áàéãóóëàõûã õîðèãëîæýý. èéíõ¿¿ äààòãàëûã ìºðèéòýé òîãëîîìîîñ ÿëãàñàí äààòãóóëàãèéí àøèã ñîíèðõëûã èëýðõèéëñýí áàéõ ãîë çàðèì ¿¿ññýí áàéíà. ªºðººð õýëáýë, äààòãàë íü òóõàéí ýòãýýäèéí ººðèéíõ íü áîëîí ãýð á¿ëèéíõ íü àøèã ñîíèðõëûã õàìãààëñàí áàéõààñ áèø ººðò õàìààðàëã¿é õ¿íèé ºìíººñ äààòãóóëàõã¿é ãýñýí ¿ã. äààòãóóëàã äààòãàëûí áàéãóóëëàãàä äààòãóóëàõ ç¿éëèéíõýý òàëààð ¿íýí çºâ, á¿ðýí ä¿¿ðýí ìýäýýëýë ºãºõ ¿¿ðýãòýé áàéäàã. ¿íèéã èë òîä, èòãýë ¿íýìøèëòýé áàéõ çàðèì ãýæ íýðëýäýã. äààòãóóëàãèéí ºãñºí ìýäýýëýë íü äààòãàëûí ãýðýý áàéãóóëàõ ¿íäýñëýë áîëäîã óðààñ äààòãóóëàã ººðèéí ìýäýæ áàéãàà áîëîí ìýäýõ ñòîé á¿õ ìýäýýëëèéã ýíý îëîí ýðñäëèéã äààòãóóëàõ óó? ßàõ âý?àíõãèéí õªòª 100 ¿íýí çºâ ºãíº. äààòãóóëñàí ç¿éëä íü õîõèðîë óèðâàë õîõèðëûí áîäèò õýìæýýãýýð äààòãàëûí áàéãóóëëàãààñ íºõºí òºëáºð àâàõààñ áóñ èë¿¿ àâàõ áîëîìæã¿é. èíãýõäýý òóõàéí íºõºí òºëáºð íü äààòãàëûí ãýðýýíä çààñàí ¿íýëãýýíýýñ õýòðýõ ñã¿é áàéäàã. ¿íèéã íºõºí òºëáºðèéí çàðèì ãýæ íýðëýäýã. ýíý íü ìºí㺺 çýýëä¿¿ëæ îðîíä íü áàéøèí áàðüöààëñàí ýòãýýäýýñ çýýë¿¿ëñýí ìºíãº, õ¿¿, çàéëøã¿é ãàðñàí çàðäëààñàà èë¿¿ã àâàõ ñã¿é áàéäàãòàé àäèë þì. äààòãàëûí êîìïàíè íýãä¿ãýýðò, õîõèðîë íü òîäîðõîé, ñàíõ¿¿ãèéí õóâüä õýìæèõ áîëîìæòîé ýðñäëèéã äààòãàäàã. äààòãàõ áîëîìæã¿é ýðñäëèéã äààòãàâàë ¿ð àøèãã¿é áàéõ áîëíî. õýí íýãýíä óðóóëñàí ñýòãýë ñàíààíû õîõèðëûã ¿íýëýõ áîëîìæã¿é áàéäàã. ýíý òîõèîëäîëä õóðààìæ áîëîí ¿íýëãýýã òîîöîõ áîëîìæã¿é þì. õîðäóãààðò, õîõèðîë íü ñàíàìñàðã¿é áàéõ ýðñäëèéã äààòãàäàã. õîõèðîë õýçýý, õààíà, ÿìàð òîõèîëäîëä áîëîõ íü òîäîðõîéã¿é áàéõ íºõöºëä áàñ äààòãàäàã. æèøýý íü, äîðæ òàêñèíû ¿éëèëãýý ýðõýëäýã áºãººä ò¿¿íä çàìûí õºäºë㺺íä îðîëöîæ ÿâàõäàà îñîëä îðîõ ýñýõèéã òààìàãëàõ áîëîìæã¿é. õàðèí äîðæèä óèð áîëîõ ñàíàìñàðã¿é õîõèðëûã äààòãàõ áîëîìæòîé. 5.2.3. äààòãóóëàãèéí ýðõ àøãèéã õàìãààëàõ õÿíàëò, çîõèöóóëàëò ìîíãîë óëñûíäààòãàëûí òóõàé õóóëü àíõ 1997 îíä áàòëàãäàæ, äàðàà íü 2004 îíä øèíýëýãäñýí. ýíý õóóëèéí äàãóó 2009 îíû áàéäëààð äààòãàëûí ¿éë àæèëëàãàà ýðõëýõ òóñãàé çºâøººðºë àâñàí åðäèéí äààòãàëûí 15, óðò õóãàöààíû áóþó àìüäðàëûí äààòãàëûí 1, äàâõàð äààòãàëûí 1 êîìïàíè, äààòãàëûí çóóëàã 4 êîìïàíè, äààòãàëûí 1167 òºëººëºã äààòãàëûí çàõ çýýë äýýð ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ áàéíà. äààòãàëûí òóõàé õóóëèéí õýðýãæèëòèéã õàíãóóëàõ, äààòãàëûí áàéãóóëëàãûí ¿éë àæèëëàãààíä õÿíàëò òàâèõ çàìààð äààòãóóëàãèéí ýðõ àøãèéã õàìãààëàõ èã ¿¿ðýã á¿õèé áàéãóóëëàãà íü ñàíõ¿¿ãèéí çîõèöóóëàõ õîðîî þì. òà ýíý áàéãóóëëàãûí òàëààð áîëîí áóñàä íýìýëò ìýäýýëýë àâàõûã õ¿ñâýë www.frc.mn âýá ñàéòààð îðæ ¿çýõ ýñâýë òóñ õîðîîí äýýð áèåýð èðæ àëèâàà ìýäýýëýë çºâëºãºº àâàõ áîëîìæòîé. äààòãàëûí êîìïàíèóäûí õàÿã, óòàñ âýá õàÿãèéã õàâñðàëò 6, 7-îîñ ¿çíý ¿¿.ðãýäýä çîðèóëñàí ãàðûí àâëàãà 101 5.2.4. äààòãàëûí çóóëàã, òºëººëºã äààòãàëûí ¿éëèëãýýã “äààòãàëûí çóóëàã” áà “äààòãàëûí òºëººëºã” õàðèëöàãäàä õ¿ðãýäýã. òà äààòãóóëàãèéí õóâüä çºâëºãºº àâàõûã õ¿ñâýë äààòãàëûí çóóëàãèä õàíäààðàé. äààòãàëûí çóóëàã íü äààòãóóëàãèä ¿éëèëæ çºâëºãºº, çààâàð ºãºõ èã ¿¿ðýãòýé áàéäàã áîë äààòãàëûí òºëººëºã íü äààòãàëûí áàéãóóëëàãûã òºëººëºí òºâ áàéðíààñàà ººð ãàçàðò ¿éëèëãýýã íü õ¿ðãýäýã. òóõàéëáàë, ìîíãîë äààòãàë êîìïàíè íü á¿õ àéìàãò òºëººëºãòýé. äààòãàëûí çóóëàã íü òîäîðõîé òºðëèéí äààòãàë íü ÿìàð ýðñäëèéã äààòãàõ âý? ßìàð ýðñäëèéã äààòãàëä õàìààðóóëàõã¿é âý? áóñàä ÿìàð îíöëîãèéã ìýäýõ øààðäëàãàòàé âý? òà ýíý ãýðýýã õèéõ íü ç¿éòýé þó? òàíû õýðýãöýýíä èë¿¿ òîõèðîõ ººð òºðëèéí äààòãàë áàéíà óó? ãýõ çýðýã àñóóëòàä õàðèóëò àâàõàä òàíü òóñëàõ áîëíî. äààòãàëûí çóóëàã íü äààòãàë õèéëãýõýýð çîðüæ áóé äààòãóóëàãèä ìýðãýæëèéí çºâëºãºº ºãºõ, ýðñäëèéã íü ¿íýëæ õàìãèéí òîõèðîìæòîé äààòãàëûã ñàíàë áîëãîõ ¿íäñýí ¿¿ðýã õ¿ëýýíý. õàðèí äààòãàëûí òºëººëºã íü äààòãàëûí êîìïàíèéõàà íýðèéí ºìíººñ áîðëóóëàëò õèéõ ¿¿ðýã õ¿ëýýäýã. 5.2.5. äààòãàëûí õýëáýð äààòãàë íü ñàéí äóðûí áà çààâàë ãýñýí õýëáýðòýé áàéäàã. çààâàë äààòãàëûã õóóëèàð òîãòîîíî. æèøýý íü, îëîíõè óëñ îðíóóäàä æîëîîèéí õàðèóöëàãûí äààòãàëûã çààâàë äààòãàë ãýæ õóóëüèëñàí áàéäàã. óã õóóëèàð æîëîî õàðèóöëàãàà äààòãóóëààã¿é íºõöºëä çàìûí õºäºë㺺íä îðîëöîõûã õîðèãëîñîí áàéäàã. ñàéí äóðûí äààòãàëûí õýëáýð¿¿äèéã äîð äóðäñàíààð àíãèëäàã: åðäèéí äààòãàë: ãýíýòèéí îñîë, ýìèëãýýíèé çàðäëûí õºðºíãèéí àâòîòýýâðèéí õýðýãñëèéí àààíû áàðèëãà óãñðàëòûíàíõãèéí õªòª 102 ãàçàð òàðèàëàíãèéí ìàë àìüòäûí àãààðûí õºëãèéí àâòî òýýâðèéí õýðýãñëèéí æîëîîèéí õàðèóöëàãûí ñàíõ¿¿ãèéí ã.ì. óðò õóãàöààíû äààòãàë: õóãàöààò íàñàí òóðøèéí õóðèìòëàëûí òýòãýâðèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí ã.ì. äààòãàëûí áàéãóóëëàãàä ýäãýýð äààòãàë õèéõ òóñãàé çºâøººðëèéã ñàíõ¿¿ãèéí çîõèöóóëàõ õîðîî îëãîäîã. õºðºíãèéí äààòãàë äîòðîî ãýð õàøàà áàéøèíãèéí, ýä õîãøëûí, öàõèëãààí õýðýãñëèéí ãýõ ìýòýýð õóâààãäàíà. äýëãýðýíã¿é ìýäýýëëèéã www.frc.mn ñàéòààñ ¿çíý ¿¿. 5.2.6. äàâõàð äààòãàë äààòãàëûí êîìïàíè íü ººðèéí õ¿èí àäëààñ õýòýðñýí õýìæýýíèé ýðñäëèéã äààòãàñàí òîõèîëäîëä ýíý ýðñäëýý áàãàñãàõ çàéëøãvé øààðäëàãàòàé áîëäîã. èéìä äààòãàëûí êîìïàíè ººðèéí ýðñäëèéí çàðèì õýñãèéã äàõèí ººð êîìïàíèä äààòãóóëäàã. ýíý ¿éë àæèëëàãààã äàâõàð äààòãàë ãýæ íýðëýäýã. äàâõàð äààòãàëûí ¿íäñýí çîðèëãî íü äààòãóóëàãèéí ºìíº õ¿ëýýõ ¿¿ðãýý áàòàëãààæóóëæ áàéãàà õýðýã þì. äààòãàëûí ¿íäñýí áàðèìò áèèã íü äààòãàëûí ãýðýýò áàòàëãàà áàéäàã áîë äàâõàð äààòãàëûí õóâüä ýíý áàðèìò íü äàâõàð äààòãàëûí ãýðýý áàéäàã. ýíý ãýðýýíä äàâõàð äààòãàã, äààòãóóëàãèéí íýð õàÿã, äààòãàëûí ç¿éëèéí òàëààðõ ìýäýýëýë, äààòãàëûí õóãàöàà, ýðñäýë, çàðèì õàñàëòóóä, ¿íýëãýý, àíõíû äààòãàãèä íîãäîõ øèìòãýë çýðýã ìýäýýëëèéã òóñãàñàí áàéäàã. 5.2.7. áèèë äààòãàë äóíä áîëîí ò¿¿íýýñ äýýø îðëîãîòîé õ¿ì¿¿ñ ºâäºõ, õºðºí㺠íü ãýíýòèéí îñëîîð óñòàæ ãýìòýõ çýðýã ýðñäýë òîõèîëäñîí ¿åä õàäãàëàìæààñàà ìºí㺠ãàðãàõ çýðãýýð ýðñäëèéã äàâàõ àäàâõèðãýäýä çîðèóëñàí ãàðûí àâëàãà 103 õàðüöàíãóé ãàéã¿é áàéäàã áîë ýìçýã á¿ëãèéí õ¿ì¿¿ñò èéì áîëîìæ áàðàã áàéäàãã¿é. áèèë äààòãàë íü àëèâàà óëñ îðíû ÿäóó áóóðàé, ºðõ òîëãîéëñîí ýõ¿¿ä, íèéãìèéí ýìçýã õýñýãò çîðèóëñàí äààòãàë þì. áèèë äààòãàë íü ýíý óòãààðàà íèéãìèéí àëü ñàëáàðò ¿éëèëæ, çýýëèéí, ãýíýòèéí îñëûí, ýä õºðºíãèéí ãýõ ìýò îëîí èãëýë õýëáýðèéã àãóóëæ áàéäàã. 5.2.8. ìàëûí èíäåêñæ¿¿ëñýí äààòãàë ìàíàé óëñûí õóâüä ìàë àæ àõóé íü ýäèéí çàñãèéí íýã óõàë ñàëáàð áºãººä ìàëûí õîðîãäëîîñ óðàõ ýäèéí çàñãèéí õîõèðîë ìàø ºíäºð áàéäàã. ãýòýë äààòãàëûí óëàìæëàëò õýëáýð¿¿ä ìàëûí äààòãàëä òîõèðäîãã¿é. òóõàéëáàë, 1999-2002 îíä ãàí çóäàä íèéò 11,2 ñàÿ ìàë õîðîãäîæ, 333 òýðáóì òºãðºãèéí øóóä õîõèðîë óèðýý. ìºí ýíý ¿åýð 12,100 ºðõ îãò ìàëã¿é áîëæ, ìàëèí ºðõèéí òîî 26,7 ìÿíãààð öººðýý. ìºí ýíý áàéãàëèéí ãàìøãèéí ¿åýð ìàë ñ¿ðãýý õàðèóëæ ÿâààä íèéò 41 ìàëèí àìü íàñàà àëäñàí áàéäàã. ìîíãîë óëñûí çàñãèéí ãàçàð, äýëõèéí áàíê áîëîí áóñàä ãàäààä, äîòîîäûí ºíäºð ìýðãýøñýí çºâëºõ¿¿äèéí òóñëàìæòàéãààð 2001 îíîîñ ìàëûã äààòãàõàä òîõèðîìæòîé øèíý àðãà ìåõàíèçìûã ñóäàëæ, “ìàëûí èíäåêñæ¿¿ëñýí äààòãàë” òºñëèéã õýðýãæ¿¿ëæ áàéíà. èíäåêñò ñóóðèëñàí äààòãàë íü áàéãàëèéí ãàìøãààñ óðàõ ýðñäëýýñ õàìãààëàõ çîðèëãîòîé, òîäîðõîé èíäåêñò ¿íäýñëýí õîõèðëûí íºõºí òºëáºðèéã îëãîäîã äààòãàëûí õýëáýð þì. äààòãóóëàãèéí õîõèðëûã òºëºõ人 á¿ñ íóòãààð ÿëãààòàé òîãòîîñîí õîõèðëûí äóíäàæ ò¿âøèí, õîõèðîë óðàõàä íºëººëñºí õ¿èí ç¿éëèéí õýìæýý çýðýã ¿ç¿¿ëýëòýä òóëãóóðëàí íºõºí òºëáºðèéã èíäåêñæ¿¿ëýí òºëäºã ¿íäñýí çàðèìòàé. 5.2.9. àâòî ìàøèíû äààòãàë áèäíèé àìüäðàëä õàìãèéí ò¿ãýýìýë áàéäàã äààòãàëûí íýã íü àâòî òýýâðèéí õýðýãñëèéí áîëîí æîëîîèéí õàðèóöëàãûí äààòãàë þì. æîëîîèéí õàðèóöëàãûí äààòãàë íü äèéëýíõ óëñ îðíóóäàä çààâàë äààòãàëä õàìààðàãääàã. êîìïàíè òóñ á¿ðèéí äààòãàëûí ãýðýý ººð ººðèéí îíöëîãòîé. èõýíõ òîõèîëäîëä äààòãàëûí êîìïàíèóä æîëîîèéí õàðèóöëàãûí áîëîí òýýâðèéí õýðýãñëèéí äààòãàëûã áàãöààð íü õýðýãëýãäýä ñàíàë áîëãîäîã. æîëîîèéí õàðèóöëàãûí äààòãàë íü äààòãóóëàãààñ áóñäûí àìü íàñ, ýð¿¿ë ìýíä, ýä õºðºíãºä óðóóëñàí õîõèðëûã òºëºõàíõãèéí õªòª 104 çîðèëãîòîéáàéäàã.ìºí çàðèìäààòãàëûí êîìïàíè òýýâðèéí õýðýãñëýýð çîðèãäûí ãýíýòèéí îñëûí äààòãàëûã æîëîî íàðò ñàíàë áîëãîäîã. ýíý íü òóõàéí îñîëä îðñîí òýýâðèéí õýðýãñëýýð çîðèæ áàéãàà õ¿ì¿¿ñèéí àìü íàñ, ýð¿¿ë ìýíäýä óèð áîëîõ õîõèðëûã íºõºí òºëºõ çîðèëãîòîé. àâòîòýýâðèéí õýðýãñëèéí äààòãàë íü äààòãóóëàãèéí àâòî òýýâðèéí õýðýãñýëä óèð áîëîõ àëèâàà àþóë îñëîîñ ¿¿ñýõ õîõèðëûã íºõºí òºëºõ çîðèëãîòîé. òóõàéí äààòãàëûí êîìïàíè íü òàíû àâòîòýýâðèéí õýðýãñëèéã çàìûí õºäºë㺺íä îðîëöîõ áîëîí îðîëöîîã¿é ¿åä, áàéãàëèéí ãàìøèã, ãàëûí ýðñäýë áîëîí øèë õàãàðàõ àëèâàà òîõèîëäëîîñ äààòãàäàã. ýäãýýð ýðñäëèéí àëü íýã íü òîõèîëäîõîä äààòãàëûí áàéãóóëëàãà òàíä òîäîðõîé õýìæýýíèé ìºíãºí òºëáºðèéã ºãºõººð ãýðýý õèéäýã. ¿íèéã íºõºí òºëáºð ãýæ íýðëýäýã. ãýõäýý ýíýõ¿¿ íºõºí òºëáºðèéã òîäîðõîé ä¿íãýýð õÿçãààðëàæ ºãäºã. óã õÿçãààðëàñàí ä¿íã äààòãàëûí ¿íýëãýý ãýæ íýðëýäýã. äààòãàëûí ¿íýëãýýã èðãýíèé õóóëüä çààñíû äàãóó äààòãàã áîëîí äààòãóóëàã òàë õàðèëöàí òîõèðîëöîæ òîãòîîíî. õàðèóöëàãûí äààòãàëûí õóâüä äààòãàëûí ¿íýëãýýíèé îðîíä äààòãàëûí õÿçãààð ãýñýí íýð òîìüîã èõýâëýí õýðýãëýäýã. æèøýý íü, æîëîî àâòîìàøèíûõàà äààòãàëûí ¿íýëãýýã 5 ñàÿ ãýæ ¿íýëñýí íºõöºëä àëèâàà õîõèðîë óèðâàë îëãîõ íºõºí òºëáºð íü 5 ñàÿ òºãðºãººñ õýòðýõã¿é. òà ÿàãààä õàðñààð áàéãààä ìàøèí ìºðãºèõºâºº? óóëààðàé, õàëòèðãààòàé áàéñíààñ èéì þì áîëëîî. áè õàðèóöëàãûí äààòãàëä äààòãóóëñàí áàéãàà, îäîîõîí äààòãàëûí êîìïàíèà äóóäààäàõúÿ.ðãýäýä çîðèóëñàí ãàðûí àâëàãà 105 äààòãàëûí ãýðýýíä ãýðýýíèé õ¿èíòýé áàéõ õóãàöààã çààíà. äààòãàëûí õóãàöàà ãîë òºëºâ íýã æèë áàéäàã. ªºðººð õýëáýë, íýã æèëèéí õóãàöààíä ãàðàõ á¿õ íºõºí òºëáºðèéã ãýðýýíä çààñíû äàãóó äààòãàã õàðèóöíà. äààòãàëûí êîìïàíèä èéíõ¿¿ ýðñäëýý øèëæ¿¿ëýõäýý òîäîðõîé õýìæýýíèé ìºí㺠áóþó äààòãàëûí õóðààìæ òºëíº. èõýíõ äààòãàëûí êîìïàíèé õóâüä òýýâðèéí õýðýãñëèéí çîðèóëàëòààñ õàìààðààä ¿íýëãýýíèé ä¿íãèéí 1-1.2 õóâüòýé òýíöýõ õóðààìæ òîãòîîñîí áàéäàã. äààòãàëûí êîìïàíè ãýðýýíäýý íºõºí òºëáºð îëãîõ áîëîìæã¿é íºõöë¿¿äèéã çààâàë çààæ ºãäºã. òóõàéëáàë: òýýâðèéí õýðýãñëýý àøèãëàí ãýìò õýðýã ¿éëäñýí òýýâðèéí õýðýãñëèéã æîëîîäîõ ýðõã¿é õ¿íä øèëæ¿¿ëñýí òýýâðèéí õýðýãñëèéã ñîãòóóãààð æîëîîäîæ ÿâñàí ìîíãîë óëñûí íóòàã äýâñãýðèéí ãàäíà ãàðñàí ýðñäýë äààòãóóëñàí òýýâðèéí õýðýãñëýýñ áóñàä òýýâðèéí õýðýãñýë ýçýìøñýí ¿åèéí ýðñäýë ñóðãàëòûí áîëîí óðàëäààí òýìöýýíèé ¿åèéí áàéãàëü îðèí áîõèðäóóëàõòàé õîëáîãäîí ãàðñàí õîõèðîë äààòãàëûí õóðààìæèéã á¿ðýí òºëººã¿é ¿åèéí íºõºí òºëáºðèéã òóñ òóñ îëãîõã¿é áàéõààð ãýðýýíèé íºõöºë人 òóñãàíà. äààòãàëûí êîìïàíè áîëîí äààòãóóëàã íàð ¿íýëãýýíèé æèøèã äîîä õÿçãààðûã õàðãàëçàí äààòãàëûí ¿íýëãýýã õàðèëöàí òîõèð òîãòîîõ áºãººä ò¿¿íä íîãäîõ õóðààìæèéã äààòãàãèéí òîãòîîñîí õóâèàð òîîöäîã. õóðààìæèéã æèëýýð áóþó íýã óäàà, ýñâýë ñàð ñàðààð òºëæ áîëíî. äààòãàëûí êîìïàíè íü õóóëèéí õýëëýãýýð “äààòãàëûí òîõèîëäîë” ãýõ àþóë îñîë òîõèîëäîõîä ãýðýýíä çààñíû äàãóó äààòãóóëàãèä íºõºí òºëáºð ºãºõ áºãººä õýðýâ äààòãóóëæ áóé õºðºíãèéíõºº òàëààð òà áóðóó ìýäýýëýë ºãñºí áîë ýíý íü äààòãàëûí êîìïàíèàñ òàíä óèðñàí õîõèðëûã íºõºí òºëºõã¿é áàéõ áóþó òºëáºðèéí õýìæýýã áóóðóóëàõ ¿íäýñëýë áîëäîã. 5.2.10. óðò õóãàöààíû áóþó àìüäðàëûí äààòãàë ñ¿¿ëèéí ¿åä áèäíèé ìýäýõ åðäèéí äààòãàëààñ ãàäíà óðò õóãàöààíû äààòãàë ¿¿ñ õºãæèæ áàéíà. 2008 îíä àìüäðàëûí äààòãàëûí àíõíû êîìïàíè áîëîõ “íýéøíë ëàéô äààòãàë” áàéãóóëàãäñàí.àíõãèéí õªòª 106 õºãæèíã¿é îðíóóäàä àìüäðàëûí äààòãàë íü õ¿ì¿¿ñèéí çàéëøã¿é õýðýãöýý áîëæ õºãæñºí áàéäàã. æèøýý: èðãýí à õàøàà áàéøèí àâàõààð áàíêíààñ 5 ñàÿ òºãðºãèéí çýýë àâýý. àì á¿ë äºðâ¿¿ëýý, ºðõèéí îðëîãûí 40 õóâèéã çýýëèéí òºëáºðò, ¿ëäñýíýý õîîë õ¿íñ áóñàä ç¿éëä çàðöóóëäàã àæ. çýýë òºëæ äóóñàõ õ¿ðòýë áàéíãûí îðëîãîòîé áàéõ õýðýãòýé. ãýâ ¿¿íèéã áàòàëãààòàé õýëýõ áîëîìæã¿é. ýíý òîõèîëäîëä èðãýí à-ä óðò õóãàöààíû äààòãàë áóþó çýýëèéí äààòãàë òóñëàõ áîëíî. ¿íòýé õîëáîãäóóëàí àìüäðàëûí áóþó óðò õóãàöààíû äààòãàëûí åðºíõèé îéëãîëòûã òîâ òàíèëöóóëüÿ. àìüäðàëûí äààòãàë íü õ¿í ººðèé㺺 áîëîí ãýð á¿ëýý ñàíõ¿¿ãèéí áýðõøýýëýýñ õàìãààëàõ çîðèëãîòîé äààòãàë þì. òóõàéëáàë, ãýð á¿ëýý òýæýýæ àæèë ýðõýëäýã õ¿í àìü íàñàà àëäàõ òîõèîëäîëä ò¿¿íèé ãýð á¿ë, ¿ð õ¿¿õýä ñàíõ¿¿ãèéí õóâüä õ¿íäðýëä îðîõ áîëíî. õàðèí àìüäðàëûí äààòãàëòàé áîë ò¿¿íèé ¿ð õ¿¿õä¿¿ä íºõºí òºëáºð àâíà. îëîí òºðëèéí àìüäðàëûí äààòãàë áàéäàã áºãººä ºðãºí ñîíãîëò á¿õèé áàòàëãààã ñàíàë áîëãîäãîîðîî äààòãóóëàãèéí íèéãýì-ýäèéí çàñãèéí öîãö àñóóäëûã øèéäâýðëýõ áîëîìæ îëãîäîã. èéìýýñ àìüäðàëûí äààòãàëûí çîðèëãûã åðºíõèéä íü íèéãìèéí áîëîí ñàíõ¿¿ãèéí ãýæ õîð àíãèëæ áîëíî. íèéãìèéí çîðèëãî íü: ãýð á¿ë òýæýýãýý, ýñâýë íýã ãèø¿¿íýý àëäàí îðëîãîã¿é áîëîõ òîõèîëäîëä ñàíõ¿¿ãèéí õàìãààëàëò áîëîõ àìüäðàëûí äààòãàëä äààòãóóëèõëàà.ðãýäýä çîðèóëñàí ãàðûí àâëàãà 107 ò¿ð õóãàöààíä, ýñâýë á¿ðìºñºí õºäºëìºðèéí àäâàðàà àëäñàí ¿åä õàíãàìæ ýäëýõ íàñàí ºíäºð áîëîõ ¿åäýý íýìýãäýë òýòãýâýð àâàõ yð õ¿¿õäýý íàñàíä õ¿ðýõýä íü ýä ìàòåðèàëûí òóñëàëöàà ¿ç¿¿ëýõ çîðèëãîîð õóðèìòëàë ¿¿ñãýõ îðøóóëãûí çàðäëûã íºõºõ ãýõ ìýò. ñàíõ¿¿ãèéí çîðèëãî: õºðºí㺠îðóóëàëòûí îðëîãî îëîõòîé õîëáîîòîé õóðèìòëàë ¿¿ñãýõ àæ àõóéí íýãæèéí óäèðäàã, õºðºí㺠îðóóëàã çýðýã íü íàñ áàðñàí òîõèîëäîëä áèçíåñèéí ¿éë àæèëëàãààã íü õàìãààëàõ ãýðýýñëýëèéã áàòàëãààæóóëàõ ªðõèéí áîäèò îðëîãûã íýìýãä¿¿ëýõ ã.ì. óðò õóãàöààíû äààòãàëûí ãýðýýã ¿íäñýí ãóðâàí òºðºëä àíãèëäàã. 1. õóãàöààò äààòãàë 2. íàñàí òóðøèéí äààòãàë 3. õóðèìòëàëûí äààòãàë õóãàöààò äààòãàë. äààòãàëûí õóãàöààíä äààòãóóëàã íàñ áàðñàí òîõèîëäîëä íºõºí òºëáºð îëãîäîã äààòãàëûí õýëáýð þì. æèøýý: èðãýí á áàãà íàñíû õîð õ¿¿õýäòýé. ýäíèéõ õàøàà áàéøèíãàà òàâàí æèëèéí õóãàöààòàé çýýëýýð õóäàëäàí àâñàí áàéíà. á ýíý õóãàöààíä ÿìàð íýã áàéäëààð õºäºëìºðèéí àäâàðã¿é áîëñîí çýýëèéí òºëáºðºº òºëºõ ë óèðòàé. èéìä òýðýýð òàâàí æèëèéí õóãàöààíä àìü íàñ, ýð¿¿ë ìýíäýý äààòãóóëàõ áîëîìæòîé. õýðýâ á äààòãàëòàé áàéõ õóãàöààíä õºäºëìºðèéí àäâàðàà àëäàõ þìóó íàñ áàðâàë ò¿¿íèé çýýëèéí òºëáºðèéã äààòãàëûí áàéãóóëëàãà õàðèóöíà. íàñàí òóðøèéí äààòãàë. ýíý íü á¿õèé ë àìüäðàëûí õóãàöààíä õèéãäýõ äààòãàë áºãººä äààòãóóëàã íü õýçýý íàñ áàðñàí íºõºí òºëáºð îëãîäîã äààòãàëûí õýëáýð þì. ýíý òîõèîëäîëä äààòãóóëàãèéí ºâ çàëãàìæëàãèä áóþó ¿ð õ¿¿õýä íü ñàíõ¿¿ãèéí õàìãààëàëòàä îðæ áàéíà ãýñýí ¿ã þì.àíõãèéí õªòª 108 õóðèìòëàëûí äààòãàë. ýíý äààòãàë íü íºõºí òºëáºðºº õóãàöààíû ýöýñò äààòãóóëàã ººðºº àâàõ íºõöºëòýé áºãººä äààòãóóëàã ãýðýýãýýð òîãòîîñîí õóãàöààíààñ ºìíº íàñ áàðâàë íºõºí òºëáºðèéã ãýð á¿ëèéí ãèø¿¿ä íü àâíà. y¿íýýñ ãàäíà óðò õóãàöààíû äààòãàëûí íýìýãäýë áàãöóóä áóþó òýòãýâðèéí äààòãàë, èðãýäèéí õàäãàëàìæèéí äààòãàë, àííóèò ãýðýý çýðýã õýëáýð¿¿ä áàéäàã. àííóèò íü õóðààìæ òºëñíèé ¿íäñýí äýýð äààòãóóëàãèä òîäîðõîé õóãàöààíû òóðøèä ìºíãºí òºëáºð òºëºõ õýëáýð þì. ìºí íýìýëò òýòãýâðèéí äààòãàëä õàìðàãäâàë ãýðýýíèé íºõö뺺ñ õàìààðàí òîäîðõîé íàñíààñ ýõëýí íàñàí òóðøäàà, ýñâýë òîäîðõîé õóãàöààíä ñàð á¿ð òýòãýâýð àâàõ áîëîìæ îëãîäîã. æèøýý íü, áèä íèéãìèéí äààòãàëûí õóóëü òîãòîîìæèéí äàãóó òýòãýâðèéí äààòãàëûí õóðààìæèéã ñàð á¿ð öàëèíãààñàà 7 õóâèàð áîäîæ òºëäºã. òýòãýâðèéí íàñàíä õ¿ðýõ ¿åä òàíû àâàõ òýòãýâýð õàíãàëòã¿é ãýæ ¿çâýë õóâèéí äààòãàëûí êîìïàíèé íýìýëò òýòãýâðèéí äààòãàëä õàìðàãäàæ áîëäîã. 5.2.11. äààòãàëûí á¿òýýãäýõ¿¿íýý ñîíãîõ íü äààòãàëûí áàéãóóëëàãóóäûí ñàíàë áîëãîäîã îëîí òºðëèéí äààòãàëààñ õýðõýí ñîíãîëò õèéõ òàëààð òîâ çºâëºå. íýãä¿ãýýð àëõàì. áèäíèé îëîíõè íü èðýýä¿éä ýðñäýë óèðâàë þó õèéõ, ÿàõ òóõàéãàà áîäîõã¿é àìüäàðäàã. õýðýâ òà àæëààñàà õàëàãäâàë, ýñâýë ºâäâºë òàíàéõ ñàíõ¿¿ãýý õÿìðàëã¿é àâ ÿâàõ àäâàðòàé þó? äàðààõ àñóóëòóóäûã óíøààä îäîîãèéí áàéäëàà òîäîðõîéëæ, ÿìàð ¿åä íýìýëò òóñëàìæ øààðäëàãàòàé áîëîõûã äîîðõ àñóóëòóóäûí õ¿ðýýíä òîäîðõîéëîîðîé. òàíä äààòãàë õýðýãòýé þó? òàíä þó òîõèîëäñîí ãàð áîëîõ á¿õ çàðäëàà òºëæ àäàõ õ¿ðýëöýýòýé îðëîãî áàéãàà ýñýõýý òîîöîæ ¿çýýðýé. ýíý íü ýä ç¿éëýý õóëãàéä àëäàõ, ýâäýð ãýìòýõ, ýñâýë îðëîãîî àëäàõ ¿åä ñàíõ¿¿ãèéí àñóóäëàà øèéäýõýä òàíü òóñëàõ áîëíî. õýðýâ òà, ýñâýë òàíû ãýð á¿ëèéí ãèø¿¿í ºâäºæ õºäºëìºðèéí àäâàðã¿é áîëâîë ÿàõ âý? ýíý òºðëèéí õàìãààëàëòûí äààòãàëóóä áàéäàã õýäèé õÿçãààðëàãäìàë öàã õóãàöààíä õ¿èíòýé áàéõ áºãººä á¿õ ºâíèéã õàìàðäàãã¿é. èéìýýñ äààòãóóëàõûí ºìíº ãýðýýíèé íºõöºë, õàñàëòóóäûã ñàéí ñóäëàõ õýðýãòýé.ðãýäýä çîðèóëñàí ãàðûí àâëàãà 109 õýðýâ òà, ýñâýë òàíû ãýð á¿ëèéí õ¿í ãýíýò íàñ áàðâàë ÿàõ âý? òà, ýñâýë òàíû õàíü ãàíöààðàà ãýð á¿ëýý òýæýýõ àäâàðòàé þó? àìüäðàëûí äààòãàë òàíû àðä ¿ëäýõ ãýð á¿ëä òîäîðõîé õýìæýýíèé ñàíõ¿¿ãèéí õàìãààëàëò áèé áîëãîäîã. ìºí òýòãýâðèéí äààòãàëààñ òàíûã íàñ áàðâàë òàíàé ãýð á¿ëä õýäèé õýìæýýíèé ìºí㺠ºãºõ âý ãýäãèéã òîîöîæ ¿çýõ íü ç¿éòýé. òà îðîí ñóóö, ýñâýë õàøàà áàéøèí, ãýð ºìèëäºã ¿¿? òà çýýëýýð õàøàà áàéøèí àâñàí ãýæ áîäüå. óã õàøàà áàéøèí ãàë, ¿åðò àâòñàí òýðýýð áàðüöààò çýýëèéí ìºí㺺 òºëºõ ñòîé. èõýíõ çýýë îëãîã çýýë ºãºõ人 çýýëýýð àâ áóé õàøàà áàéøèíãàà çààâàë äààòãóóëñàí áàéõûã øààðääàã. òàíû ýäýëæ õýðýãëýäýã ç¿éëñèéí òóõàéä? ýä õºðºí㺺 õàìãààëàõ íü òàíû ¿¿ðýã. òàâèëãà, öàõèëãààí õýðýãñýë, òåëåâèç, êîìïüþòåð, ðàäèî, êàìåð, ¿íýò ýäëýë ãýõ ìýò ýä ç¿éëñèéã ýä õºðºíãèéí äààòãàëä äààòãóóëæ áîëíî. ýäãýýðèéí ¿íý ºðòãèéã çºâ òîäîðõîéëîõ õýðýãòýé. áàãààð ¿íýëæ äààòãóóëàõ íü õÿìä òóñàõ õýäèé òàíä õîõèðîë óèðâàë íºõºí òºëáºð íü áàãà áàéõ áîëíî. òà àâòîìàøèí ýçýìøäýã ¿¿? ìàøèíàà äààòãóóëàõ íü ç¿éòýé. ìºí æîëîîèéí õàðèóöëàãûí äààòãàëä õàìðàãäàæ áîëíî. äààòãóóëàõûí ºìíº ãýðýýãýý ñàéòàð ñóäàë. èõýíõ äààòãàë ñàéí äóðûí áàéäàã. ýíý íü ÿìàð äààòãàëûã, àëü õýð õýìæýýãýýð àâàõ õ¿ñýëòýé áàéíà ò¿¿ãýýðýý øèéäýõ áîëîìæèéã òàíä îëãîæ áàéãàà þì. õîðäóãààð àëõàì. äýýð çààñàí ìýäýýëýëä òóëãóóðëàí òàíä ÿìàð äààòãàë õýðýãòýéã ìýäýõ áîëíî. øèíýýð äààòãóóëàõ ãýæ áàéãàà áîë äàðààõ ç¿éëèéã ñàéòàð ñóäëàõ íü ç¿éòýé. ãýðýýíèé íºõöºë áîëîí õàñàëòóóäàà õÿíàæ ¿çýýä òàíû õýðýãöýýíä òîõèð áàéãàà ýñýõèéã õÿíà. õàìðàãäàõ ýðñäýë, äààòãàëûí ¿íýëãýýã ñàéòàð ¿çýõ, õýðýâ òàíû îðøèí ñóóãàà õàÿã ººðëºãäºõ çýðýã íºõöºëä äààòãàëûí ¿íýëãýý, õóðààìæèä ººðëºëò îðîõ ýñýõèéã àñóó. íäñýí äààòãàëûí õàìðàëòààñ ãàäíà íýìýëò íºõöëèéã ñàéòàð ¿çýõ íü ç¿éòýé. òóõàéëáàë, ºðõèéí ýä õºðºíãèéí äààòãàëä òóõàéí ýä õºðºíãèéã õóëãàéä àëäñàíòàé õîëáîãäîí ãàðàõ áóñàä çàðäëûí ýðñäëèéã çàðèì êîìïàíè äààòãàñàí áàéäàã.àíõãèéí õªòª 110 ãóðàâäóãààð àëõàì. õóäàëäàí àâàõ äààòãàëàà ñîíãîñîí áîë õýä õýäýí êîìïàíèé íºõöëèéã îëæ ¿ç. òýäãýýðèéã õóðààìæèéí õýìæýýãýýð íü õàðüöóóëæ ¿çýõýýñ ãàäíà õàìðàëò, ¿íýëãýý, õàñàëòààð íü õàðüöóóëààðàé. îäîî õàøàà, áàéøèíãàà äààòãóóëàõ æèøýýí äýýð ÿìàð àëõàì õèéõ òàëààð àâ ¿çüå. òà õàøàà áàéøèíãàà äààòãóóëàõ êîìïàíèà ñîíãîíî. óã äààòãàëûí êîìïàíè ñàíõ¿¿ãèéí çîõèöóóëàõ õîðîîíîîñ òóñãàé çºâøººðºëòýé ýñýõèéã ¿ç. ñîíãîñîí êîìïàíè äýýðýý îèæ “õàøàà, áàéøèíãèéí äààòãàëûí íºõöºë çààâàð”, äààòãàëûí ãýðýýíä çààñàí íºõöëèéã óíø. õàøàà áàéøèíãàà õýäýýð ¿íýëæ äààòãóóëàõ òàëàà𠺺𺺠ñîíãîëòîî õèéíý. òà àëü áîëîõ çàõ çýýëèéí ¿íýýð íü äààòãóóëáàë óèðñàí àëèâàà õîõèðîë á¿ðýí òºëºãäºõ áîëîìæòîé. õàðèí áîäèò ¿íýýñ èë¿¿ ¿íýëæ äààòãóóëáàë äààòãàëûí ãýðýý õ¿èíã¿é áîëäãèéã àíõààðààðàé. íýëãýýãýý äààòãàëûí êîìïàíèé àæèëòàíòàé òîõèðîëöîíî. õàøàà áàéøèíãàà ¿åð óñ, áîðîî öàñ, øóóðãà, ãàë ãýõ ìýò ÿìàð ýðñäëýýñ äààòãóóëàõàà òîõèðîëö. äààòãàëûí ãýðýýíèé áóñàä õýñã¿¿äèéã ñàéòàð õàð. äààòãàëûí êîìïàíè íºõºí òºëáºðºº ÿìàð íºõöºëä ºãºõ, ýñâýë ºãºõã¿é áîëîõ, ìºí áóóðóóëæ ºãºõèéã ñàéòàð ÿðèëö. äààòãàëûí êîìïàíè áîëîí òàíû õ¿ëýýõ ¿¿ðýã, ýäëýõ ýðõèéã ãýðýýíä õýðõýí òóñãàñàí òàëààð ¿çýæ òàíèëö. äààòãàëûí òîõèîëäîë áèé áîëñîí áóþó ýðñäýë óèðàõàä ÿìàð õóãàöààíä ÿìàð æóðìààð äààòãàãèä ìýäýãäýõ òàëààð ëàâëà. äààòãàëûí õóðààìæ õýäýí õóâèàð òºëºõºº òîäðóóëæ àñóóãààä õóðààìæàà òºëºõ íü ç¿éòýé. ñ¿¿ëèéí øàòàíä äààòãàëûí ãýðýý áîëîí äààòãàëûí áàòàëãààãàà áàòòàé, ìàðòàõã¿é ãàçàð õàäãàë. ýöýñò íü çºâëºõºä òàíä õýðýãã¿é äààòãàëä á¿¿ õàìðàãäààðàé. àìàðõàí ãýìòýæ, õîõèðîë óðóóëàõ ç¿éë¿¿äýý ýõíèé ýýëæèíä äààòãóóëàõ íü àøèãòàé. ªºðèéí õ¿ëýýæ àäàõààñ èë¿¿ èõ õýìæýýíèé àëäàãäàëä ººðèé㺺 õýçýý á¿¿ îðóóë. áàãàõàí õýìæýýíèé àøèã áîäîí äààòãàëûí õóðààìæ õýìíýõ ãýæ ººðèé㺺 àñàð èõ õýìæýýíèé ýðñäýëä á¿¿ îðóóëààðàé.ðãýäýä çîðèóëñàí ãàðûí àâëàãà 111 5 äóãààð áëýã. ìýäëýãýý áàòàòãàõ àñóóëòóóä 1. òà åñºí äàâõàð îðîí ñóóöàíä àìüäàðäàã ãýæ áîäú. òàíàé ñªõ-îîñ ñàð á¿ð äààòãàëûí õóðààìæèä 500 òºãðºã òºëºõ ñàíàë òàâüæýý. òà ¿¿íèéã çºâøººðñºíã¿é, õàðèí òàíàé ÿã äýýð àìüäàðäàã õºðø ýíý õóðààìæèéã òºëäºã áàéíà. ãýòýë õºðø òàíü òàíàéõ óðóó óñ àëäààä òàíàéä çàñâàð õèéõýä ãàðñàí 50,000 òºãðºãèéí çàðäëûã äààòãàëûí êîìïàíè òºëæ áàðàãäóóëñàí áàéíà. ñàð á¿ð 500 òºãðºã òºëºõººñ òàòãàëçñàí òàíû øèéäâýð çºâ áàéæ óó? 2. òà 40 íàñòàé, ýìýãòýé, ñàðûí 350 ìÿíãàí òºãðºãèéí öàëèí àâäàã. 10 æèëèéí äàðàà òýòãýâýðò ãàðàõàä ñàðä ýíý ìºíãºíèéõºº 30-40 õóâüòàé òýíöýõ¿éö õýìæýýíèé òýòãýâýð àâíà ãýæ ¿çüå. ãýòýë ýíý ìºí㺠òàíû àìüäðàëä äóòóó äóëèìàãõàí ë õ¿ðýõ áàéõ, ýíý òîõèîëäîëä òà ÿàõ âý? òà àìüäðàëûí óðò õóãàöààíû äààòãàëûã ñîíèðõîæ ¿çñýí ¿¿? 3. òàíàé õºðø õàøàà áàéøèíãàà äààòãóóëæýý. ýíý íü õàøàà áàéøèíä óèð áîëîõ á¿õ òºðëèéí ýðñäëýýñ (¿åð óñ, ñàëõè øóóðãà, ãàë ò¿éìýð, õóëãàé çýðýã) óèðñàí õîõèðëûã íºõºí òºëæ áàðàãäóóëíà ãýñýí ¿ã ìºí ¿¿? áèø ãýæ áîäîæ áàéãàà áîë ÿìàð òîõèîëäîëä óèðñàí õîõèðëûã áàðàãäóóëàõûã ÿàæ ìýäýõ âý? 4. ßìàð õºðºí㺺 äààòãóóëàõ âý, äààòãàëûí õóðààìæ íü õýäèé õýìæýýòýé áàéõ âý? ßìàð òîõèîëäîëä õýäèé õýìæýýíèé íºõºí òºëáºð àâ áîëîõ âý? ãýõ çýðýã àñóóëòàä õýí çºâëºæ àäàõ âý? 5. äààòãóóëàõ õºðºí㺺 ñîíãîîä äààòãàëûí áàéãóóëëàãà äýýð îèæ ñàíàë áîëãîñîí íýã õýâèéí ìàÿãòààð ãýðýý áàéãóóëààä, äààòãàëûí òºëáºðºº òºëèõººä ñàíàà àìàð áîëîõ óó? äààòãàëûí ãýðýýã ñàéí ñóäàëæ ¿çýõèéí à õîëáîãäëûã òóíãààæ áîäñîí óó?àíõãèéí õªòª 112ðãýäýä çîðèóëñàí ãàðûí àâëàãà 113 õàâñðàëò õàâñðàëò 1. õóâèéí ñàíõ¿¿ãèéí çîðèëãîî òîäîðõîéëîõ õ¿ñíýãò òà ºíººãèéí ñàíõ¿¿ãèéí áàéäàë, èðýýä¿éí õ¿ëýýëò äýýðýý ¿íäýñëýí óðò áîëîí áîãèíî õóãàöààíû 2 çîðèëãûã äàðààõ çààâðûí äàãóó òîäîðõîéëíî óó. 1. ªíººãèéí àìüäðàëûí íºõöºë áàéäàëäàà ¿íäýñëýí çîðèëãîî áîäèòîé òîäîðõîéëîõ à. áîãèíî õóãàöààíû çîðèëãî ................................................................. ................................................................. ................................................................. ................................................................. ................................................................. ................................................................. ................................................................. á. óðò õóãàöààíû çîðèëãî ................................................................. ................................................................. ................................................................. ................................................................. ................................................................. ................................................................. ................................................................. 1. à, á çîðèëãóóäàà òîäîðõîé, õýìæèæ áîëîõóéö áàéäëààð èëýðõèéë. à. ......................................................... ......................................................... á. ......................................................... ......................................................... 2. çîðèëãîî õýðýãæ¿¿ëýõ õóãàöààã òîäîðõîéë. à. ......................................................... ......................................................... á. ......................................................... ......................................................... 4. çîðèëãîäîî õ¿ðýõèéí òóëä õýðýãæ¿¿ëýõ ¿éë àæèëëàãààã òîäîðõîéë. à. ......................................................... ......................................................... á. ......................................................... .........................................................àíõãèéí õªòª 114 õàâñðàëò 2. íýò öààñíû çàõ çýýëèéí ìýðãýæëèéí îðîëöîã áàéãóóëëàãóóäûí ìýäýýëýë ìýðãýæëèéí áàéãóóëëàãûí íýðñ õàðèóöñàí àéìàã, íèéñëýë ýðõëýõ ¿éë àæèëëàãààíû èãëýë ã¿éöýòãýõ çàõèðàë õàÿã íýð óòàñ 1 ìîíãîëûí õºðºíãèéí áèðæ óëààíáààòàð ð.ñîäõ¿¿ 310501 óá õîò ñ¿õáààòàðûí òàëáàé-2 2 öòòòõò óëààíáààòàð ò.ãàíäóëàì 99110251 èíãýëòýé ä¿¿ðýã, 1-ð õîðîî, ñ¿õáààòàðûí òàëáàé-2, õºðºíãèéí áèðæ 2 äàâõàð 3 ñàíëàâìýä óëààíáààòàð õºðºí㺠îðóóëàëòûí çºâëºõ ë.îþóí 99276104 óëààíáààòàð õîò, ñ¿õáààòàð ä¿¿ðýã, 2-ð õîðîî, 14à áàéð 41 òîîò 4 ìàñäàê óëààíáààòàð, ñýëýíãý áðîêåð, äèëëåð â.áàòòóëãà 99881008 ñáä-èéí 2-ð õîðîî “ìîíãîë øààçàí” õê-èéí áàéð 2 äàâõàð 201 òîîò 5 ñàíàð óëààíáààòàð, äóíäãîâü, äîðíîãîâü áðîêåð, äèëëåð á.ýíõáàÿð 462634, 99114027, 96669730 óëààíáààòàð õîò, áàÿíç¿ðõ ä¿¿ðýã, 13-ð õîðîî, “ñàíàð õõê-èéí áàéð 6 çýðãýä óëààíáààòàð áðîêåð, äèëëåð ø.ýðäýíý 99297779, 367609, 99172256 óëààíáààòàð õîò, áàÿíãîë ä¿¿ðýã, 4-ð õîðîî, 5-24. 7 ìýðãýí ñàíàà óëààíáààòàð áðîêåð, äèëëåð ï.ãàí-îèð 99193878, 451626 áçä 7-ð õîðîî 15-ð õîðîîëîë 30-67 òîîò 8 áè äè ñåê óëààíáààòàð, òºâ áðîêåð, äèëëåð, àíäåððàéòåð, õºðºí㺠îðóóëàëòûí çºâëºõ ä.äàÿíáèëã¿¿í 99112846, 313108 ñáä 8-ð õîðîî çàëóóóóäûí ºðãºí ºëºº 27-1ðãýäýä çîðèóëñàí ãàðûí àâëàãà 115 9 ªíäºðõààí èíâåñò óëààíáààòàð, õýíòèé áðîêåð, äèëëåð í.îþóíòóíãàëàã 99081660, 318590 óëààíáààòàð õîò, èíãýëòýé ä¿¿ðýã, áàãà òîéðóó, “àýðîãåîäåçè” òªõê-èéí áàéð 301 òîîò. 10 àëòàíõîðîìñîã óëààíáààòàð áðîêåð, äèëëåð ò.ìîíõîð 99114511, 450899 áçä-èéí íäýñíèé õîðøîîëîãäûí õîëáîî, 317 òîîò 11 áóëãàí áðîêåð óëààíáààòàð, áóëãàí áðîêåð, äèëëåð ä.àìãàëàí 96655849, 99194913, 322708 ñº¿ëèéí ãóäàìæ “ìîíãîë íîì” êîìïàíèé áàéð 5 òîîò 12 äàðõàí áðîêåð óëààíáààòàð, äàðõàí-óóë áðîêåð, äèëëåð æ.îèðñ¿õ 99083716, 362542 äàðõàí-óóë àéìàã äàðõàí ñóì 10-ð áàã, çàëóóóóäûí ºðãºí ºëºº 380-1 13 ýðäýíýñò óëààíáààòàð, ýðäýíýò áðîêåð, äèëëåð ó.áîëäáààòàð 99116322, 96776490, 315582 ä-èéí 1-ð õîðîî “ìîíòåë” õõê-èéí 403 òîîò 14 ìîíñåê óëààíáààòàð, äîðíîä, ñ¿õáààòàð áðîêåð, äèëëåð ì.îòãîíáààòàð 91918840, 70153090 áàÿíç¿ðõ ä¿¿ðýã, õºäºº àæ àõóéí õîðøîîëîãäûí õîëáîîíû 501 òîîò 15 òóëãàò àíäìàíü áàÿí óëààíáààòàð, óâñ áðîêåð, äèëëåð á.áàòñàéõàí 99193878 áãä, 4-ð õîðîî “ªãººìºð” ñªõ-í áàéðàíä 16 áóìáàò àëòàé óëààíáààòàð, õîâä áðîêåð, äèëëåð î.øèðýíäýâ 99431202 õîâä àéìàã, æàðãàëàíò ñóì, iii-ð 60 áàéð, 51 òîîò 17 àëòàí ñàí óëààíáààòàð, áàÿíõîíãîð, àðõàíãàé áðîêåð, äèëëåð á.öýíäñ¿ðýí 99091811, 311558 ñ¿õáààòàð ä¿¿ðýã, 1-ð õîðîî, ãðàíä îôôèñ, 1 äàâõàð 18 òàâàí áîãä óëààíáààòàð, áàÿí-ªëãèé áðîêåð, äèëëåð êàãáàòûí àëèÿ 99089224, 313291 áàÿí-ªëãèé àéìàã ªëãèé ñóì 5 äóãààð áàã 2-12 äóãààð áàéð 03 òîîò 19 àðãàé áåñò óëààíáààòàð, ãîâü-àëòàé áðîêåð, äèëëåð ä.àðèóíáîëä 99113297, 327026 èíãýëòýé ä¿¿ðýã 3 äóãààð õîðîî, 2-ð 40000-èéí 1-33 òîîòàíõãèéí õªòª 116 20 äýëãýðõàíãàé ñåêþðèòèç óëààíáààòàð áðîêåð, äèëëåð ì.áàò-îðãèë 99114648, 55252453 áãä 5-ð õîðîî ýíõòàéâíû ºðãºí ºëºº-89 21 íèêè óëààíáààòàð áðîêåð, äèëëåð ª.ò¿âøèíæàðãàë 99112460, 324790 ñáä ãýíäýíãèéí ãóäàìæ, ãýðëýõ ñëîëûí îðäîí 304 òîîò 22 ãåíäåêñ óëààíáààòàð áðîêåð, äèëëåð, àíäåððàéòåð á.áàòõóÿã 91914767, 77224777 ñáä-èéí 5-ð õîðîî, ñº¿ëèéí ãóäàìæ-31, àýðîôëîòûí áàéð 1 òîîò 23 ìîíåò óëààíáààòàð áðîêåð, äèëëåð, àíäåððàéòåð ë.æàâçìàà 91916713, 320773, 321899 óá õîò, ñáä, åðºíõèé ñàéä àìàðûí ãóäàìæ, “íýí” ñîíèíû áàéð 201, 202 òîîò 24 õàíø èíâåñò óëààíáààòàð áðîêåð, äèëëåð ö.àëòàíèìýã 91999728, 99875387, 325849 óëààíáààòàð õîò, ñ¿õáààòàð ä¿¿ðýã, ìóýõîðîî, 202 òîîò 25 ìîíãîë ñåêþðèòèåñ óëààíáààòàð, ªâºðõàíãàé áðîêåð, äèëëåð, àíäåððàéòåð î.ã¿íäýãìàà 99116215, 462130 áçä 8-ð õîðîî 22-ð áààç õê-èéí “ á” áàéð 101 òîîò 26 âîðëäêåé óëààíáààòàð áðîêåð, äèëëåð, àíäåððàéòåð í.ìÿíãàíáàÿð 99114220, 330594 óëààíáààòàð õîò, èíãýëòýé ä¿¿ðýã, 1-ð õîðîî, çîîñáàíê 5-6 27 áàòñ óëààíáààòàð áðîêåð, äèëëåð ä.áàòíàñàí 99111134, 321013 ñáä 7-ð õîðîî, 11 õîðîîëîë, 9-97 28 ãëîáàë àññåò óëààíáààòàð áðîêåð, äèëëåð, õºðºí㺠îðóóëàëòûí çºâëºõ êèì áîì ñîê 320889 óëààíáààòàð õîò, ñ¿õáààòàð ä¿¿ðýã, îðåíòàë ïëàçà 401 29 ñè ñè ïè óëààíáààòàð, ªìíºãîâü áðîêåð, äèëëåð ñ.ãàíòóëãà 91910191, 331754 áàÿíãîë, 1-ð õîðîî, 2-ð õîðîîëîë, áîãä-àð-7à—77 30 ôðîíòèåð óëààíáààòàð áðîêåð, äèëëåð, àíäåððàéòåð ìàñàòåð¿ èãàòà 345965 õóä, 1-ð õîðîî, èíãèñèéí ºðãºí ºëºº, íàðëàã õîòõîí, 4à-áàéð-26 òîîòðãýäýä çîðèóëñàí ãàðûí àâëàãà 117 31 áë¿ìñáþðè ñåêüþðèòèåñ óëààíáààòàð áðîêåð, äèëëåð, àíäåððàéòåð á.ìÿãìàðñ¿ðýí 91101066 ñ¿õáààòàð ä¿¿ðýã, 3-ð õîðîî, ñº¿ëèéí ãóäàìæ, “lighthouse center” 402 32 äè ñè ýô óëààíáààòàð áðîêåð, äèëëåð ò.æèãìýääàâãà 70110138 ä 4-ð õîðîî õ¿íñíèé íýãèéí àðä 12-14 òîîò 33 micc óëààíáààòàð áðîêåð, äèëëåð, àíäåððàéòåð ä.àèä-ýðäýíý 99110641, 70112023 èíãýëòýé, 1-ð õîðîî, õóäàëäààíû ãóäàìæ, “àíîä” áàíêíû áàéð-01 34 àðòà èíâåñò óëààíáààòàð áðîêåð, äèëëåð ì.òýì¿¿æèí 99098637 áàÿíç¿ðõ ä¿¿ðýã, 18-ð õîðîî, 13-ð õîðîîëîë, 39-â-37 35 ñàíõ¿¿ãèéí õºãæèë èíâåñò óëààíáààòàð áðîêåð, äèëëåð ß.áàòòîãòîõ 352698, 70111563 ñáä, 7-ð õîðîî, 11-ð õîðîîëîë, 4-105 36 ýô ñè èêñ óëààíáààòàð áðîêåð, äèëëåð, àíäåððàéòåð ë.íÿìäàãâà 88117001, 70163109 ñ¿õáààòàð ä¿¿ðýã, 3-ð õîðîî, 5-ð õîðîîëîë, 19-52 37 òòñåê óëààíáààòàð áðîêåð, äèëëåð ö.á¿ðýíæàðãàë 96663123 áàÿíç¿ðõ ä¿¿ðýã, 7-ð õîðîî, 15-ð õîðîîëîë, 37á-1 òîîò 38 çþñ êàïèòèàë óëààíáààòàð áðîêåð, äèëëåð, õºðºí㺠îðóóëàëòûí çºâëºõ à.òàìèð 99111183, 331436 ñ¿õáààòàð ä¿¿ðýã, 8-ð õîðîî, õàòàíñ¿éõ ¿éëäâýðëýë, ¿éëèëãýýíèé áàðèëãûí 4 äàâõàð 39 íîðòîí ñåê óëààíáààòàð áðîêåð, äèëëåð, àíäåððàéòåð ì.ãàíçîðèã 99119854, 88832337 áàÿíãîë, 17-ð õîðîî, 4-ð õîðîîëîë, 18 áàéøèí – 301, 302, 303 40 ýì àé áè æè óëààíáààòàð áðîêåð, äèëëåð, àíäåððàéòåð á.äóëàìñ¿ðýí 99102487, 70111403 ñ¿õáààòàð ä¿¿ðýã, 1-ð õîðîî, ýíõòàéâàíû ºðãºí ºëºº 15à/5, àìáàññàäîð îôôèñ áèçíåñèéí òºâèéí 501 òîîò 41 ãàóëè óëààíáààòàð áðîêåð, äèëëåð, àíäåððàéòåð êèì ñûí êâîí 91920776, 70153302 áàÿíç¿ðõ ä¿¿ðýã, 1-ð õîðîî, òîêèî ãóäàìæ ñº¿ë-áèçíåñ òºâèéí 202 òîîòàíõãèéí õªòª 118 42 ëàéô òàéì èíâåñìåíò óëààíáààòàð áðîêåð, äèëëåð, àíäåððàéòåð æ.öýäýíðàãàà 458256, 98018899 áçä, 7-ð õîðîî, 15-ð õîðîîëîë, 2-132 43 åâðàçèà êàïèòàë ìîíãîëèà óëààíáààòàð áðîêåð, äèëëåð ý.òýì¿¿ëèí 99005646 õóä, èíãèñèéí ºðãºí ºëºº, æèã¿¿ð ãðàíä “sun town” 1-ð êîðïóñ 2 äàâõàð 44 ôèíàíñ ëèíê ãðóïï óëààíáààòàð áðîêåð, äèëëåð, àíäåððàéòåð ä.òóóë 50059355, 314417 óëààíáààòàð õîò, ñ¿õáààòàð ä¿¿ðýã, áàãà òîéðóó 29 45 ã¿¿äñåê óëààíáààòàð, õºâñãºë áðîêåð, äèëëåð, õºðºí㺠îðóóëàëòûí çºâëºõ ø.ãàíòóëãà 99195815, 331878 ä, ýíõòàéâàíû ºðãºí ºëºº, “íàéìàí øàðãà èíòåðíåéøíë” õõê-èéí áàéð, 301 òîîò 46 ìîíõàíòðåéä óëààíáààòàð áðîêåð, äèëëåð êèì î ñó 91910404, 70160000 áçä, 1-ð õîðîî, 12-ð õîðîîëîë, õààõõ-èéí áàéð, 216 47 ëîíäîí àçèà êàïèòàë óëààíáààòàð áðîêåð, äèëëåð, àíäåððàéòåð ä.áàäàìäàø 99111279, 312307 áîäü öàìõàã, ñ¿õáààòàðûí òàëáàé, óëààíáààòàð-210620à 48 òýíãðè ñåþðèòèåñ óëààíáààòàð áðîêåð, äèëëåð john chomel doe 8811-6290, 70130695 èíãýëòýé ä¿¿ðýã, 1 ä¿ãýýð õîðîî æóóëíû ãóäàìæ 22à-ä îðøèõ ”òýíãðè ãðóïï” õõê-èéí îõèí êîìïàíè áîëîõ ”ìºíãºí õýãýýñ” õõê-èéí áàéð 49 ª¿ ñè áè óëààíáààòàð áðîêåð, äèëëåð ï.ýíõñàéõàí 88116289 óëààíáààòàð, õàí-óóë ä¿¿ðýã, 9-ð õîðîî 22-831 òîîò. 50 ýì äàáëüþ òè ýñ óëààíáààòàð áðîêåð, äèëëåð ë.ýíõòóíãàëàã 9910-6030, 7011-6030 óá õîò ñáä 14201 áàãà òîéðóó-2 6-ð õîðîî 1/20 òîîòðãýäýä çîðèóëñàí ãàðûí àâëàãà 119 õàâñðàëò 3. óëààíáààòàð õîòîä ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ áóé àóäèòûí êîìïàíèóäûí æàãñààëò àóäèòûí êîìïàíèé íýðñ çàõèðëûí íýð e-mail óòàñ ãàð àæèë ôàêñ 1 äàëàé âàí- àóäèò ö. æèãäýí info@dalaivanaudit.mn, ceo@dalaivanaudit.mn, marketing@dalaivanaudit.mn 99115430 305401-5 305403 2 áàòàëãàà îíîø – àóäèò ý.ãýðýëõ¿¿ batalgaa_onosh_audit@yahoo.com 88119360 99175870 99094773 315380 3 èõ íàÿä - àóäèò á. õîðëîî horloo@cpa.mn 99125283 450410 450410 4 ñèòèêî - àóäèò ë. ýíõæàðãàë citico@mongol.net 91916406 99116406 330918 70116494 318318 5 òýä àóäèò ï. áîëîðìàà boloroo24@yahoo.com, oyunchime-gv@cpa.mn 99190483 99280443 324610 324610 6 èòãýëò - àóäèò ã. áàÿíìºíõ itgelt_audit@mbox.mn 91114040 451150 451150 7 àëòàíæîëîî – àóäèò ï. ðýíöýíìÿäàã altanjoloo_audit@yahoo.com 99124186 99237346 99005380 451072 451072 8 sm - àóäèò ø. ñóâäàà suvdaa@cpa.mn 99089081 311111 311111 9 ïàíòåð ìèäëàíä – àóäèò á. áÿìáàñ¿ðýí panther_ub@yahoo.com, ololt@mail.mn 99111770 99184746 319836 319836 10 êîîðäèíàò - àóäèò ï. áàÿðìàà ordinat@magicnet.mn, mgbayarmaa@yahoo.com 99112171 99193732 686131 686131 11 òàâàí ýðäýíý – àóäèò ï. áàòñ¿ðýí batsuren@cpa.mn 99090928 632834 682911 12 óëààíáààòàð – àóäèò á. îñîðãàðàâ ubaudit_corp@mongol.net 99113795 329430 321844 13 íèìì- àóäèò ö. ãóíãààíÿìáóó nimmaudit@mongol.net 99117589 463882 463882 14 áèñîôò - àóäèò ò. îäîíèìýã odonchimegt@cpa.mn 96659029 99309002 323715 323715àíõãèéí õªòª 120 15 èíòåð - àóäèò ë. äîëãîðñ¿ðýí interaudit@chinggis.com 99116268 315318 315318 16 äè ýé áè æè – àóäèò í. äýëãýðìàà bujidmaa@cpa.mn delgermaa@cpa.mn 99112793 91910954 331759 17 ìýäýýëýë - àóäèò ä. òîâóóäîðæ info_audit@mobinet.mn 91119511 99049511 369511 369511 18 áèçêîí- àóäèò ë. îòãîíáàÿð otgonbayar@bizcon.mn, info@bizcon.mn, 99119107 312773 312773 19 æîíîíâàí - àóäèò á. áàðáààòàð bb6356@yahoo.com 91916921 310487 310487 20 ìîíãåðêîîë - àóäèò ò. ýíõòóóë tenkhtuul@magicnet.mn 99148495 99263879 344521 344521 21 ýíè - àóäèò ã. èíòóÿà enich@magicnet.mn, chintuya@cpa.mn 91918420 322115 322115 22 îí- àóäèò ä. îíèíñ¿ðýí onch@onchaudit.mn 99090450 325852 329611 ä. ñàéíáàÿð sainbayar@onchaudit.mn 99005072 325852 329611 23 àêòèâ - àóäèò æ. îþóíàà activaudit@mongolnet.mn, active.audit@yahoo.com 99090549 99089815 330656 462051 24 ýðíñò ýíä ßíã - àóäèò alexander chin altansukh.ganbaatar@my.ey.com 99702046 91918985 312005 312042 25 ñ¿ëä - àóäèò . ã¿íäáàÿð gundbayar@cpa.mn 91910113 55252512 344773 26 êîíôèäåíñ-àóäèò ï. àðèóíàà confid_audit@magicnet.mn 96660444 322431 322431 27 íèéñëýë- àóäèò ò. ñóãàðñ¿ðýí city_invest@yahoo.com 99115395 318918 318918 28 ýíõìºíõ õèéìîðü - àóäèò òºìºðòîãîî 99805734 29 áàãàíóóð - àóäèò ï.óðàíèìýã uranchimeg@cpa.mn 99187473 30 òýíöâýð îðãèë àóäèò øèâàíàíäõàí íèòõèàáàëà admin@toa.mn 324496 àìàðñàéõàí saixnaa3843@yahoo.com 99088202 324496ðãýäýä çîðèóëñàí ãàðûí àâëàãà 121 31 àçóðèò àóäèò áàäàìáàçàð ãàíòóÿà gantuya@cpa.mn 99098727 323141ã 32 ìîí àóäèò îòãîí óëóóíáààòàð 99888102 äýøèãøæàâ íîðæèí 99278085 96688102 33 á ýíä ñ àóäèò äàøõîðëîî 99099155 50880878 áóðìàà 96663284 34 ãîëäåí ïýéæ - àóäèò ñ.îþóíãýðýë oyun_@yahoo.com, oyungerel@cpa.mn 99087446 88007172 88007172 35 îä á¿ðòãýë àóäèò .ëõàãâàäóëàì, ó.îþóíàà oyunaa@cpa.mn, lhagvadulam@cpa. mn, mukhtsetseg@cpa.mn 99057603 99051826 96661828 36 íüþ áàëàíñ - àóäèò á.ëõàãâàäîðæ lhavga@yahoo.com 99101901 70145542 70145542 37 àêïàð - àóäèò õ.áàÿíáàé bayanbai_havdan@yahoo.com 91919758 462131 462131 38 àêêóðåéò- àóäèò õõê á.áóðìàà burmaa@cpa.mn 96663284, 99730808, 99801551 32 37 43 39 ìîíñòà àóäèò õõê ò.áàòáààòàð batbaatar@cpa.mn 99199226 99082367 99117932 99059226 99192130 452944 452944 40 áàëõàí-àóäèò õõê á.ýðäýíý-îèð ochiroo_b@yahoo.com 99098173, 99093542 41 þíèñòàð-àóäèò õõê á.òýðáèø unistar-audit@mail.mn 96655079, 99198825, 96685259, 99168961 327835 327835àíõãèéí õªòª 122 õàâñðàëò 4. òóñãàé çºâøººðºëòýé ¿íýëãýýíèé êîìïàíèóä õàðúÿà áàéãóóëëàãà îâîã íýð õºðºíãèéí ¿íýëãýýíèé òóñãàé ñàíãèéí ñàéäûí òóøààë ðåãèñòð óëñûí á¿ðòãýëèéí óòàñ áàéðønë, õàÿã 1 “äàëàéâàí “ õõê ð.á¿éâýýáààòàð 01 305405 2 “íèìì”-àóäèò “ õõê ö.ãóíãààíÿìáóó 02 463882, 99117589 3 “èòãýëò -àóäèò“ õõê ã.áàÿíìºíõ 03 363987, 91114040 4 “õºðºíãèéí ¿íýëãýýíèé òºâ “ õõê ð.çîðèãò 04 91916503 5 “äåëüòàìîí” õõê ñ. äîðæñ¿ðýí 05 99185604, 317581 6 “ìîí-íýëãýý“ õõê á.ìèíæìàà 06 2006/149 2580802 35/4188 333170, 99199610 ä, 4-ð õîðîî, áàðèëãàèäûí òàëáàé, áàðèëãà êîðïîðàöèéí áàéð 01 òîîò 7 “ëýíäñ” õõê ä.ãàíõóÿã 07 99116570, 316824 8 “áýåãý” ¿íýëãýýíèé òºâ ä.ñàíæ 08 310076, 99194339 9 “ýðäýíýñ- àóäèò“ õõê à.ªíºðæàðãàë 09 350993 10 “ þ áè ïðîïåðòèç “ õõê ä. ýíõáààòàð 10 99115140 11 “ýì ýì ñè ýñ“ õõê ë.ï¿ðýâ 11 302278, 99092099ðãýäýä çîðèóëñàí ãàðûí àâëàãà 123 12 “çîëà” õõê çàõèðàë ä.àëòàíöýöýã 12 91918844, 311746 13 “ñèòèêî-àóäèò” ë.ýíõæàðãàë 13 2006/149 2112914 9011012054 99116406, 70118318, 70116494 / 89 / 74 èõ òîéðóó-86 /ªºðèéí áàéðàíä/ (ìîíãîë 3-ð ñóðãóóëèéí ç¿¿í òàëä) 14 “èòãýëò -áýýñ“ õõê ö.áààòàð 14 315637, 99151209 15 “èòãýëò ýñòèìýéò” õõê ª. ýðäýíýáàÿð 15 99115638, 459958, 455088 16 “äàáëü äºðººò“ õõê ä.áàäàìëÿíõóà 16 99193268, 99890421 ñ¿õáààòàðûí òàëáàé, íýí ñîíèíû áàéð 408 òîîò 17 “ìºíãºí êàïèòàë” õõê ä.ýíõòàéâàí 17 360047 18 “õîñ îä ñåðâèñ” õõê ì.áèëýãñàéõàí 18 91913289, 450814 19 “ìºíõ-îðãèë òðåéä” õõê á.ýðäýíýáààòàð 19 320523, 99183250àíõãèéí õªòª 124 õàâñðàëò 5. àðèëæààíû áàíêóóäûí âýá õàÿã www.khanbank.com - õààí áàíê www.postbank.mn - ìîíãîë øóóäàí áàíê www.golomtbank.com - ãîëîìò áàíê www.tdbm.mn - õóäàëäàà õºãæëèéí áàíê www.savingsbank.mn - õàäãàëàìæ áàíê www.creditbank.mn - êðåäèò áàíê www.capitalbank.mn - êàïèòàë áàíê www.ubcbank.mn - óëààíáààòàð õîòûí áàíê www.capitronbank.mn - êàïèòðîí áàíê www.xacbank.mn - õàñ áàíê www.transbank.mn - òýýâýð õºãæëèéí áàíê www.erelbank.mn - ýðýë áàíê www.chinggiskhaanbank.com - èíãèñ õààí áàíê www.nibank.mn - íäýñíèé õºðºí㺠îðóóëàëòûí áàíê õàâñðàëò 6. òóñãàé çºâøººðºëòýé äààòãàëûí êîìïàíèóäûí õàÿã äààòãàëûí êîìïàíèóäûí íýð õàÿã 1 ìîíãîë äààòãàë ñºvëèéí ãóäàìæ, óëààíáààòàð-210644, óòàñ: 976-11-313615 www.mongoldaatgal.mn 2 áîäü äààòãàë ä ñ¿õáààòàðûí òàëáàé, áîäü öàìõàã 303 òîîò óòàñ:70110280 www.bodiinsurance.mn 3 ìèã äààòãàë èíãýëòýé ä¿¿ðýã, 1õîðîî, ýíõòàéâàíû ºðãºí ºëºº ø/õ-200 óòàñ: 330130, 330131 www.mig.mn 4 àðä äààòãàë ñáä , àìàðûí ãóäàìæ -1 òàâàí áîãä ïëàçà 15 òîîò óòàñ:330083 www.arddaatgal.mn 5 ïðàéì æåíåðàë äààòãàë àìàðûí ãóäàìæ-8, ïåòðîâèñ êîìïàíèé áàéð, óëààìáààòàð õîò óòàñ:312234 www.primedaatgal.mn 6 òøèã äààòãàë óá õîò ä áàãà òîéðóó çîîñ áàíêíû áàéð 702 òîîò óòàñ:316119 www.tushigdaatgal.mn 7 íîìèí äààòãàë óá õîò ä 3 õîðîî óèä 6-ð äàâõàð, óòàñ:330023 www.insurance.nomin.netðãýäýä çîðèóëñàí ãàðûí àâëàãà 125 8 óëààíáààòàð õîòûí äààòãàë óá õîò ä 1 õîðîî æèãæèäæàâûí ãóäàìæ-4 íèéñëýëèéí ºìèéí ãàçàð, óòàñ:70779827 www. ulaanbaatar.mn 9 óá äààòãàë óá õîò ñáä 6 õîðîî áàãà òîéðóó 37á îóõò 302 òîîò óòàñ:324828, 324176 www.ubdaatgal.mn 10 ìîíãîë òðàñò õîëäèíã äààòãàë óá õîò ñáä íýí ñîíèíû áàéð 4-ð äàâõàð, óòàñ:330291 11 ìªíõ äààòãàë óá õîò ñáä áàãà òîéðóó 49-1-603 òîîò óòàñ: 305254, 331332 www.munkhdaatgal.mn 12 ïðàêòèêàë äààòãàë óá õîò áãä íäñýí õóóëèéí ãóäàìæ-24, ðîêìîí áèëäèíã 304 òîîò óòàñ:331525 www.practical.mn 13 ãàí çàì äààòãàë óá õîò áãä òçóã 3 äàâõàð óòàñ:242634 14 æîíîí äààòãàë óá õîò ä 1 õîðîî æèãæèäæàâûí ãóäàìæ-6, óòàñ: 88112516 15 íèéñëýë äààòãàë óá õîò ñáä 8 õîðîî óòàñ:331176, 99114278 www. niisleldaatgal.mn 16 íýéøíë ëàéô äààòãàë óá õîò, ñáä, ýíõòàéâàíû ºðãºí ºëºº 15à/5 óòàñ:70110784, 70110783 õàâñðàëò 7. äààòãàëûí çóóëàã êîìïàíèóä 1. àìå õõê 70110449 2. ñêàé-ýðäýíý õõê 88118171 3. àèò óíäàðãà õõê 55154006 4. ýì æè àé áè 99092433 5. àñèìîí áðîêåðñ 70116240 õàâñðàëò 8. ìºíãºíèé çàõ çýýëèéí õýðýãñë¿¿ä ìºíãºíèé çàõ çýýëä äàðààõ ãîë õýðýãñë¿¿ä áóþó ¿íýò öààñ àðèëæààëàãääàã. ¿íä: 1.áàíê õîîðîíäûí çýýë. ò¿ð çóóðûí ìºíãºíèé õîìñäëîî íºõºõ çîðèëãîîð áàíêóóä ººð õîîðîíäîî áîëîí òºâ áàíêíààñ áîãèíî õóãàöààòàé çýýë àâàõûã õýëíý. 2.àðèëæààíû ¿íýò öààñ. èõýâëýí ñàíõ¿¿ãèéí àäâàð ñàéòàé òîìîîõîí êîìïàíèóä, àðèëæààíû áàíêóóä áîãèíî õóãàöààíû ñàíõ¿¿æèëò îëîõ çîðèëãîîð àðèëæààíû ¿íýò öààñ ãàðãàõ áºãººä õîðäîã çàõ äýý𠺺ð õîîðîíäîî õÿìäðóóëàí àðèëæäàã.àíõãèéí õªòª 126 3.õàäãàëàìæèéí ñåðòèôèêàò. õàäãàëàìæèéí ñåðòèôèêàòûã áàíêóóä ãàðãàäàã áºãººä ýíý íü ìºí àíàðààðàà õàäãàëàìæòàé àäèëõàí, íýðëýñýí ¿íèéíõ íü ä¿íòýé òýíö¿¿ õýìæýýíèé õàäãàëàìæ ãýñýí ¿ã. òîäîðõîé õóãàöààòàé, õ¿¿òýé áàéäàã. äàðàà íü ìºíãºíèé õîðäîã çàõ äýý𠺺ð õîîðîíäîî õÿìäðóóëàí õóäàëääàã. 4.çàñãèéí ãàçðûí áîãèíî õóãàöààò ¿íýò öààñ. çàñãèéí ãàçàð òºñâèéí ò¿ð çóóðûí ìºíãºíèé õîìñäëûã íºõºõ çîðèëãîîð ãàðãàäàã áîãèíî õóãàöààò ñàíõ¿¿æèëòèéí õýðýãñýë þì. àëü óëñàä çàñãèéí ãàçðûí ¿íýò öààñ íü ýðñäýëã¿é, íàéäâàðòàé ¿íýò öààñàíä òîîöîãääîã. ìýäýýæ õ¿¿ íü áàãà áàéäàã. 5.òºâ áàíêíû ¿íýò öààñ. ìàíàé ìîíãîëáàíê áîëîí áóñàä îðíû òºâ áàíêóóäààñ íýã æèë õ¿ðòýë õóãàöààòàé ãàðãàäàã ¿íýò öààñûã òºâ áàíêíû ¿íýò öààñ ãýäýã. ¿íèéã ãàðãàõ ¿íäñýí çîðèëãî íü çàõ çýýë äýýð èë¿¿äýëòýé áàéãàà ìºíãºí õºðºíãèéã òàòàæ àâàõ çàìààð ìºíãºíèé õàòóó áîäëîãî ÿâóóëàõ, ººðººð õýëáýë, ìºíãºíèé íèéë¿¿ëýëòèéã áàãàñãàõ ÿâäàë þì. òºâ áàíê ãàðãàæ áóé ¿íýò öààñíûõàà õýìæýý, õ¿¿ã ºñãºí áàíê õîîðîíäûí çàõ äýýðõ èë¿¿äýë ìºíãºí õºðºíãèéã òàòàæ àâäàã. íýò öààñíû àðèëæààíä çºâõºí áàíêóóä îðîëöîõ ýðõòýé òóë áàíê õîîðîíäûí çàõ äýýðõ ìºíãèéã òàòàæ àâàõàä àøèãëàíà. ýñðýãýýð ìºíãºíèé íèéë¿¿ëýëòèéã íýìýãä¿¿ëýõ çîðèëãî òàâüñàí òîõèîëäîëä òºâ áàíê ¿íýò öààñíûõàà õ¿¿ã áóóðóóëàõ, ìºíãºíèé çàõ çýýëä ãàðãàñàí ¿íýò öààñàà áóöààí õóäàëäàí àâ, õýìæýýã áàãàñãàõ àðãà õýìæýý àâäàã. õàâñðàëò 9. õºðºí㺠îðóóëàëòûí ¿íäñýí øàëãóóðóóä àþóëã¿é áàéäàë, ýðñäýë. àþóëã¿é áàéäàë, ýðñäýë áîë íýã çîîñíû õîð òàë þì. õºðºí㺠îðóóëàëò õèéõýä õýð íàéäâàðòàé, àþóëã¿é áàéõ âý ãýäýã íü ýðñäëèéí õýìæ¿¿ð áîëíî. àþóëã¿é áàéäàë ãýäýã íü õàìãèéí áàãà ýðñäýë ãýæ îéëãîæ áîëíî. õàìãèéí ýðñäýë áàãàòàé, àþóëã¿é õºðºí㺠îðóóëàëòàä çàñãèéí ãàçðûí áîíä, õàäãàëàìæ, çàõ çýýëä íàéäâàðòàé áàéð ñóóðü ýçýëñýí, ñàíõ¿¿ãèéí àäâàð ñàéòàé òîìîîõîí êîìïàíèé ãàðãàñàí õóâüöàà, áîíä îðäîã. íºãºº òàëààñ, òåõíèê òåõíîëîãèéí öîî øèíý ñàëáàðò ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëàõààð áàéãóóëàãäñàí øèíý êîìïàíèé õóâüöàà ºíäºð ýðñäýëòýé áîëîâ èõýýõýí àøèã ºã áîëíî. ßìàð ò¿ãýýìýë ýðñäë¿¿ä áàéäàã, ò¿¿íýýñ õýðõýí ñýðãèéëýõ, ýðñäëèéã áóóðóóëàõ àðãóóäûí òàëààð òàâäóãààð á¿ëãýýñ óíøààðàé.ðãýäýä çîðèóëñàí ãàðûí àâëàãà 127 õºðºí㺠îðóóëàëòûí àøèã, ºãººæ. õºðºí㺠îðóóëàãèä òóõàéí ¿íýò öààñíààñ õýäèé õýìæýýíèé õ¿¿, àøèã îðëîãî îëæ áîëîõûã òîîöîæ ò¿¿íèéã õóäàëäàí àâäàã. ªìíº äóðäñàíëàí õàìãèéí àþóëã¿é, òîîöîîëñîí õýìæýýãýýð íàéäâàðòàé àøèã, ºãººæ ºãºõ õºðºí㺠îðóóëàëò áîë çàñãèéí ãàçðûí áîíä þì. òà çàñãèéí ãàçðûí áîíä õóäàëäàí àâàõäàà õýäýí õóâèéí õ¿¿òýé âý, ñàðä, ýñâýë æèëä õ¿¿ãèéí îðëîãî õýäýí òºãðºã áîëîõ âý ãýäãýý óðüäèëæ òîîöîõ áîëîìæòîé. äàðàà íü áàíêíû õàäãàëàìæ îðíî. êîìïàíèé õóâüöàà, áîíä õóäàëäàí àâàõ ãýæ áàéãàà áîë ýäãýýðèéã ãàðãàæ áàéãàà êîìïàíè õýð àøèãòàé àæèëëàäàã, èðýýä¿éí àøèã íü ÿìàð áàéõ, íîãäîë àøèã òàðààõ áîäëîãî íü ÿìàð áàéäàã òàëààð, ìºí ò¿¿íëýí òóõàéí êîìïàíèé çàñàãëàë íü ÿìàð áàéãààã çàéëøã¿é ñóäëàõ øààðäëàãàòàé. ªºðººð õýëáýë, õºðºí㺠îðóóëàëòûí ñîíãîëò õèéõýýñ ºìíº òà ÿìàð òºðëèéí õºðºí㺠îðóóëàëò õèéâýë ýðñäýë áàãàòàé, ºãººæ ºíäºðòýé áàéõûã þóíû ò¿ð¿¿íä òîîöîõ õýðýãòýé. ãýõäýý èéíõ¿¿ òîîöîõ íü áàíêíû õàäãàëàìæ, çàñãèéí ãàçðûí áîíäîîñ áóñàä òîõèîëäîëä òóñãàéëñàí ìýäëýã áîëîâñðîë, òóðøëàãà øààðäàíà. õºðºí㺠îðóóëàëòûí ºñºëò. õºðºí㺠îðóóëàëòûí ºñºëò ãýäýã íü òóõàéí õºðºí㺠îðóóëàëòûí ¿íý öýíý íýìýãäýõèéã õýëíý. æèøýý íü, òà 2009 îíû 5 ñàðûí 1-íä “ãîâü” êîìïàíèé 100 øèðõýã õóâüöààã íýã á¿ðèéã íü 1,050 òºãðºãººð àâëàà ãýæ áîäú. íýã ñàðûí äàðàà 2009 îíû 6 äóãààð ñàðûí 1-íä õºðºíãèéí áèðæ äýýð “ãîâü” êîìïàíèé íýã õóâüöààíû ¿íý 1,200 òºãðºã áîëâîë òàíû õºðºí㺠îðóóëàëò ºñºëòòýéä òîîöîãäîíî. õºðâºõ àäâàð. õºðâºõ àäâàð ãýäýã íü òóõàéí õºðºí㺠áîãèíî õóãàöààíä áýëýí ìºí㺠áîëæ õóäàëäàãäàõ áîëîìæèéã èëýðõèéëäýã. õºðºí㺠îðóóëàëò á¿ðèéí õºðâºõ àäâà𠺺𠺺ð áàéäàã. õàäãàëàìæ, çàñãèéí ãàçðûí áîíä, àëò çýðãèéã õ¿ññýí ¿åäýý áýëýí ìºí㺠áîëãîõ áîëîìæòîé. òèéìýýñ ýäãýýð íü õºðâºõ àäâàð ñàéòàéä òîîöîãääîã. èõýíõ õºðºíãèéí õóâüä ò¿¿íèé òºðºë, òóõàéí ¿åèéí ýäèéí çàñãèéí áàéäàë, ¿íýò öààñ ãàðãàãèéí ñàíõ¿¿ãèéí áàéäàë çýðãýýñ õàìààð õºðâºõ àäâàð íü ººð ººð áàéæ áîëíî.àíõãèéí õªòª 128 õ¿ñíýãò 1. õºðºí㺠îðóóëàëòûí õýëáýðèéí õàðüöóóëàëò õºðºí㺠îðóóëàëòûí õýëáýð¿¿ä àþóëã¿é áàéäàë ýðñäýë àøè㠪㺺æ õºðâºõ àäâàð áàíêíû õàðèëöàõ äàíñ ªíäºð áàãà áàãà ñàéí ýíãèéí õóâüöàà äóíä äóíä äóíä äóíä äàâóó ýðõòýé õóâüöàà äóíä äóíä èõ äóíä êîìïàíèé áîíä äóíä äóíä èõ äóíä çàñãèéí ãàçðûí áîíä ªíäºð áàãà áàãà ñàéí ë õºäëºõ õºðºí㺠äóíä äóíä äóíä ìóó äåðèâàòèâóóä ìóó èõ òîäîðõîéã¿é äóíä ò¿¿õèé ýä ìóó èõ òîäîðõîéã¿é äóíä îïöèîí ìóó èõ òîäîðõîéã¿é äóíä íýò ìåòàëë, óëóó, ¿íýò ýäëýë ìóó èõ òîäîðõîéã¿é ìóó õ¿ñíýãò 1-ä õºðºí㺠îðóóëàëòûí ÿíç á¿ðèéí õýëáýð¿¿äèéí óèð áîëîõ ýðñäýë, ºãººæ õºðâºõ àäâàð çýðýã ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã õàðüöóóëàí ¿ç¿¿ëëýý. õ¿ñíýãòýýñ õàðàõàä çàñãèéí ãàçðûí áîíä õàìãèéí àþóëã¿é, íàéäâàðòàé, ýðñäýë áàãàòàé, õºðâºõ àäâàð ñàéòàé áîëîâ ò¿¿íèé ºãººæ õàðüöàíãóé áàãà áàéãàà íü õàðàãäàæ áàéíà. õàðèí êîìïàíèé áîíä, äàâóó ýðõòýé õóâüöàà çýðýã íü äóíä çýðãèéí ýðñäýëòýé áàéæ áîëîõ áîëîâ èë¿¿ ºãººæòýé áàéäàã áàéíà. ò¿¿íëýí òºðºë á¿ðèéí äåðèâàòèâóóä, àëò, ¿íýò ìåòàëë, îïöèîí çýðýã íü èõýýõýí ýðñäýëòýé óèð ºãººæ íü ºíäºð áàéæ áîëíî, ýñâýë èõýýõýí àëäàãäàë õ¿ëýýõ ìàãàäëàëòàé. òèéìýýñ ºãººæèéã òýð á¿ð óðüäèëàí òîîöîîëîõ áîëîìæã¿é þì. ýäãýýð ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã õàðüöóóëàí ¿çýæ, ººðèéí õºðºí㺠îðóóëàëòûí çîðèëãîä íèéö¿¿ëýí õàìãèéí îíîâòîé õóâèëáàðûã ñîíãîæ õºðºí㺠îðóóëàëò õèéõèéã çºâëºæ áàéíà.ðãýäýä çîðèóëñàí ãàðûí àâëàãà 129 õàâñðàëò 10. ñçõ-ä õàíäàõ æèøýý èðãýí áàò ºì õóâüëàëûí ¿åýð á êîìïàíèé íýã á¿ð íü 100 òºãðºãèéí ¿íýòýé 70 øèðõýã õóâüöààã ýçýìøèõ áîëñîí àæýý. îëîí æèëèéí äàðàà òóõàéí êîìïàíèé íýã õóâüöààíû ¿íý 25,000 òºãðºã áîëñíûã áèðæèéí ìýäýýíýýñ îëæ õàðààä áðîêåðèéí êîìïàíè äýýðýý îèæ õóäàëäàõ çàõèàëãàà ºãºõ ãýòýë îëîí æèëèéí ºìíº 70 øèðõýã õóâüöàà íü õóäàëäàãäèõñàí áàéâ. ýíý àñóóäëûã øèéäâýðëýõèéí òóëä õààíà õàíäàõ âý? ñàíõ¿¿ãèéí çîõèöóóëàõ õîðîîíû ýðõ ç¿éí áàéäëûí òóõàé õóóëüä çààñíààð ñàíõ¿¿ãèéí çîõèöóóëàõ õîðîî íü ñàíõ¿¿ãèéí çàõ çýýëèéí òîãòâîðòîé áàéäëûã õàíãàõ, ñàíõ¿¿ãèéí ¿éëèëãýýã çîõèöóóëàõ, õîëáîãäîõ õóóëü òîãòîîìæèéí áèåëýëòýä õÿíàëò òàâèõ õºðºí㺠îðóóëàã, ¿éëë¿¿ëýãäèéí ýðõ àøãèéã õàìãààëàõ èã ¿¿ðýã á¿õèé òºðèéí áàéãóóëëàãà þì. èéìä èðãýí áàòàä óèðñàí õîõèðëûã àðèëãàõ òàëààð õàðèëöàã áðîêåðèéí êîìïàíè çîõèõ àðãà õýìæýý àâààã¿é áîë òýðýýð ñàíõ¿¿ãèéí çîõèöóóëàõ õîðîîíä õàíäàæ ºðãºä뺺 ãàðãàõ áîëîìæòîé. ñàíõ¿¿ãèéí çîõèöóóëàõ õîðîî íü óëààíáààòàð, áàãà òîéðóó-9, çàñãèéí ãàçðûí 4 ä¿ãýýð áàéðàíä ¿éë àæèëëàãààãàà ÿâóóëäàã áºãººä 263425 óòñààð õîðîîíû îëîí íèéòòýé õàðèëöàõ àëáàòàé õîëáîãäîæ áîëíî. ìºí õîðîîíû www.frc.mn âýá ñàéòûí “õýðýãëýãèéí áóëàí” ðóó îðæ “ñàíàë õ¿ñýëò èëãýýõ” ãýäãèéã ñîíãîæ àñóóëòàà èëãýýæ, õàðèóëò àâ áîëíî. ñàíõ¿¿ãèéí çîõèöóóëàõ õîðîî íü óëñûí èõ õóðëààñ áàéãóóëàãääàã áºãººä áàíêíààñ áóñàä ñàíõ¿¿ãèéí ñàëáàð (õºðºíãèéí çàõ çýýë, äààòãàë, áàíê áóñ ñàíõ¿¿ãèéí ¿éëèëãýý, õàäãàëàìæ, çýýëèéí õîðøîî)- ûí õÿíàëò çîõèöóóëàëòûã õýðýãæ¿¿ëäýã. õîðîî íü äàðààõ çîðèëãîîð õºðºíãèéí çàõ çýýëèéã çîõèöóóëäàã: ¿íýò öààñíû ñàëáàðò øóäàðãà, ¿ð àøèãòàé, ºðñºë人íòýé, èë òîä, äýã æóðàìòàé áàéäëûã õýâø¿¿ëýõ, äýìæèõ; ¿íýò öààñíû çàõ çýýëèéí òàëààðõè èðãýäèéí áîëîâñðîëûã äýýøë¿¿ëýõ, ¿¿íä èãëýñýí ¿éë àæèëëàãààã äýìæèõ; õàðèëöàã õºðºí㺠îðóóëàëòûí øèéäâýðýý ººðºº õàðèóöàõ åðºíõèé çàðìûã áàðèìòëàí õàðèëöàãèéí ýðõ, õóóëü ñíû àøèã ñîíèðõëûã çîõèõ ò¿âøèíä õàìãààëàõ; ¿íýò öààñíû ñàëáàðò ãýìò õýðýã, çºðëèéã áóóðóóëàõ; ¿íýò öààñíû ñàëáàðûí ñèñòåìèéí ýðñäëèéã áóóðóóëàõ.àíõãèéí õªòª 130 õîðîî õóóëüä çààñàí èã ¿¿ðãýý õýðýãæ¿¿ëýõäýý äàðààõ á¿ðýí ýðõòýé áàéíà. õºðºíãèéí çàõ çýýëèéí õóóëü òîãòîîìæèéí õýðýãæèëòèéã çîõèîí áàéãóóëàõ ýðõ õýìæýýíèéõýý õ¿ðýýíä õýì õýìæýý òîãòîîæ çàõ çýýëèéã çîõèöóóëàõ õÿíàëò øàëãàëò õèéõ ø¿¿õèéí ºìíºõ ìàðãààí øèéäâýðëýõ ã.ì. õîðîî èðãýí áàòûí ºðãºäëèéã õÿíàæ, ¿íýõýýð ò¿¿íèé õóâüöààã ººðèéíõ íü çºâøººðºëã¿éãýýð õóäàëäñàí íü òîãòîîãäâîë óèðñàí õîõèðëûã áóðóóòàé ýòãýýäýýð òºë¿¿ëýõ, áóðóóòýé ýòãýýäýä õàðèóöëàãà õ¿ëýýëãýõ àðãà õýìæýý àâíà. õàâñðàëò 11. îðîí ñóóöíû çýýë àâàõ ¿å øàò îðîí ñóóöíû çýýë àâàõûí òóëä: õóäàëäàí àâàõ ãýæ áàéãàà áàéðíû ¿íèéí òîäîðõîé õóâèéã òºëñºí áàéõ øààðäëàãàòàé, ¿ëäñýíèéã áàíêíààñ çýýëíý. îðîí ñóóöíû òºëáºðò ººðººñ òºëºãäºæ áàéãàà õýñãèéã òºëºõººñºº ºìíº áàíêèíä õàíäàíà. áàíêèíä ìýäýãäýõã¿é òºëáºðºº õèéâýë òºëáºð õèéñýí ýñýõýä ýðãýëçýõ òóë çýýë îëãîõã¿é áàéõ ìàãàäëàëòàé. óðüäèëñàí òºëáºðºº õèéñíèé äàðàà îðîí ñóóöàà õóäàëäàæ áàéãàà õ¿íòýéãýý õàìò áàíêèí äýýð èðýýä òýð õ¿íèé áàéðûã àâàõ ãýæ áàéãàà òóõàéãàà ºðãºäºë ãàðãàíà. ªðãºäºë äýýð çààñàí áàéðíû ¿íý áîäèòîé ýñýõýä áàíê ñóäàëãàà õèéãýýä çýýë îëãîõ òàëààð øèéäâýð ãàðãàíà. çýýë îëãîõîîð áîëâîë õóäàëäàõ ãýæ áàéãàà áàéðíû òàëààð ë õºäëºõ ýä õºðºíãèéí á¿ðòãýëèéí ãàçðààñ ëàâëàãàà àâíà. õóäàëäàã áàéð ºìëºõ ýðõèéí ãýðèëãýýãýý õóäàëäàí àâ áàéãàà õ¿íèé íýð äýýð áîëãîí øèëæ¿¿ëíý. îðîí ñóóö õóäàëäàæ áàéãàà òàë íü (¿ë õºäëºõ õºðºíãèéí) òàòâàð òºëñºí áàðèìòàà áàíêèíä àâèð ¿ç¿¿ëíý. áàíê îðîí ñóóöíû çýýëä îëãîæ áàéãàà ìºíãèéã îðîí ñóóöàà õóäàëäàæ áàéãàà õ¿íèé äàíñàíä øèëæ¿¿ëíý.ðãýäýä çîðèóëñàí ãàðûí àâëàãà 131 õºðºíãèéã ýðãýëòýä îðóóëæ áàéæ êàïèòàë áîëíî, ººðººð õýëáýë, ºãººæ ºãíº. æèøýý. àìåðèêóóä îðîí ñóóöàà çýýëýýð àâààä, îëîí æèëèéí òóðø ñàð á¿ð òîäîðõîé òºëáºð òºëæ äóóñãààä äàðàà íü îðîí ñóóöàà áàðüöààëàí áèçíåñèéí çýýë àâ íýìýëò õºðºíãèéíõºº øààðäëàãûã õàíãàæ êàïèòàë /îðîí ñóóö/-àà áàéíãà ýðãýëòýíä áàéëãàäàã áàéíà. õàâñðàëò 12. õçõ: çýýë õ¿ññýí ºðãºäëèéã øèéäâýðëýõ õýðâýý òà õàäãàëàìæ çýýëèéí õîðøîîíû ãèø¿¿í áîë õîðøîîíîîñîî çýýë àâ áîëíî. õçõ ãèø¿¿äèéíõýý çýýë õ¿ññýí ºðãºäëèéã äàðààõ áàéäëààð õÿíàäàã. ¿íä: çýýë õ¿ññýí ºðãºäëèéã “çýýëèéí æóðàì”-ûí äàãóó áèñýí ýñýõ; èðãýíèé ¿íýìëýõèéí õóóëáàð; õîðøîîíû ãèø¿¿íèé äýâòýð; çýýëèéí áàðüöàà õºðºíãèéã òóõàéí ýòãýýä ýçýìøäýã ýñýõèéã íîòëîõ ãýðèëãýý ò¿¿íèé õóóëáàð; õýðâýý òóñãàé çºâøººðºë øààðäëàãàòàé ¿éë àæèëëàãààíä çýýë àâàõûã õ¿ñ áàéãàà áîë òóñãàé çºâøººðëèéí ãýðèëãýý, ëèöåíç; îðøèí áàéãàà õàÿãèéí òîäîðõîéëîëò; çýýëèéã çàðöóóëàõ ¿éë àæèëëàãààíû òîîöîîëîëò; àæ àõóéí íýãæ áîë ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äèéí ñàíõ¿¿ãèéí òàéëàí òýíöýë. ìºí äîð äóðäñàí àñóóäëóóäààð ÿðèëöëàãà õèéäýã. ¿íä: ýðõýëæ áóé ¿éë àæèëëàãààíûõ íü òºðºë, èãëýë, ò¿¿õ; õàìòðàí àæèëëàãñàä áîëîí õóâü íèéë¿¿ëýãèä; éë àæèëëàãààíûõ íü îðëîãî, çàðëàãûí áàéäàë; áîðëóóëàëòûí õýëáýëçýë; áýëòãýí íèéë¿¿ëýã, õóäàëäàí àâàãèä; òóõàéí çàõ çýýëèéí ºðñºë人í, öààøäûí çîðèëãî; çýýë àâàõ áîëñîí øàëòãààí, çîðèóëàëò; çýýë àâñíààð ¿éë àæèëëàãàà íü õýðõýí ºðãºæèõ; àøèã îëîõîîð òîîöîîëæ áóé òºëºâëºãººíèé õýðýãæèõ áîëîìæ;àíõãèéí õªòª 132 ªðõèéí îðëîãî, çàðëàãûí òîîöîî; çýýë àâàõûã ãýð á¿ëèéí ãèø¿¿ä äýìæèæ áóé ýñýõ; çýýëèéí áàðüöààíä òàâèõ õºðºí㺠íü çýýëäýãèéí ºìëºë ìºí áîëîõ, õºðºíãèéí ¿íýëãýý çºâ õèéãäñýí ýñýõ ãýõ çýðýã. ýíý íü íýã òàëààñ òà çýýë àâààä ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëàõàä óèð áîëîõ ýðñäëýýñ, íºãºº òàëààñ çýýë ýðãýí òºëºãäºõã¿é áàéæ áîëîõ ýðñäëèéã áóóðóóëàõàä èãëýäýã. õçõ-íû çýýëèéí ¿éëèëãýý íü á¿õ ãèø¿¿äèéí õóðëààð áàòàëñàí “çýýëèéí æóðàì”-ûí äàãóó ÿâàãäàíà. æóðàìä çýýëèéí òºðºë, çýýë îëãîëò, çýýëä òàâèõ õÿíàëò, çýýëèéã ýðãýí òºë¿¿ëýõòýé õîëáîîòîé çîõèöóóëàëòûí àñóóäëóóäûã òóñãàñàí áàéíà. òóõàéëáàë, çýýëèéí ¿éëèëãýýíä ìºðäºõ õóóëü, æóðìûí íýð, çýýëèéí òºðºë, õóãàöàà, õ¿¿, çýýë îëãîõ, òºë¿¿ëýõ ¿éë ÿâö, õÿíàëò, çýýë, áàðüöàà õºðºíãèéí ãýðýýíä òóñãàõ çààëòóóä ãýõ çýðýã. õàâñðàëò 13. áàíê áóñ ñàíõ¿¿ãèéí áàéãóóëëàãûí ¿éë àæèëëàãàà áàíê áóñ ñàíõ¿¿ãèéí áàéãóóëëàãà ãýæ æèæèã, äóíä áèçíåñ ýðõëýã èðãýä, àæ àõóéí íýãæèéí ñàíõ¿¿ãèéí õýðýãöýýã õàíãàõ ¿¿äíýýñ äàðààõ íýð òºðëèéí ñàíõ¿¿ãèéí ¿éëèëãýýã ñàíõ¿¿ãèéí çîõèöóóëàõ õîðîîíîîñ àâñàí òóñãàé çºâøººðëèéí äàãóó ýðõýëäýã õóóëèéí ýòãýýä þì. ááñá íü ñçõ-íîîñ õîëáîãäîõ òóñãàé çºâøººðëèéã àâñíû ¿íäñýí äýýð äàðààõ ¿éëèëãýýã ¿ç¿¿ëýõ áîëîìæòîé. ¿íä, 1. çýýëèéí ¿éëèëãýý: ìºíãºí õºðºíãèéã ººðèéí íýðèéí ºìíººñ áóñàä ýòãýýäýä òîäîðõîé çîðèóëàëòûí äàãóó õ¿¿, õóãàöàà, áàðüöàà ýñõ¿ë áàòëàí äààëòûí ¿íäñýí äýýð ýðãýí òºëºãäºõ íºõöºëòýé㺺ð çýýëä¿¿ëýõ 2. ôàêòîðèíãèéí ¿éëèëãýý: òºëáºð òîîöîîíû áàðèìòûã ¿íäýñëýí àâëàãûã íü õÿìäðóóëàí õóäàëäàí àâàõ áóþó íîòëîãäñîí àâëàãààð íü áàðüöààëàí çýýë îëãîõ 3. òºëáºðèéí áàòàëãàà: ááñá-ûí õàðèëöàã íü áóñäûí ºìíº õ¿ëýýñýí ìºíãºí òºëáºðèéí ¿¿ðãýý ã¿éöýòãýýã¿é íºõöºëä ò¿¿íèéã ááñá õàðèëöàãèéíõàà íýðèéí ºìíººñ õèéæ ã¿éöýòãýíý ãýæ áàòàëãàà ãàðãàõ 4. òºëáºð òîîöîîíû õýðýãñýë: âåêñåëü, áàòàëãààæñàí íýðèéí åê, öàõèì êàðò çýðýã òºëáºð òîîöîîíä àøèãëàæ áîëîõ ñàíõ¿¿ãèéí õýðýãñëèéã ãàðãàõðãýäýä çîðèóëñàí ãàðûí àâëàãà 133 5. öàõèì òºëáºð òîîöîî, ìºíãºí ãóéâóóëãà: ááñá-ààñ õàðèëöàãèéí ìºíãºí õºðºíãèéã áàíêèí äàõü ººðèéí õàðèëöàõ äàíñààð äàìæóóëàí øèëæ¿¿ëýõ, ýñõ¿ë èíòåðíåò, àâòîìàò òîíîã òºõººðºìæ, öàõèì òºëáºð òîîöîîíû õýðýãñýë àøèãëàæ, òºëáºð òîîöîîã ã¿éöýòãýõ 6. ãàäààä âàëþòûí àðèëæàà: ãàäààä âàëþòûã áýëýí áîëîí áýëýí áóñ õýëáýðýýð õóäàëäàõ, õóäàëäàí àâàõ 7. èòãýëöëèéí ¿éëèëãýý: òóõàéí ááñá-ä èòãýñýí õàðèëöàãèéíõàà õºðºíãèéã ¿íýã¿éäëýýñ õàìãààëàí àøèã îëæ ºãºõ çîðèëãîîð òîõèðîëöñîí õóãàöààíä àøèãëàõ, çàõèðàí çàðöóóëàõ 8. áîãèíî õóãàöààò ñàíõ¿¿ãèéí õýðýãñýëä õºðºí㺠îðóóëàëò: òîäîðõîé ãýðýýíèé ¿íäñýí äýýð èðãýí, õóóëèéí ýòãýýäèéí õºðºíãèéã íýã æèë õ¿ðòýë õóãàöààíû ¿íýò öààñ áîëîí ò¿¿íòýé àäèëòãàõ ñàíõ¿¿ãèéí õýðýãñýë õóäàëäàí àâàõàä çàðöóóëàõ 9. õºðºí㺠îðóóëàëò, ñàíõ¿¿ãèéí èãëýëýýð çºâëºãºº: èðãýä, õóóëèéí ýòãýýäýä òýäíèé õ¿ñýëòèéí äàãóó õºðºí㺠îðóóëàëò, ñàíõ¿¿ãèéí èãëýëýýð ìýðãýæëèéí çºâëºãºº ºãºõ, ìýäýýëýë ºãºõ 10. ñàíõ¿¿ãèéí ò¿ðýýñ /ëèçèíã: õàðèëöàãèéí çàõèàëñàí áóþó ñîíãîñîí ýä õºðºíãèéí ¿íèéã òºëººä ººðèéí íýð äýýð õóäàëäàí àâ, öààøèä õàðèëöàãäàà òîäîðõîé íºõöºë, õóãàöàà, òºëáºðòýé㺺ð ò¿ðýýñëýõ ¿éë àæèëëàãààã òóñ òóñ õýëíý. õàâñðàëò 14. èíòåðíåòýýð àðèëæààíä îðîëöîõ íü áèä ìýäýýëëèéí òåõíîëîãèéí ýðèí ¿åä àìüäàð áàéíà. ìîíãîëûí íàñàíä õ¿ðñýí õ¿í àìûí ãóðàâíû íýã íü õºäºë㺺íò õîëáîîíû õýðýãñýë áîëîõ ãàð óòàñ õýðýãëýæ, íèéò àéë ºðõèéí áàãàã¿é õóâü íü ãýðèéí áîëîí 纺âðèéí êîìïüþòåð àøèãëàæ, èíòåðíåò õýðýãëýãäèéí òîî æèëýýñ æèëä õóðäòàé ºñ áàéíà. èíòåðíåòýä õîëáîãäîõîä çààâàë óòàñ êàáåëèéí õýðýãöýýã¿é áîëæ áàéíà. èíãýñíýýð çºâõºí õîò ñóóðèí ãàçàðò òºäèéã¿é, àéìàã, ñóì, ìàëûí áýëýýðò èíòåðíåòýýð ¿éëèëãýý àâàõ áîëîìæòîé áîëëîî. äýëõèéí îëîí ñàÿ õýðýãëýãèä áàíê ñàíõ¿¿, õºðºíãèéí çàõ çýýëèéí òºðºë á¿ðèéí ¿éëèëãýýã èíòåðíåòýýð äàìæóóëàí àâ ãýðýýñýý, àæëûí áàéðíààñàà, àÿí çàìä ÿâàà ¿åäýý àðèëæàà íàéìàà, òºëáºð òîîöîîãîî õèéæ áàéíà. ñ¿¿ëèéí ¿åä ìàíàé çàëóóóóä âàëþòûí àðèëæàà /forex/, ò¿¿íëýí nasdaq, nyse, lse ãýõ ìýò äýëõèéí òîìîîõîí áèðæ äýýðõ ¿íýò öààñíûàíõãèéí õªòª 134 àðèëæààíä øóóä îðîëöîæ áàéíà. ýíý áîë îëîí æèëèéí òóðøëàãàòàé, íàðèéí ìýðãýæëèéí õ¿íèé õèéäýã àæèë, òýãýýä êîìïüþòåð äýýð àæèëëàæ ¿çýýã¿é, ýñõ¿ë ìóóõàí àæèëëàäàã õ¿ì¿¿ñò õ¿ðòýýìæã¿é, ìºðººäºë òºäèé ç¿éë ãýæ îëîí õ¿í áîääîã. ãýòýë ýíý íü òèéì áîëîìæã¿é ç¿éë áèø àæýý. íàðèéí òºâºãòýé àñóóäëóóä áàéãàà. ãýñýí õýäèé ¿íäñýí àðãà, àðãàëàë íü ýíãèéí ç¿é òîãòîëòîé. ò¿¿íèéã ñóäàëæ ìýäýõ ë õýðýãòýé. çàõ çýýëä øèëæñýí 1990-ýýä îíû ¿åä áàðàã õ¿í á¿ð ãàõàé èðýýä õîéø, óðàãø ÿâæ íàéìàà õèéõäýý õÿìä ¿íýýð àâ àõèóõàí ¿íýýð çàðæ àøèã îëäîã, õýäèéä þó àâ, õýäèéä þóãàà çàðâàë àøèãòàé áàéäãèéã áàðàã õýíýýð çààëãàëã¿é îéëãîñîí. îëîí õ¿í “øàòàõ, õîæèõ”, “óíàõ, áîñîõ”-ûí á¿õýë á¿òýí ò¿¿õèéã òóóëæ, ìàíàé ºíººäðèéí ¿íäýñíèé õºðºí㺠îðóóëàãèä, òîì áèçíåñ ýðõëýãèä òºðñºí. èíòåðíåòýýð äýëõèéí òîì, òîì áèðæ äýýð áîëæ áàéãàà ¿íýò öààñíû àðèëæààíä øóóä îðîëöîæ íàéìàà õèéõýä íºãºº ë õÿìä ¿íýýð àâ àõèóõàí ¿íýýð çàðæ àøèã îëäîã, õýäèéä þó àâ, õýäèéä þóãàà çàðâàë àøèãòàé áàéäãèéã ìýäñýí áàéõ ñóóðü çàðèì ë ¿éëèëíý. òýð áàéòóãàé ¿íýò öààñíû õàíø öààøèä óíàíà ãýñýí ìàãàäëàë äýâø¿¿ëæ áàéãàà áîë óã ¿íýò öààñàà áðîêåðîîñîî çýýëýýð àâààä óíàñàí õîéíî íü õÿìäõàíààð õóäàëäàí àâ çýýëñýí õóâüöààãàà áóöààí òºëæ ººðòºº àøèã îëîõ áîëîìæòîé. áèðæ äýýð ÿìàð õóâüöààã, ÿìàð ¿íýýð, õýäýí øèðõýãèéã àâàõ ãýæ áàéãàà, çàðàõ ãýæ áàéãààã èë òîä õàðæ, ººðèéí øèéäâýðèéã ãàðãàõ áîëîìæòîé áàéäãààðàà èë¿¿ øóäàðãà, èë òîä ñèñòåì áàéäàã. ìºí ýõëýí ñóðàëöàãäàä çîðèóëñàí ñóðãàëòûí ïðîãðàì áîëîõ “äåìî” àøèãëàæ áýëòãýë õèéõ áîëîìæòîé áàéäàã.èíòåðíåòèéí èéì ¿éëèëãýý ¿ç¿¿ëäýã ãàäààäûí èíòåðíåò êîìïàíèóä îëîí áàéäàã. ìàíàé õýñýã çàëóóóóä ìºí ýëåêòðîí áèðæ áàéãóóëàõ òàëààð ñóäàëãàà õèéæ áàéãàà ìýäýý áèé. àðèëæààíä îðîëöîãäûí ñýòãýë ç¿é, ¿éëäëèéã îëîí æèëèéí òóðø ñóäàëæ, ç¿é òîãòëûã íü òîäîðõîéëñîí áàéäàã. òýð ç¿é òîãòîë, ¿íäñýí çàðìóóäûã òàíüæ ìýäñýí áàéõ øààðäëàãàòàé. æèøýý íü, àðèëæààíä îðîëöîõîä: øóíàõàé áàéæ áîëîõã¿é àéìõàé áàéæ áîëîõã¿é òºëºâëºãººã¿é áàéæ áîëîõã¿é îðëîãîîñîî ÿìàð õýìæýýíèé õºðºíãèéã ¿¿íä çîðèóëàõ âý ãýäãýý ýðñäëýý òîîöîæ øèéäñýí áàéõ õýðýãòýé ãýõ ìýò óõàë çºâëºìæ¿¿ä áàéäàã. àíó-ä òýòãýâðèéí íàñíû õ¿ì¿¿ñèéí ìºí㺺 àðâèæóóëàõ,ðãýäýä çîðèóëñàí ãàðûí àâëàãà 135 öàãàà çóãààòàé ºíãºðººõ íýã ò¿ãýýìýë õýëáýð íü èíòåðíåò àðèëæàà áîëñîí òóõàé îëîí õ¿í ÿðüäàã. ìýäýýëëèéí ýðèí ¿åä ýíý áîëîìæ ìàíàéä áèé. õàâñðàëò 15. êîìïàíèé çàñàãëàëûí òóõàé 2007 îíû îíû ýöñýýð “ìîíãîëûí êîìïàíèé çàñàãëàë êîäåêñ”-èéã ñàíõ¿¿ãèéí çîõèöóóëàõ õîðîî áàòëàí ãàðãàñàí áèëýý. ýíý êîäåêñò íèéö¿¿ëýí õóâüöààò êîìïàíèóä êîìïàíèé çàñàãëàëûí ººðèéí äîòîîä æóðìûã áàòëàí ìºðäºõ ñòîé. ýäãýýð æóðìóóäààñ õóâüöàà ýçýìøèã á¿ðò õàìààòàé õîð æóðìûã òîâ òàéëáàðëàÿ. õóâüöàà ýçýìøèãäèéí õóðëûã çàðëàí õóðàëäóóëàõ æóðàìä þó òóñãàãäàõ ñòîé âý? õóâüöàà ýçýìøèãäèéí õóðëààð çààâàë õýëýëöýõ àñóóäëóóä; æèë á¿ðèéí ýýëæèò õóðëûí ºìíº õóâüöàà ýçýìøèãäýä ÿìàð ìýäýýëýë, òàéëàíã çààâàë õ¿ðã¿¿ëýõ, õóðëûí ìàòåðèàë áîëîí çàðûã õóâüöàà ýçýìøèãäýä õýäèéä, õýðõýí õ¿ðãýõ; õóðëààð õýëýëöýõ àñóóäëààð ýðõ á¿õèé õóâüöàà ýçýìøèãäýýñ ñàíàëûã íü ÿàæ àâàõ; õóðëûã õýäèéä, õýðõýí îëîí íèéòýä çàðëàõ; õóâüöàà ýçýìøèã õóðàëä áèåýð îðîëöîæ àäàõã¿é áîë ñàíàëûí õóóäñààð ñàíàëàà õýðõýí ºãºõ, ººð ýòãýýä òºëººëºí îðîëöîõ áîë ÿàæ îðîëöîõ; õóðëûí ÿâöàä õóâüöàà ýçýìøèã àñóóëò òàâèõ, õàðèóëò àâàõ ýðõèéã ÿàæ õýðýãæ¿¿ëýõ; òóç-èéí á¿õ ãèø¿¿ä, ã¿éöýòãýõ çàõèðàë áîëîí áóñàä àëáàí òóøààëòíóóä, àóäèòîðóóä, êîìïàíèé õÿíàí øàëãàõ çºâëºëèéí ãèø¿¿ä õóðàëä çààâàë îðîëöîæ, õóâüöàà ýçýìøèãäèéí àñóóëòàä õàðèóëàõ ¿¿ðýãòýéáàéõ, îðîëöîîã¿éáîë òóç-èéí äàðãàøàëòãààíûã õóðàëä îðîëöîãäîä òàéëàãíàäàã áàéõ; õóðëûã êîìïàíèé òºâ áàéðàíä þìóó, ýñâýë õóâüöàà ýçýìøèãäèéí îëîíõè íü îðøèí ñóóäàã ãàçàð õóðàëäóóëäàã áàéõ; õóðëûí öàã, áàéðûã àëü áîëîõ îëîí õóâüöàà ýçýìøèã îðîëöîõ áîëîìæèéã õàíãàõóéöààð òîâëîñîí áàéõ çýðýã àñóóäëûã òóñãàõ ñòîé.àíõãèéí õªòª 136 íîãäîë àøãèéí áîäëîãîä þó òóñãàõ âý? òà àëü íýã êîìïàíèé õóâüöààã õóäàëäàí àâ, õºðºí㺠îðóóëàëò õèéõäýý òîäîðõîé õýìæýýíèé îðëîãî îëîõîîð òºëºâëºñºí íü ìýäýýæ. èéì óðààñ êîìïàíèé àøèã õóâààðèëàëòûí áîäëîãî, öýâýð àøãèéíõàà äîîä òàë íü õýäýí õóâèéã íîãäîë àøèãò õóâààðèëàõààð ä¿ðýìäýý çààñàí, àøèã õóâààðèëàõ õýëáýð çýðãèéí òàëààð òîäîðõîé ìýäýýëýë àâàõûã õ¿ñíý. “íîãäîë àøãèéí áîäëîãî”-ä ýäãýýð àñóóäàë á¿ðýí òóñãàãäñàí áàéõ ñòîé. õóâààðèëæ áàéãàà íîãäîë àøãèéí õýìæýý íü êîìïàíèé áîäèò áîëîìæîîñ õýòýðõèé äýýã¿¿ð, ýñõ¿ë õýòýðõèé äîîãóóð áàéæ áîëîõã¿é. êîìïàíè íîãäîë àøèã õóâààðèëàõã¿é áàéõààð øèéäâýðëýñýí áîë ¿íäýñëýëèéã íü õóâü íèéë¿¿ëýãäèéí ýýëæèò õóðàëä òàéëàãíàõ ñòîé. êîìïàíèé çàñàãëàëûã ¿íýëýõ íü. òà óõàì ÿìàð êîìïàíèé ¿íýò öààñûã õóäàëäàí àâàõ âý, íýãýíò àâñàí ¿íýò öààñàà çàðàõ óó, íýìæ àâàõ óó ãýäýã øèéäâýð ãàðãàõäàà òóõàéí êîìïàíèé çàñàãëàëûí áàéäëûã õÿëáàðõàí îëääîã ìýäýýëýëä òóëãóóðëàí ¿íýëæ àääàã áàéõ íü óõàë. ýíý òèéì õýö¿¿ àñóóäàë áèø. õóâüöàà ýçýìøèãäèéí õóðàë. þóíû ºìíº õóâüöàà ýçýìøèãäèéí ýýëæèò õóðëàà æèë á¿ð õóðàëäóóëæ, òàéëàí, òºëºâëºãººãºº òàíèëöóóëäàã óó ãýäãèéã àíõààð. æèë á¿ðèéí ýýëæèò õóðëàà õèéäýãã¿é, ýñõ¿ë àëäàã îíîã õèéäýã, ñ òºäèé òàéëàí òàâüäàã êîìïàíèé òóõàéä ñàéí çàñàãëàëûí òàëààð ÿðèàä õýðýãã¿é. íîãäîë àøèã. äàðàà íü íîãäîë àøèã õóâààðèëäàã ýñýõ, õóâààðèëäàã áîë õèð îëîí óäàà õóâààðèëñàí, íîãäîë àøãèéí õýìæýý íü ºñºí íýìýãäýæ áàéãàà ýñýõèéã àíõààðààðàé. ªñºí õºãæèæ áàéãàà øèíý çàëóó êîìïàíèé õóâüä ¿éë àæèëëàãààãàà ºðãºæ¿¿ëýõ, øèíý òåõíèê, òåõíîëîãè íýâòð¿¿ëýõ çýðýãò èõ õýìæýýíèé ñàíõ¿¿æèëò øààðäëàãàòàé áîëäîã. ¿íä çîðèóëàí áàíêíû çýýë àâíà ãýõýýð ºíäºð õ¿¿òýé óðààñ àëäàãäàëä îðîõ ìàãàäëàëòàé áàéäàã. èéìýýñ àøãàà õóâààðèëàëã¿é êîìïàíèäàà ¿ëäýýæ, ñàíõ¿¿æèëò õèéäýã ãýäãèéã àíõààðààðàé. ìîíãîëûí êîìïàíèóä á¿ãä ë äýýä òàë íü 20 îðèì æèëèéí ò¿¿õòýé çàëóó êîìïàíèóä áàéãàà. òýãýõëýýð íîãäîë àøèã õóâààðèëàõã¿é áàéãàà íü õýòäýý ºíäºð àøèã îëîõ áîëîìæîî íýìýãä¿¿ëýõýä èãëýæ áàéãàà áàéæ áîëîõ þì ø¿¿. õàðèí ýíý òóõàéãàà õóâüöàà ýçýìøèãèääýý ìýäýýëäýã áàéõ ñòîé. èë òîä íýýëòòýé áàéäàë. êîìïàíèé ¿éë àæèëëàãàà õýð çýðýã èë òîä áàéíà âý ãýäýãò àíõààðëàà õàíäóóë. ªºðººð õýëáýë, òà êîìïàíèé òàëààðõ ìýäýýëëèéã îëæ àâ àäàæ áàéíà óó ¿ã¿é þó, àâ áàéãààðãýäýä çîðèóëñàí ãàðûí àâëàãà 137 ìýäýýëýë èíü ñàéí çàñàãëàëûí çàðèìä íèéöñýí á¿ðýí ä¿¿ðýí ìýäýýëýë áàéíà óó ¿ã¿é þó ãýäãèéã àíõààðíà. õýðâýý äýýðõ ãóðâàí àñóóäëààð “õàíãàëòòàé” ãýñýí ¿íýëãýý ºãñºí áîë äàðààãèéí øàòàíä øèëæèæ, íèëýýä íàðèéí ¿íýëãýý ºãºõ øààðäëàãàòàé. òóõàéëáàë, ¿¿íèé ºìíº ÿðèëöñàí êîìïàíèé çàñàãëàëûí äîòîîä æóðìóóä áàéíà óó ¿ã¿é þó, áàéãàà áîë ò¿¿íä äýýð ÿðüñàí àñóóäëóóä á¿ðýí òóñãàãäñàí ýñýõ, æóðìàà õýðõýí ìºðäºæ áàéãàà òàëààð õóâüöàà ýçýìøèãäèéí ýýëæèò õóðàëä òàéëàãíàñàí ýñýõèéã ìýäýýä àâààðàé. òèéì äîòîîä æóðìóóäòàé áºãººä óã æóðìàà ìºðäºæ àæèëëàäàã ãýæ ä¿ãíýæ áîëîõîîð áîë ìóóã¿é çàñàãëàëòàé ãýæ ¿çýæ áîëîõ þì. òà õýðýâ èäýâõèòýé õóâüöàà ýçýìøèã áîë... êîìïàíèé çàñàãëàëûã ä¿ãíýõèéí òóëä õóâüöàà ýçýìøèãäèéí õóðàëä áèåëýí îðîëöîõ íü òóí à õîëáîãäîëòîé. òà õóâüöàà ýçýìøèã áîë õóðàëä îðîõ ýðõòýé, õàðèí õóâüöàà ýçýìøäýãã¿é áîëîâ àëü íýã êîìïàíèéã ñîíèðõîæ áàéãàà áîë öººõºí õóâüöàà õóäàëäàæ àâààä õóðàëä îðîëöîæ áîëíî ø¿¿ äýý. òà èäýâõèòýé õóâüöàà ýçýìøèã áîë êîìïàíèéõàà çàñàãëàëûã ñàéæðóóëàõàä õóâü íýìðýý îðóóëæ àäíà. “êîìïàíèé òóõàé” õóóëèíä íýìýëò ººðëºëò îðóóëàõ òóõàé õóóëèéã óèõ-ä ºðãºí áàðèàä áàéãàà. ýíý õóóëèíä êîìïàíèé çàñàãëàëûã ñàéæðóóëàõ, æèæèã õóâüöàà ýçýìøèãäèéí ýðõ àøãèéã õàìãààëàõ èãëýëýýð îëîí çààëòóóä îðñîí. òóõàéëáàë, õê-èéí òóç-èéí ãèø¿¿äèéí ãóðàâíû íýãýýñ öººíã¿é íü õàðààò áóñ ãèø¿¿í áàéõ ñòîé ãýæ çààñàí. ýíýõ¿¿ õàðààò áóñ ãèø¿¿äèéã áîëîí õÿíàëòûí çºâëºëèéí ãèø¿¿äèéã ñîíãîõîä õóâüöàà ýçýìøèã á¿ð ººðèéí ýçýìøèæ áàéãàà õóâüöààíû òîîíîîñ ¿ë õàìààðàí íýã ñàíàë ºãºõ çàìààð ñîíãîíî ãýæ õóóëüëàõààð òóñãàñàí áàéãàà. òýãýõëýýð òà ººðèé㺺 ýñõ¿ë òàíû ýðõ àøãèéã õàìãààëæ àäàõ ìýäëýã áîëîâñðîëòîé, øóäàðãà ñàéí õ¿íèéã òóç-èéí õàðààò áóñ ãèø¿¿íä íýð äýâø¿¿ëýí ñîíãîõ /ãýõäýý òà ãàíöààðàà áîë þóíä õ¿ð àäàõã¿é ø¿¿!/ çàìààð òóç-èéí ãèø¿¿íýýð äàìæóóëàí êîìïàíèé ñàéí çàñàãëàëûí ïðàêòèêèéã õýâø¿¿ëýõýä ¿íýòýé õóâü íýìýð îðóóëæ àäíà. õàðèí íýð äýâø¿¿ëýõ õóãàöàà íü æèë á¿ðèéí 2 äóãààð ñàðûí 1-íèé äîòîð áàéõ ñòîé ãýäãèéã àíõààðààðàé. òóç-èéí õàðààò áóñ ãèø¿¿í. êîìïàíèé õÿíàëòûí áàãö õóâüöààã ýçýìøäýã ýòãýýä áîëîí ã¿éöýòãýõ óäèðäëàãààñ õàðààò áóñ, æèæèã õóâüöàà ýçýìøèãèä áîëîí õàðèëöàãäûí ýðõ àøãèéã õàìãààëàõ ¿¿ðýãòýé òóç-èéí ãèø¿¿í ìºí.àíõãèéí õªòª 138 êîìïàíèé çàñàãëàë íü òàíû îëîõ àøèãò ÿàæ íºëººëºõ âý? ñàéí çàñàãëàëòàé êîìïàíè íü çýýëä¿¿ëýãèä áîëîí áèçíåñèéí ò¿íøèéíõýý èòãýëèéã õ¿ëýýäýã óðààñ ñàíõ¿¿ãèéí íýìýëò ýõ ¿¿ñâýð õýðýãòýé áîëñîí ¿åä õÿëáàðõàí îëæ àääàã. ªºðººð õýëáýë, áàíêíààñ çýýë àâàõàä îëäîöòîé, íàéäâàðòàé óðààñ áóñäààñ àðàé áàãà õ¿¿òýé àâàõ áîëîìæòîé áàéãàà. ìºí ò¿¿íëýí áèçíåñèéí ò¿íø íü òºëáºðºº äàðàà àâàõààð áàðàà, ò¿¿õèé ýäýý çýýëýýð íèéë¿¿ëäýã áàéõ íü áèé. áàðàà, ¿éëèëãýýãýý õÿëáàð áîðëóóëæ àääàã, õóäàëäàí àâàã ¿éë¿¿ëýã îëîíòîé áàéäàã íü ñàéí çàñàãëàëòàé êîìïàíèé äàâóó òàë. èíãýõýýð ñàéí çàñàãëàëòàé êîìïàíèé õóâüä ñàíõ¿¿ãèéí áîëîí áîðëóóëàëòûí õ¿íäðýë àëü àëü íü áóñäààñ õàâüã¿é áàãà áàéäàã.èéì áîëîõîîð àøèã îðëîãî ñàéòàé áàéõ íü ìýäýýæ. àøèã ºíäºð áîë íîãäîë àøèã ñàéí õóâààðèëíà. ñàéí çàñàãëàëòàé êîìïàíèé õóâüöàà, áîíä íü ýðýëò èõòýé áàéäàã. ýðýëò èõòýé áîë òà õ¿ññýí ¿åäýý õóâüöààãàà õóäàëäàõ áîëîìæòîé áàéõààñ ãàäíà ¿íý íü ºñºæ áàéäàã. àëèâàà ýä õºðºíãèéí ¿íý íü ýðýëò íèéë¿¿ëýëòýýñ øàëòãààëäàãèéã òà ñàéí ìýäýæ áàéãàà. ñàéí õóâüöààã çàðàõ õ¿í öººí, àâàõ ñîíèðõîëòîé õ¿í îëîí áàéõ óðààñ ¿íý íü ºíäºð ë áàéíà. èéì óðààñ íîãäîë àøãèéí õýëáýðýýð þìóó, àâñàí çàðñàí õîð ¿íèéí çºð¿¿ãýýð àøèã îëîõ áîëîìæòîé. ñàéí çàñàãëàëòàé êîìïàíèé ¿íýò öààñ òàíä èë¿¿ ºíäºð àøèã àâèðíà. òàíû àâñàí õóâüöààã íü ýçýìøèæ áàéãàà êîìïàíè ìóó çàñàãëàëòàé áîë ÿàõ âý? çàõ çýýëèéí õàíø õàðæ áàéãààä çàðàõ ë õýðýãòýé ãýæ çºâëºõ áàéíà. ãýõäýý êîìïàíèé çàñàãëàëûí òàëààð òàíû õèéñýí ä¿ãíýëò çºâ ãýäýãòýý èòãýëòýé áàéõ õýðýãòýé. ìýäëýã, ìýäýýëýë äóòìàãààñ ñàéí, ìóó çàñàãëàëòàé àëèí áîëîõûã íü ìýäýõã¿é áàéãàà áîë òà ãýðýý áàéãóóëñàí áðîêåðèéí êîìïàíèäàà íàéäàæ áîëîõ þì. ã¿é ÿäàõäàà õóâüöààíû èíü ¿íý õàíø ºñºæ áàéãàà, áóóð áàéãàà àëèí áîëîõûã ñóäëààðàé. ìýäýýëýë àâàõ íü óõàë. òà ººðèéí õóâüöàà ýçýìøäýã êîìïàíèéõàà âåá ñàéòûí õàÿãèéã çààâàë ìýäýæ àâààðàé. åð íü ¿íýò öààñíû àðèëæàà ÿâóóëäàã áàéãóóëëàãàä /ìàíàéä îäîîõîíäîî ãàíöõàí ìîíãîëûí õºðºíãèéí áèðæ ë áàéãàà/ á¿ðòãýëòýé, òýíä õóâüöàà, áîíä íü àðèëæèãääàã á¿õ êîìïàíèé âåá ñàéò, õºðºíãèéí áèðæèéí âåáðãýäýä çîðèóëñàí ãàðûí àâëàãà 139 ñàéòàä îðæ ¿çýýä áàéâàë, ÿìàð ¿íýò öààñ àâàõ âý, ÿìàð ¿íýò öààñàà çàðàõ âý, õýäèéä ÿìàð ¿íýýð àâàõ, çàðàõ âý ãýäýã øèéäâýð ãàðãàõàä òàíü èõýýõýí íýìýðòýé. ìºí ñàíõ¿¿ãèéí çîõèöóóëàõ õîðîî, ìîíãîëûí õºðºíãèéí áèðæ, òàíä ¿éëèëäýã áðîêåðèéí êîìïàíèé âåá ñàéòûí õàÿãèéã ìýäýæ áàéõ øààðäëàãàòàé. ýäãýýð áàéãóóëëàãûí õàÿã, âåá ñàéòûã õàâñðàëòààñ ¿çíý ¿¿. ò¿¿íëýí 2009 îíû äóíäóóð êîìïàèéí çàñàãëàëûí ¿çýë ñàíààã ò¿ãýýí äýëãýð¿¿ëýõ, êîìïàíèé óäèðäëàãà, èõ, äýýä ñóðãóóëèéí áàãø îþóòàí, òºðèéí áàéãóóëëàãûí àæèëòíóóäûã êîìïàíèé çàñàãëàëûí ÿíç á¿ðèéí ò¿âøíèé, òºðºë á¿ðèéí ñóðãàëòàíä õàìðóóëæ, ìîíãîëûí êîìïàíèóäûí çàñàãëàëûã ñàéæðóóëàõàääýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ çîðèëãîá¿õèé ìîíãîëûí êîìïàíèé çàñàãëàëûí õºãæëèéí òºâ ¿¿ñãýí áàéãóóëàãäñàí. ýíý òºâèéí ñóðãàëò áîëîí áóñàä ¿éë àæèëëàãààíû òàëààð www.cgdc. org.mn õàÿãààð îðæ ¿çýæ áîëíî.àíõãèéí õªòª 140 õàâñðàëò 16. ñàëáàðûí õóóëèéí õîëáîãäîõ çààëòóóä ìîíãîë óëñûí õóóëü ñàíõãèéí çîõèöóóëàõ õîðîîíû ýðõ çéí áàéäëûí òóõàé 2005 îíû 11 ñàðûí 17 ºäºð òºðèéí îðäîí. óëààíáààòàð õîò íýãäãýýð áëýã íèéòëýã ¿íäýñëýë 1 ä¿ãýýð ç¿éë. õóóëèéí çîðèëò 1.1. ýíý õóóëèéí çîðèëò íü ñàíõ¿¿ãèéí çîõèöóóëàõ õîðîîíû çîõèîí áàéãóóëàëò, ¿éë àæèëëàãààíû ýðõ ç¿éí ¿íäñèéã òîãòîîæ, áàíêíû ¿éë àæèëëàãààíààñ áóñàä ñàíõ¿¿ãèéí ¿éëèëãýýã çîõèöóóëàõ, õÿíàõòàé õîëáîãäñîí õàðèëöààã çîõèöóóëàõàä îðøèíî. 3 äóãààð ç¿éë. õóóëèéí ¿éëëýõ õ¿ðýý 3.1. ýíý õóóëüä çààñàí ñàíõ¿¿ãèéí ¿éëèëãýýíä äàðààõü ¿éë àæèëëàãàà õàìààðíà: 3.1.1. áàíê áóñ ñàíõ¿¿ãèéí áàéãóóëëàãûí áàíê áóñ ñàíõ¿¿ãèéí ¿éë àæèëëàãààíû òóõàé õóóëüä çààñàí ¿éë àæèëëàãàà; 3.1.2. ¿íýò öààñíû çàõ çýýëä îðîëöîã ìýðãýæëèéí áàéãóóëëàãûí íýò öààñíû çàõ çýýëèéí òóõàé õóóëüä çààñàí ¿éë àæèëëàãàà; 3.1.3. äààòãàãèéí äààòãàëûí òóõàé õóóëüä çààñàí ¿éë àæèëëàãàà; 3.1.4. äààòãàëûí òºëººëºã, çóóëàã, õîõèðîë ¿íýëýãèéí äààòãàëûí ìýðãýæëèéí îðîëöîãèéí òóõàé õóóëüä çààñàí ¿éë àæèëëàãàà; 3.1.5. õîðøîîíû õîðøîîíû òóõàé õóóëüä çààñàí õàäãàëàìæ, çýýëèéí ¿éë àæèëëàãàà; 3.1.6. õóóëüä çààñàí ñàíõ¿¿ãèéí áóñàä ¿éë àæèëëàãàà. 3.2. áàíêíû ¿éë àæèëëàãààòàé õîëáîãäñîí õàðèëöààã áàíêíû òóõàé õóóëü òîãòîîìæîîð çîõèöóóëíà.ðãýäýä çîðèóëñàí ãàðûí àâëàãà 141 4 ä¿ãýýð ç¿éë. ñàíõ¿¿ãèéí çîõèöóóëàõ õîðîî 4.1. ñàíõ¿¿ãèéí çîõèöóóëàõ õîðîî /öààøèä “õîðîî” ãýõ/ íü ñàíõ¿¿ãèéí çàõ çýýëèéí òîãòâîðòîé áàéäëûã õàíãàõ, ñàíõ¿¿ãèéí ¿éëèëãýýã çîõèöóóëàõ, õîëáîãäîõ õóóëü òîãòîîìæèéí áèåëýëòýä õÿíàëò òàâèõ, õºðºí㺠îðóóëàã, ¿éëë¿¿ëýãäèéí ýðõ àøãèéã õàìãààëàõ èã ¿¿ðýã á¿õèé òºðèéí áàéãóóëëàãà ìºí. 6 äóãààð ç¿éë. õîðîîíû á¿ðýí ýðõ 6.1. õîðîî äàðààõü á¿ðýí ýðõèéã õýðýãæ¿¿ëíý: 6.1.1. ñàíõ¿¿ãèéí ¿éëèëãýýòýé õîëáîîòîé õóóëü òîãòîîìæèéã õýðýãæ¿¿ëýõ àæëûã çîõèîí áàéãóóëàõ, áèåëýëòýä íü õÿíàëò òàâèõ; 6.1.2. á¿ðýí ýðõèéíõýý õ¿ðýýíä ä¿ðýì, æóðàì, çààâàð áàòàëæ, õýðýãæèëòýä íü õÿíàëò òàâèõ, ñàíõ¿¿ãèéí çàõ çýýëèéí òîãòâîðòîé áàéäëûã äýìæèõ çîðèëãîîð øààðäëàãàòàé øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò, áóñàä õýì õýìæýý òîãòîîõ; 6.1.3. ñàíõ¿¿ãèéí ¿éëèëãýý ýðõëýõ òóñãàé çºâøººðºë / öààøèä “òóñãàé çºâøººðºë” ãýõ/ îëãîõ, ò¿äãýëç¿¿ëýõ, ñýðãýýõ, õ¿èíã¿é áîëãîõ, òóñãàé çºâøººðëèéí íºõöºë, øààðäëàãûã áèåë¿¿ëæ áàéãàà ýñýõýä õÿíàëò òàâèõ; 6.1.4. òóñãàé çºâøººðºë ýçýìøèãèéí ¿éë àæèëëàãààã øàëãàõ; 6.1.5 òóñãàé çºâøººðºë ýçýìøèãýýñ òºâëºð¿¿ëýõ çîõèöóóëàëòûí ¿éëèëãýýíèé õºëñíèé õýìæýýã òîãòîîõ; 6.1.6. òóñãàé çºâøººðºë ýçýìøèã õîîðîíä áîëîí òóñãàé çºâøººðºë ýçýìøèã, ¿éëë¿¿ëýã õîîðîíä ãàðñàí ìàðãààíûã ýðõ õýìæýýíèéõýý õ¿ðýýíä õÿíàí øèéäâýðëýõ; 6.1.7. õîðîîíû àæèëòíû ñ ç¿éí ä¿ðìèéã áàòàëæ, áèåëýëòýä íü õÿíàëò òàâèõ. 6.1.8. äààòãàëûí òóñãàé çºâøººðºë ýçýìøèã õóóëèéí ýòãýýäèéí ä¿ðìèéí ñàí áóþó õóâü íèéë¿¿ëñýí õºðºíãèéí äîîä õýìæýý, ò¿¿íä òàâèõ øààðäëàãûã òîãòîîõ. /ýíý çààëòûã 2009 îíû 06 äóãààð ñàðûí 04-íèé ºäðèéí õóóëèàð íýìñýí/ 6.2. õîðîî ýíý õóóëèéí 6.1-ä çààñàí íèéòëýã á¿ðýí ýðõýýñ ãàäíà ¿éë àæèëëàãààíûõàà èãëýë òóñ á¿ðýýð äàðààõü õóóëèóäàä çààñàí á¿ðýí ýðõèéã õýðýãæ¿¿ëíý:àíõãèéí õªòª 142 6.2.1. áàíê áóñ ñàíõ¿¿ãèéí ¿éë àæèëëàãààíû èãëýëýýð áàíê áóñ ñàíõ¿¿ãèéí ¿éë àæèëëàãààíû òóõàé õóóëüä çààñàí; 6.2.2. ¿íýò öààñíû çàõ çýýëä îðîëöîãèéí ¿éë àæèëëàãààíû èãëýëýýð íýò öààñíû çàõ çýýëèéí òóõàé õóóëüä çààñàí; 6.2.3. äààòãàëûí ¿éë àæèëëàãààíû èãëýëýýð äààòãàëûí òóõàé õóóëüä çààñàí; 6.2.4. äààòãàëûí ìýðãýæëèéí îðîëöîãèéí ¿éë àæèëëàãààíû èãëýëýýð äààòãàëûí ìýðãýæëèéí îðîëöîãèéí òóõàé õóóëüä çààñàí; 6.2.5. õàäãàëàìæ, çýýëèéí ¿éë àæèëëàãààíû èãëýëýýð õîðøîîíû òóõàé õóóëüä çààñàí. 11 ä¿ãýýð ç¿éë. õîðîîíû äàðãà, ãèø¿¿í, ò¿¿íèéã òîìèëîõ 11.1. õîðîî íü äàðãà, 6 ãèø¿¿íýýñ á¿ðäýíý. 11.2. õîðîîíû äàðãàä óëñûí èõ õóðëûí äàðãà, ãèø¿¿äýä óëñûí èõ õóðëûí ýäèéí çàñãèéí áàéíãûí õîðîî õîð õ¿íèé, õóóëü ç¿éí áîëîí òºñâèéí áàéíãûí õîðîî, ñàíõ¿¿ãèéí àñóóäàë ýðõýëñýí çàñãèéí ãàçðûí ãèø¿¿í, ìîíãîëáàíêíû åðºíõèéëºã òóñ á¿ð íýã õ¿íèé íýð äýâø¿¿ëæ, óëñûí èõ õóðëààñ òîìèëíî. 11.3. õîðîîíû äàðãà áîëîí óëñûí èõ õóðëûí ýäèéí çàñãèéí áàéíãûí õîðîî, õóóëü ç¿éí áàéíãûí õîðîîíîîñ íýð äýâø¿¿ëñýí òóñ á¿ð 1 ãèø¿¿í îðîí òîîíû, áóñàä äºðâºí ãèø¿¿í íü îðîí òîîíû áóñ áàéíà. 12 äóãààð ç¿éë. õîðîîíû äàðãà, ãèø¿¿íèé á¿ðýí ýðõèéí õóãàöàà 12.1. õîðîîíû äàðãà, ãèø¿¿íèé á¿ðýí ýðõèéí õóãàöàà 5 æèë áàéõ áºãººä íýã óäàà óëèðóóëàí òîìèëæ áîëíî. 22 äóãààð ç¿éë. òóñãàé çºâøººðºë îëãîõ 22.1. ýíý õóóëèéí 3.1-ä çààñàí ñàíõ¿¿ãèéí ¿éëèëãýý ýðõëýõ òóñãàé çºâøººðëèéã õîðîî îëãîíî.ðãýäýä çîðèóëñàí ãàðûí àâëàãà 143 ìîíãîë óëñûí õóóëü íýò öààñíû çàõ çýýëèéí òóõàé õóóëü 2002 îíû 12 äóãààð ñàðûí 12-íû ºäºð óëààíáààòàð õîò íýãäãýýð áëýã íèéòëýã ¿íäýñëýë 1 ä¿ãýýð ç¿éë. õóóëèéí çîðèëò 1.1. ýíý õóóëèéí çîðèëò íü ¿íýò öààñíû çàõ çýýëä ¿íýò öààñ ãàðãàõ, á¿ðòãýõ, õàäãàëàõ, õóäàëäàõ, àðèëæèõ, ò¿¿ãýýð ãýðëýãäñýí ºìëºõ ýðõèéã øèëæ¿¿ëýõ, ¿íýò öààñíû òàëààðõè ìýäýýëëèéã õºðºí㺠îðóóëàãèä õ¿ðãýõ, õºðºí㺠îðóóëàãèéí ýðõ àøãèéã õàìãààëàõ, ¿íýò öààñ ãàðãàã áîëîí ¿íýò öààñíû çàõ çýýëä îðîëöîã ìýðãýæëèéí áàéãóóëëàãûí ¿éë àæèëëàãààíä õÿíàëò òàâèõòàé õîëáîãäîí ¿¿ñýõ õàðèëöààã çîõèöóóëàõàä îðøèíî. 4 ä¿ãýýð ç¿éë. íýò öààñ ãàðãàã 4.1. àøãèéí òºëºº ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ áàéãàà õóóëèéí ýòãýýä êîìïàíèé òóõàé õóóëü áîëîí ýíý õóóëèéí äàãóó ¿íýò öààñ ãàðãàæ áîëíî. 4.2. çàñãèéí ãàçàð óëñûíèõ õóðëûí çºâøººð뺺ð, àéìàã, íèéñëýëèéí çàñàã äàðãà èðãýäèéí òºëººëºãäèéí õóðëûí çºâøººð뺺ð íèéòýä ñàíàë áîëãîí ¿íýò öààñ ãàðãàæ áîëíî. çàñãèéí ãàçàð, àéìàã, íèéñëýëèéí çàñàã äàðãààñ ãàðãàñàí ¿íýò öààñ íü áóñàä ¿íýò öààñíû íýãýí àäèë õîðîî áîëîí õºðºíãèéí áèðæèä á¿ðòãýëòýé áàéíà. 4.3. çàñãèéí ãàçàð, àéìàã, íèéñëýëèéí çàñàã äàðãààñ ãàðãàõ ¿íýò öààñûã íèéòýä ñàíàë áîëãîí õóäàëäàõàä ýíý õóóëèéí 5-9 ä¿ãýýð ç¿éë õàìààðàõã¿é. 13 äóãààð ç¿éë. õºðºí㺠îðóóëàãèéí ýðõ àøãèéã õàìãààëàõàä ¿íýò öààñíû çàõ çýýë äýýð òàâèãäàõ õÿçãààðëàëò 13.1. õºðºí㺠îðóóëàãèéí ºìëºëä áàéãàà ¿íýò öààñíû òîî õýìæýý, ò¿¿íòýé õîëáîãäîõ íèéòýä òàðààãäààã¿é ìýäýýëëèéã ìýäýýëýõ, ºìëºãèéí çºâøººðºëã¿éãýýð ñîíèðõîã ýòãýýäýä óã ¿íýò öààñûã õóäàëäàí àâàõûã ñàíàë áîëãîõûã õîðèãëîíî.àíõãèéí õªòª 144 13.2. ýíý õóóëèéí 13.1-ä çààñíûã ¿íýò öààñíû çàõ çýýëä ìýðãýæëèéí àæèë, ¿éëèëãýý ÿâóóëäàã ýòãýýä çºðñºí íü óã ýòãýýäèéí ¿íýò öààñíû çàõ çýýëä ìýðãýæëèéí àæèë, ¿éëèëãýý ÿâóóëàõ ýðõèéã ò¿äãýëç¿¿ëýõ, õ¿èíã¿é áîëãîõ ¿íäýñëýë áîëíî. 14 ä¿ãýýð ç¿éë. õºðºí㺠îðóóëàãèä ¿íýò öààñíû ã¿éëãýýòýé õîëáîãäîõ ìýäýýëýë õ¿ðãýõ 14.1. íýò öààñ ãàðãàã õîëáîãäîõ õóóëü òîãòîîìæèä çààñàíìýäýýëëèéã íèéòýä õ¿ðãýõ, õºðºí㺠îðóóëàãèä ºãºõ ¿¿ðýãòýé. 14.2. íýò öààñíû çàõ çýýëä îðîëöîã ìýðãýæëèéí áàéãóóëëàãà õºðºí㺠îðóóëàãèéí øààðäñàíààð äàðààõü áàðèìò áèèã áîëîí ìýäýýëëèéã ºãºõ ¿¿ðýãòýé: 14.2.1. ¿íýò öààñíû çàõ çýýë äýýð ìýðãýæëèéí ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëàõ òóñãàé çºâøººðºë áîëîí óëñûí á¿ðòãýëèéí ãýðèëãýýòýé õîëáîãäñîí áàðèìò áèèã; 14.2.2. ìýðãýæëèéí ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëäàã ýòãýýäèéí ººðèéí õºðºíãèéí áîëîí ºð, çýýë, ñàíõ¿¿ãèéí áàéäëûí òàëààðõè ìýäýýëýë; 14.2.3. àæèëòàí íü ìýðãýæëèéí ¿éë àæèëëàãààòàé õîëáîîòîéãîîð àðãà õýìæýý àâàãäñàí, õàðèóöëàãà õ¿ëýýñýí òóõàé ìýäýýëýë; 14.2.4. ¿íýò öààñíû àðèëæàà ýðõëýõ áàéãóóëëàãààñ ãàðãàñàí ñ¿¿ëèéí çóðãààí ñàðûí ¿íýò öààñíû àðèëæààíû ¿íý, õàíø áîëîí àðèëæààíû òóõàé ìýäýý. 14.3. ýíý õóóëèéí 14.2-ò çààñíûã çºðèæ, õºðºí㺠îðóóëàãèä áóðóó ìýäýýëýë ºãºõ, òººðºãä¿¿ëýõ íü õºðºí㺠îðóóëàã áîëîí ìýðãýæëèéí ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëäàã ýòãýýäèéí õîîðîíä áàéãóóëñàí ãýðýýã õóóëüä çààñàí æóðìûí äàãóó ººðëºõ, öóöëàõ ¿íäýñëýë áîëíî. 14.4. õºðºí㺠îðóóëàã íü ¿íýò öààñûã õóäàëäàí àâàõ, õóäàëäàõ ÿâöàä õóóëü òîãòîîìæèä çààñàí ìýäýýëëèéã ¿íýò öààñ ãàðãàã áîëîí ìýðãýæëèéí ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëäàã ýòãýýäýýñ øààðäàõ ýðõòýé. 15 äóãààð ç¿éë. õºðºí㺠îðóóëàãèéí ýðõ àøãèéã õàìãààëàõ òàëààðõè õîðîîíû øèéäâýð 15.1. õîðîîíîîñ õóóëü òîãòîîìæèéã õýðýãæ¿¿ëýõýýð ãàðãàñàí øèéäâýðèéã ¿íýò öààñíû çàõ çýýëä îðîëöîã á¿õ ýòãýýä áèåë¿¿ëýõ ¿¿ðýãòýé.ðãýäýä çîðèóëñàí ãàðûí àâëàãà 145 15.2. õîðîîíû øèéäâýðèéã áèåë¿¿ëýýã¿é ¿íýò öààñíû çàõ çýýëä îðîëöîã ýòãýýäýä ¿¿ðýã áèåë¿¿ëýõ òóõàé ìýäýãäýë ºãºõ, ýíý õóóëüä çààñíû äàãóó õàðèóöëàãà õ¿ëýýëãýõ, òóñãàé çºâøººðëèéã ò¿äãýëç¿¿ëýõ, õ¿èíã¿é áîëãîõ àðãà õýìæýý àâàõ áºãººä øààðäëàãàòàé ãýæ ¿çâýë ýðõ á¿õèé áàéãóóëëàãàä õàíäàæ øèéäâýðë¿¿ëíý. 34 ä¿ãýýð ç¿éë. õîðîîíû ýðõ õýìæýý 34.1. õîðîî äàðààõü ýðõ õýìæýýòýé áàéíà: 34.1.1. ¿íýò öààñíû çàõ çýýëèéí òóõàé õóóëü òîãòîîìæèéã õýðýãæ¿¿ëýõ àæëûã çîõèîí áàéãóóëàõ, õÿíàëò òàâèõ; 34.1.2. ¿íýò öààñíû çàõ çýýëèéã õºãæ¿¿ëýõ òºðèéí áîäëîãûã áîëîâñðóóëæ, ýðõ á¿õèé áàéãóóëëàãàä îðóóëæ øèéäâýðë¿¿ëýõ; 34.1.3. ýðõ õýìæýýíèéõýý õ¿ðýýíä ä¿ðýì, æóðàì, çààâàð áàòàëæ ìºðä¿¿ëýõ; 34.1.4. ¿íýò öààñíûçàõ çýýëäîðîëöîãìýðãýæëèéíáàéãóóëëàãàä ¿íýò öààñíû çàõ çýýë äýýð ìýðãýæëèéí ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëàõ òóñãàé çºâøººðºë îëãîõ, ¿éë àæèëëàãààíä íü õÿíàëò òàâèõ, òóñãàé çºâøººðëèéã ò¿äãýëç¿¿ëýõ, õ¿èíã¿é áîëãîõ; 34.1.5. ¿íýò öààñíû çàõ çýýëä àæèëëàõ ìýðãýæèëòýíä àæèë, ¿éëèëãýý ÿâóóëàõ ýðõ îëãîõ, àòòåñòàòèëàõ, ýðõèéã ò¿äãýëç¿¿ëýõ, õ¿èíã¿é áîëãîõ; 34.1.6. õºðºí㺠îðóóëàãèéí ýðõ àøèãò õîõèðîëòîé ãýæ ¿çñýí íºõöºëä ¿íýò öààñíû àðèëæààã ò¿ð çîãñîîõ; 34.1.7. ìîíãîë óëñûí íóòàã äýâñãýðò íèéòýä ñàíàë áîëãîí ãàðãàæ áóé ¿íýò öààñûã á¿ðòãýõ, á¿ðòãýëã¿é ¿íýò öààñíû àðèëæààã çîãñîîõ, õîðèãëîõ; 34.1.8. õóâüöààò êîìïàíèé õóâüöààíû õÿíàëòûí áàãö áóþó ò¿¿íýýñ äýýø õóâèéã äàíãààð áîëîí íýãäìýë ñîíèðõîëòîé ýòãýýä õóäàëäàí àâàõààð ãàðãàñàí òåíäåð ñàíàëûã ýíý õóóëüä çààñàí æóðìûí äàãóó çºâøººðºõ, á¿ðòãýõ, õÿíàõ; 34.1.9. ¿íýò öààñ ãàðãàã, ¿íýò öààñ ýçýìøèã áîëîí ¿íýò öààñíû çàõ çýýëä îðîëöîã ìýðãýæëèéí áàéãóóëëàãà õóóëü òîãòîîìæ, õîðîîíîîñ òîãòîîñîí æóðàìä çààñàí ìýäýýëëèéã îëîí íèéòýä õ¿ðãýæ áàéãàà ýñýõýä õÿíàëò òàâèõ;àíõãèéí õªòª 146 34.1.10. ¿íýò öààñ ãàðãàã, ¿íýò öààñíû çàõ çýýëä îðîëöîã ìýðãýæëèéí áàéãóóëëàãûí ñàíõ¿¿ãèéí òàéëàí, ìýäýý, ò¿¿íèé òàéëáàð òîäðóóëãàä çàéëøã¿é òóñãàãäàõ ¿ç¿¿ëýëò, òàéëàí, ìýäýýíèé ìàÿãò õýðýãëýõ òàëààð æóðàì òîãòîîæ ìºðä¿¿ëýõ; 34.1.11. õºðºí㺠îðóóëàãèéí ýðõ àøãèéã õàìãààëàõ ¿¿äíýýñ çºðèëòýé ãýæ ¿çñýí áóþó àðèëæààíä îðîëöîã àëü íýã òàëûí õ¿ñýëòèéã ¿íäýñòýé ãýæ ¿çâýë òóõàéí ¿íýò öààñíû àðèëæààã ò¿ð çîãñîîí øàëãàõ, çºðèëòýé íü íîòëîãäâîë ò¿¿íèé àðèëæààíû õýëöëèéã õ¿èíã¿é áîëãîõ; 34.1.12. ¿íýò öààñíû çàõ çýýëä îðîëöîã ìýðãýæëèéí áàéãóóëëàãààñ òîãòîîñîí ¿éëèëãýýíèé õóðààìæèéí õýìæýýã áóóðóóëàõûã ñàíàë áîëãîõ, ýíý ñàíàëûã õ¿ëýýæ àâààã¿é òîõèîëäîëä òóõàéí õóðààìæèéí õóâü õýìæýý òîãòîîñîí øèéäâýðèéã õ¿èíã¿é áîëãîõ, ýíý òóõàéãàà íèéòýä ìýäýýëýõ; 34.1.13. ¿íýò öààñ ãàðãàãèéí ñàíõ¿¿ãèéí òàéëàí, áóñàä áàðèìòûã àóäèòûí áîëîí ¿íýëãýýíèé áàéãóóëëàãààð øàëãóóëàí áàòàëãààæóóëàõûã øààðäàõ; 34.1.14. õîðîîíû ãèø¿¿í, àæëûí àëáàíû áîëîí ¿íýò öààñíû çàõ çýýëä îðîëöîã ìýðãýæëèéí áàéãóóëëàãûí óäèðäàõ áîëîí ã¿éöýòãýõ àëáàí òóøààëòàí, òýäýíòýé íýãäìýë ñîíèðõîëòîé ýòãýýäèéí ýçýìøèæ áàéãàà ¿íýò öààñíû òàëààð ìýäýýëýë ãàðãóóëàõ; 34.1.15. ¿íýò öààñíû ã¿éëãýýíèé õÿíàëòûí óëñûí áàéöààãèéí ýðõ îëãîõ, õ¿èíã¿é áîëãîõ; 34.1.16. îëîí íèéòýä ìýäýýëëèéí ¿éëèëãýý ¿ç¿¿ëýõ, òîãòîîñîí æóðìûí äàãóó ¿íýò öààñíû çàõ çýýëä îðîëöîãèä ìýðãýæëèéí çºâëºë㺺 ºãºõ àæëûã çîõèîí áàéãóóëàõ.ðãýäýä çîðèóëñàí ãàðûí àâëàãà 147 ìîíãîë óëñûí õóóëü êîìïàíèé òóõàé 1999 îíû 07 äóãààð ñàðûí 02-íû ºäºð óëààíáààòàð õîò íýãäãýýð áëýã íèéòëýã ¿íäýñëýë 1 ä¿ãýýð ç¿éë. õóóëèéí çîðèëò 1.1. ýíý õóóëèéí çîðèëò íü êîìïàíè ¿¿ñãýí áàéãóóëàõ, á¿ðòãýõ, ººðëºí áàéãóóëàõ, êîìïàíèé óäèðäëàãà, çîõèîí áàéãóóëàëò, õÿíàëòûí á¿òýö, õóâü íèéë¿¿ëýãäèéí ýðõ, ¿¿ðãèéã òîãòîîõ áîëîí êîìïàíè òàòàí áóóëãàõòàé õîëáîãäñîí õàðèëöààã çîõèöóóëàõàä îðøèíî. 9 ä¿ãýýð ç¿éë. êîìïàíèé áîëîí õóâü íèéë¿¿ëýãäèéí õàðèóöëàãà 9.1. êîìïàíèé ýä õºðºí㺠íü ýçýìøèæ áàéãàà ýä õºðºí㺠áîëîí ýä õºðºíãèéí ýðõýýñ á¿ðäýõ áºãººä êîìïàíè íü ýäãýýð á¿õ ýä õºðºí㺺𺺠õàðèóöëàãà õ¿ëýýíý. 9.2. êîìïàíè íü õóâüöàà ýçýìøèãäèéí õ¿ëýýõ ¿¿ðãèéã õàðèóöàõã¿é. 9.3. õóâüöàà ýçýìøèã íü êîìïàíèé õ¿ëýýõ ¿¿ðãèéã õàðèóöàõã¿é áºãººä ãàãöõ¿¿ ýçýìøèæ áàéãàà õóâüöààíû õýìæýýãýýð õàðèóöëàãà õ¿ëýýíý. 9.4. äàíãààðàà áîëîí íýãäìýë ñîíèðõîëòîé ýòãýýäòýé õàìòðàí êîìïàíèé õóâüöààíû 10-ààñ äýýø õóâèéã ýçýìøèã áîëîí áóñàä õýëáýðýýð êîìïàíèé ¿éë àæèëëàãààã òîäîðõîéëîõ ýðõ á¿õèé ýòãýýäèéí áóðóóòàé ¿éë àæèëëàãààíû óëìààñ êîìïàíèä óèðñàí ýä õºðºíãèéí õîõèðëûã óã ýòãýýä ººðèéí õºðºí㺺ð êîìïàíèé ºìíº õàðèóöíà. 9.5. õóâü íèéë¿¿ëýãèéí êîìïàíèä îðóóëñàí ýä õºðºíãº, ýä õºðºíãèéí ýðõ íü õóâèéí ýä õºðºíãº, ýä õºðºíãèéí ýðõýýñ òîäîðõîé çààãëàãäààã¿é áîë óã õóâü íèéë¿¿ëýã ººðèéí á¿õ ýä õºðºíãº, ýä õºðºíãèéí ýðõýýð êîìïàíèé ºð òºëáºðèéã äàâõàð õàðèóöíà.àíõãèéí õªòª 148 35 äóãààð ç¿éë. êîìïàíèé ýíãèéí õóâüöàà ýçýìøèãäèéí ýðõ 35.1. êîìïàíèé ýíãèéí õóâüöàà ýçýìøèã íü äàðààõü ýðõ ýäýëíý: 35.1.1. õóâü íèéë¿¿ëýãäèéí õóðàëä îðîëöîæ, õóðëààð õýëýëöýæ áàéãàà á¿õ àñóóäëààð ýçýìøèæ áàéãàà õóâüöààíû òîîòîé õóâü òýíö¿¿ëýí ñàíàë ºãºõ; 35.1.2. äàâóó ýðõèéí õóâüöààíû íîãäîë àøèã òºëñºíèé äàðààãààð êîìïàíèé òºëººëºí óäèðäàõ çºâëºë /áàéõã¿é áîë õóâü íèéë¿¿ëýãäèéí õóðàë/-ººñ òîãòîîñîí õýìæýýãýýð íîãäîë àøèã àâàõ; 35.1.3. êîìïàíèéã òàòàí áóóëãàõ ¿åä ýíý õóóëèéí 28 äóãààð ç¿éëä òîãòîîñîí æóðìûí äàãóó ¿ëäñýí ýä õºðºíãèéã õóäàëäñàíààñ îëñîí îðëîãîîñ õóâü õ¿ðòýõ. 35.1.4. õóâüöààò êîìïàíèé ýíãèéí õóâüöàà ýçýìøèã íü ýíý õóóëèéí 39 ä¿ãýýð ç¿éë áîëîí êîìïàíèé ä¿ðýìä çààñíû äàãóó êîìïàíèàñ íýìæ ãàðãàõ õóâüöàà, ò¿¿íä õàìààðàõ ¿íýò öààñûã òýðã¿¿í ýýëæèíä õóäàëäàí àâàõ ýðõòýé. 35.1.5. êîìïàíèé ä¿ðýìä ººðººð çààãààã¿é áîë õÿçãààðëàãäìàë õàðèóöëàãàòàé êîìïàíèé ýíãèéí õóâüöàà ýçýìøèãèä íü õóâüöààíä õàìààðàõ áóñàä ¿íýò öààñûã ýíý ç¿éëä çààñàí áóñàä æóðìûí äàãóó òýðã¿¿í ýýëæèíä õóäàëäàí àâàõ ýðõ ýäýëíý. 35.2. êîìïàíèé ä¿ðìýýð õóâüöàà ýçýìøèãèéí ýçýìøèæ áîëîõ ýíãèéí õóâüöààíû òîîã õÿçãààðëàæ áîëîõã¿é. 35.3. ýíãèéí õóâüöààã êîìïàíèé äàâóó ýðõèéí õóâüöàà áîëîí áóñàä ¿íýò öààñàíä õºðâ¿¿ëæ ¿ë áîëíî. 35.4. õóâü íèéë¿¿ëýãäèéí õóðëààð õýëýëöýõ çàðèì àñóóäëààð ýíãèéí õóâüöàà ýçýìøèãèéí ñàíàë ºãºõ ýðõèéã ýíý õóóëü áîëîí õÿçãààðëàæ áîëíî. /ýíý õýñãèéí “õÿçãààðëàãäìàë õàðèóöëàãàòàé êîìïàíèé ä¿ðìýýð” ãýñýí çààëòûã ìîíãîë óëñûí íäñýí õóóëèéí öýöèéí 2002 îíû 11 ä¿ãýýð ñàðûí 13-íû ºäðèéí 03 äóãààð òîãòîîëîîð õ¿èíã¿é áîëãîñîí/ðãýäýä çîðèóëñàí ãàðûí àâëàãà 149 36 äóãààð ç¿éë. êîìïàíèé äàâóó ýðõèéí õóâüöàà ýçýìøèãäèéí ýðõ 36.1. á¿õ òºðëèéí äàâóó ýðõèéí õóâüöàà ýçýìøèã íü äàðààõü ýðõ ýäýëíý: 36.1.1. ýðõ á¿õèé áàéãóóëëàãààñ òîãòîîñîí äàâóó ýðõèéí õóâüöààíû íîãäîë àøãèéã òýðã¿¿í ýýëæèíä àâàõ; 36.1.2. ýíý õóóëü, êîìïàíèé ä¿ðýì áîëîí òóõàéí òºðëèéí äàâóó ýðõèéí õóâüöàà ãàðãàõ òóõàé øèéäâýðò çààñàí àñóóäëààð õóâü íèéë¿¿ëýãäèéí õóðàëä ñàíàëûí ýðõòýé îðîëöîõ; 36.1.3. êîìïàíèéã òàòàí áóóëãàñíû äàðàà ¿ëäñýí ýä õºðºíãèéã õóäàëäñàí îðëîãîîñ õóðèìòëàãäñàí íîãäîë àøèã áîëîí ýçýìøèæ áàéãàà õóâüöààíû òàòàí áóóëãàëòûí ¿íèéã àâàõ. 36.2. êîìïàíèé ä¿ðýì, ýñõ¿ë òóõàéí òºðëèéí äàâóó ýðõèéí õóâüöàà ãàðãàõ òóõàé øèéäâýðò äîð äóðäñàí ç¿éëèéã òóñãàíà: 36.2.1. òàòàí áóóëãàõ ¿åä ò¿¿íä òºëºõ òºëáºð, òºëºõ æóðàì, äýñ äàðààëàë; 36.2.2. óâü íèéë¿¿ëýãäèéí õóðàëä ñàíàëûí ýðõòýé îðîëöîõ íºõöºë, äàâóó ýðõèéí íýã õóâüöààíä íîãäîõ ñàíàëûí òîî; 36.2.3. äàâóó ýðõèéí õóâüöààã ýíãèéí õóâüöààíä õºðâ¿¿ëýõ áîë ò¿¿íèé íºõöºë; 36.2.4. äàâóó ýðõèéí õóâüöàà ýçýìøèã íü ººðèéí ýçýìøèëä áàéãàà äàâóó ýðõèéí õóâüöààãàà êîìïàíèä ýðã¿¿ëýí àâàõûã øààðäàõ íºõöºë. 36.3. êîìïàíè íü äàâóó ýðõèéí õóâüöààíû íîãäîë àøãèéã á¿ðýí òºëñºí áîëîí ýðã¿¿ëýí àâàõ ¿¿ðýã á¿õèé äàâóó ýðõèéí õóâüöààã àâñàíû äàðàà ýíãèéí õóâüöààã ýðã¿¿ëýí àâàõ áóþó õóäàëäàí àâàõ, ò¿¿íä íîãäîë àøèã òºëºõ ýðõòýé áîëíî. 36.4. ýíý õóóëèéí 48.ç.-ò çààñàí íºõöºë ¿¿ñýýã¿é áîë êîìïàíè íü äàâóó ýðõèéí õóâüöààíä íîãäîõ íîãäîë àøãèéã ä¿ðýìä çààñàí õýìæýý áîëîí õóãàöààíä òºëíº. 36.5. êîìïàíèéã òàòàí áóóëãàõ òîõèîëäîëä ýíãèéí õóâüöàà ýçýìøèãäýä íîãäîõ õºðºíãèéã îëãîõîîñ ºìíº äàðààëëûí äàãóó äàâóó ýðõèéí õóâüöàà ýçýìøèãäýä óã õóâüöààíû òàòàí áóóëãàëòûí ¿íý, òºëºã人ã¿é íîãäîë àøãèéã òºëíº. 36.6. äàâóó ýðõèéí õóâüöàà ýçýìøèãèä íü õóâü íèéë¿¿ëýãäèéíàíõãèéí õªòª 150 õóðàëä äàðààõü òîõèîëäîëä ñàíàëûí ýðõòýé îðîëöîíî: 36.6.1. êîìïàíèé ä¿ðýìä íýìýëò, ººðëºëò îðóóëàõ áîëîí ä¿ðìèéí øèíýèëñýí íàéðóóóëãûã áàòëàõäàà òýäãýýðèéí ýðõèéã õÿçãààðëàñàí çààëòûã îðóóëæ áàéâàë; 36.6.2. êîìïàíèéã ººðëºí áàéãóóëàõ ÿâöàä äàâóó ýðõèéí õóâüöààã ýíãèéí õóâüöàà, áóñàä òºðëèéí ¿íýò öààñ áîëîí áóñàä õºðºíãºíä õºðâ¿¿ëæ áàéâàë. 36.7. ýíý õóóëèéí 36.6.-ä çààñíû äàãóó äàâóó ýðõèéí õóâüöàà ýçýìøèãäèéí ñàíàëûí ýðõòýé îðîëöîæ áàéãàà õóâü íèéë¿¿ëýãäèéí õóðëûí óã àñóóäëààðõ øèéäâýðèéã êîìïàíèé ä¿ðýìä äýýã¿¿ð òîãòîîãîîã¿é áîë çºâõºí äàâóó ýðõèéí õóâüöàà ýçýìøèãäèéí ñàíàëûí îëîíõîîð ãàðãàíà. 36.8. õóâüöààò êîìïàíèé òºëººëºí óäèðäàõ çºâëºëèéã ñîíãîõ õóðàëä äàâóó ýðõòýé õóâüöàà ýçýìøèãäèéã äàðààõü íºõöºëä ñàíàëûí ýðõòýé îðîëöóóëàõààð êîìïàíèé ä¿ðýìä çààæ áîëíî: 36.8.1. êîìïàíèé ä¿ðýìä ýíãèéí õóâüöààíä õºðâºõ äàâóó ýðõèéí õóâüöàà ýçýìøèãäèéí òºëººëºí óäèðäàõ çºâëºëä ººðèéí òºëººëºãèéã îðóóëæ áîëîõîîð çààñàí áîë; 36.8.2. äàâóó ýðõèéí õóâüöààíû íîãäîë àøãèéã õóãàöààíä íü òºëººã¿é áîë. 47 äóãààð ç¿éë. íîãäîë àøèã õóâààðèëàõ 47.1. êîìïàíèé ä¿ðýìä ººðººð çààãààã¿é áîë íîãäîë àøèã õóâààðèëàõ øèéäâýðèéã òºëººëºí óäèðäàõ çºâëºë /áàéõã¿é áîë õóâü íèéë¿¿ëýãäèéí õóðàë / ãàðãàíà. ýíý áàéãóóëëàãà íü íîãäîë àøèã õóâààðèëàõäàà õóâüöàà á¿ðò íîãäîõ àøãèéí õýìæýý, íîãäîë àøèã àâàõ ýðõòýé õóâü íèéë¿¿ëýãäèéí íýðñèéí æàãñààëò ãàðãàõ, á¿ðòãýëèéí ºäºð áîëîí íîãäîë àøèã òºëºõ ºäðèéã òîãòîîæ ýíý òàëààð õóâü íèéë¿¿ëýãäýä ìýäýãäýíý. 47.2. íîãäîë àøèã àâàõ ýðõòýé õóâü íèéë¿¿ëýãäèéã òîäîðõîéëîõäîî õÿçãààðëàãäìàë õàðèóöëàãàòàé êîìïàíèé õóâüä íîãäîë àøèã õóâààðèëàõ øèéäâýð ãàðãàñàí ºäðººð òàñàëáàð áîëãîí òîäîðõîéëíî.õàðèí õóâüöààò êîìïàíèé õóâüä ýíý á¿ðòãýëèéí ºäðèéã øèéäâýð ãàðñàí ºäðººñ õîéø òóñãàéëàí òîãòîîõ áºãººä ýíý òóõàé íèéò õóâü íèéë¿¿ëýãäýä ÿàðàëòàé çàðëàí ìýäýãäýíý. 47.3. íýã òºðëèéí õóâüöààíä àäèë õýìæýýíèé íîãäîë àøèã õóâààðèëíà.ðãýäýä çîðèóëñàí ãàðûí àâëàãà 151 47.4. êîìïàíèé ä¿ðýìä ººðººð çààãààã¿é áîë íîãäîë àøãèéã áýëýí ìºí㺠áîëîí ýä õºðºíãèéí, ò¿¿íëýí êîìïàíèé áîëîí áóñàä ýòãýýäèéí ¿íýò öààñíû õýëáýðýýð òºëæ áîëíî. 47.5. á¿ðòãýëèéí ºäðººñ íîãäîë àøèã òºëºõ ºäºð õ¿ðòýëõ õóãàöààíä ººðèéí ýçýìøèëä áàéñàí õóâüöààã áóñäàä øèëæ¿¿ëñýí òîõèîëäîëä íîãäîë àøèã àâàõ ýðõ íü óã õóâüöààíû õóóèí ýçýìøèã ýòãýýäýä ¿ëäýíý. 47.6. õýðýâ êîìïàíè íü íîãäîë àøèã õóâààðèëàõààð øèéäâýðëýñýí áîë óã øèéäâýðò çààñàí õóãàöààíäàà íîãäîë àøãàà òºëºõ ¿¿ðýãòýé. íîãäîë àøãàà õóãàöààíä íü òºëººã¿é òîõèîëäîëä õóâüöàà ýçýìøèãäèéí íýõýìæëýëýýð êîìïàíè íü àëäàíãè òºëºõ áºãººä ¿¿íýýñ êîìïàíèä óèðñàí õîõèðëûã êîìïàíèé ã¿éöýòãýõ óäèðäëàãà õàðèóöíà. 48 äóãààð ç¿éë. íîãäîë àøèã õóâààðèëàõ íºõöºë 48.1. êîìïàíè íü äîð äóðäñàí òîõèîëäîëä ýíãèéí õóâüöààíä íîãäîë àøèã õóâààðèëíà: 48.1.1. íîãäîë àøèã òºëñíèé äàðàà êîìïàíè íü òºëáºðèéí àäâàðòàé áàéõ; 48.1.2. íîãäîë àøèã òºëñíèé äàðàà êîìïàíèé ººðèéí õºðºíãèéí õýìæýý íü ýíý õóóëèéí 32 äóãààð ç¿éëä çààñàí äîîä õýìæýý, äàâóó ýðõèéí õóâüöààíû òºëºã人ã¿é íîãäîë àøèã, ò¿¿íèé òàòàí áóóëãàëòûí ¿íý çýðãèéí íèéëáýðýýñ èõ áàéõ; 48.1.3. êîìïàíè íü ýðã¿¿ëýí àâàõ ¿¿ðýãòýé ¿íýò öààñàà á¿ðýí àâñàí áàéõ. 48.2. êîìïàíè ýðã¿¿ëýí àâñàí ººðèéí õóâüöààíä íîãäîë àøèã õóâààðèëàõã¿é. 48.3. êîìïàíè íü äîð äóðäñàí òîõèîëäîëä äàâóó ýðõèéí õóâüöààíä íîãäîë àøèã õóâààðèëíà: 48.3.1. íîãäîë àøèã òºëñíèé äàðàà êîìïàíè íü òºëáºðèéí àäâàðòàé áàéõ; 48.3.2. êîìïàíè íü ýðã¿¿ëýí àâàõ ¿¿ðýãòýé äàâóó ýðõèéí õóâüöààã á¿ðýí àâñàí áàéõ. 48.4. íîãäîë àøèã òºëñíèé äàðàà êîìïàíèé ººðèéí õºðºí㺠íü 25-ààñ äýýø õóâèàð áàãàññàí òîõèîëäîëä êîìïàíè íü íîãäîë àøãèéã øèëæ¿¿ëñýí ºäðººñ õîéø àæëûí 15 õîíîãèéí äîòîðàíõãèéí õªòª 152 ººðèéí çýýëä¿¿ëýãäýä ººðèéí õºðºíãèéí ¿ëäýãäëèéí õýìæýýã áèãýýð ìýäýãäýíý. 48.5. êîìïàíè íîãäîë àøèã õóâààðèëààã¿é òîõèîëäîëä òºëººëºí óäèðäàõ çºâëºë õóâü íèéë¿¿ëýãäèéí ýýëæèò õóðàëä øàëòãààíûã òàéëàãíàõ ¿¿ðýã õ¿ëýýíý. 49 ä¿ãýýð ç¿éë. êîìïàíèé ýä õºðºíãèéí çàõèðàí çàðöóóëàëòàä òàâèõ õÿçãààðëàëò 49.1. çýýëä¿¿ëýãäèéí õóóëü ñíû ýðõ àøãèéã õàìãààëàõ çîðèëãîîð êîìïàíèé ººðèéí õºðºí㺠íü ýíý õóóëèéí 32 äóãààð ç¿éëä çààñàí õýìæýýíýýñ áàãà áîëîõ, ýñõ¿ë êîìïàíè òºëáºðèéí àäâàðã¿é áîëîõîîð áàéâàë êîìïàíèé ýä õºðºí㺠áîëîí ýä õºðºíãèéí ýðõèéã áóñäàä çàõ çýýëèéí ¿íýýñ äîîãóóð ¿íýýð õóäàëäàõûã õîðèãëîíî. 49.2. ýíý õóóëèéí 49.1.-ã çºðèæ õèéñýí õýëöýë ø¿¿õèéí øèéäâýðýýð õ¿èíã¿é áîëíî.ðãýäýä çîðèóëñàí ãàðûí àâëàãà 153 ìîíãîë óëñûí õóóëü õîðøîîíû òóõàé /øèíýèëñýí íàéðóóëãà/ 1998 îíû 1 ä¿ãýýð ñàðûí 8-íû ºäºð óëààíáààòàð õîò íýãäãýýð áëýã íèéòëýã ¿íäýñëýë 1 ä¿ãýýð ç¿éë. õóóëèéí çîðèëò 1.1. ýíý õóóëèéí çîðèëò íü õîðøîîíû çîõèîí áàéãóóëàëò, ¿éë àæèëëàãààíû ýðõ ç¿éí ¿íäñèéã òîäîðõîéëæ, õîðøîîã ¿¿ñãýí áàéãóóëàõ, á¿ðòãýõ, õîðøîîíû ¿éë àæèëëàãààã äóóñãàâàð áîëãîõ, õîðøîîíû ãèø¿¿íëýë, õÿíàëò áîëîí õîðøîîíû òóõàé õóóëü òîãòîîìæèéí áèåëýëòèéã õàíãàõòàé õîëáîãäñîí õàðèëöààã çîõèöóóëàõàä îðøèíî çóðãààäóãààð áyëýã õîðøîîíû õàäãàëàìæ, çýýëèéí ¿éë àæèëëàãàà 48 1 äóãààð ç¿éë. õàäãàëàìæ, çýýëèéí ¿éë àæèëëàãàà 48 1 .1. õàäãàëàìæ, çýýëèéí ¿éë àæèëëàãàà ýðõëýõ õîðøîî 20-èîñ äîîøã¿é ãèø¿¿íòýé áàéíà. 48 1 .2. õàäãàëàìæ, çýýëèéí ¿éë àæèëëàãàà ýðõëýõ õîðøîî íü äàðààõü àñóóäëûã ä¿ðýìäýý òóñãàíà: 48 1 .2.1. õàäãàëàìæ àâàõ, çýýë îëãîõ æóðàì; 48 1 .2.2. õîðøîî áîëîí ãèø¿¿äèéí õàðèëöàí õ¿ëýýõ ýðõ, ¿¿ðýã; 48 1 .2.3. õîðøîîíû çýýëèéí ñàí, çýýëèéí ýðñäëèéí ñàí áîëîí áóñàä ñàíã áàéãóóëàõ, çàðöóóëàõ æóðàì; 48 1 .2.4. çýýëèéí õîðîî áîëîí õîðøîîíû á¿òýö äýõ áóñàä áàéãóóëëàãààñ õîðøîîíû õàäãàëàìæ, çýýëèéí ¿éë àæèëëàãààíä îðîëöîõ æóðàì. 48 1 .3. õîðøîî íü õàäãàëàìæ, çýýëèéí ¿éë àæèëëàãààã ñàíõ¿¿ãèéí çîõèöóóëàõ õîðîîíîîñ îëãîñîí òóñãàé çºâøººðëèéí ¿íäñýí äýýð ýðõýëíý. /ýíý õýñãèéã 2005 îíû 11 ä¿ãýýð ñàðûí 17-íû ºäðèéí õóóëèà𠺺ðëºí íàéðóóëñàí/àíõãèéí õªòª 154 48 1 .4.ýíý õóóëèéí 481.3 äàõü õýñýãò çààñàí òóñãàé çºâøººðºë îëãîõòîé õîëáîãäñîí õàðèëöààã àæ àõóéí ¿éë àæèëëàãààíû òóñãàé çºâøººðëèéí òóõàé õóóëèàð çîõèöóóëíà. /ýíý õýñãèéã 2005 îíû 11 ä¿ãýýð ñàðûí 17-íû ºäðèéí õóóëèàð íýìñýí/ 48 2 äóãààð ç¿éë. õîðøîîíû õàäãàëàìæèéí ¿éë àæèëëàãàà 48 2 .1. õîðøîî íü ººðèéí ãèø¿¿íýýñ ìºíãºí õºðºíãèéí õàäãàëàìæ àâ áîëíî. 48 2 .2. õàäãàëàìæèéí ¿éë àæèëëàãàà ýðõëýõ õîðøîî íü èðãýíèé õóóëèéí 454-456 äóãààð ç¿éëä çààñíû äàãóó áèãýýð áàéãóóëñàí ãýðýýíèé ¿íäñýí äýýð ìºíãºí õºðºí㺠õàäãàëíà. 48 2 .3.õîðøîîíû õàäãàëàìæèä àâñàí ìºíãºí õºðºí㺠íü òóõàéí õîðøîîíû ýä õºðºíãºä õàìààðàõã¿é. õàäãàëàìæ äàõü õºðºíãèéã çºâõºí õîðøîîíû çýýëèéí ñàíãèéí ýõ ¿¿ñâýð áîëãîí àøèãëàæ áîëíî. 48 2 .4. õîðøîîíä õàäãàëóóëàõààð ºãñºí õºðºí㺠íü õàìòðàí ýçýìøèãòýé áîë õàäãàëàìæ á¿õèé ãèø¿¿í íü ýíý òóõàé õàäãàëàìæèéí ãýðýý áàéãóóëàõààñ ºìíº õîðøîîíä ìýäýãäýõ ¿¿ðýãòýé. 48 2 .5. ä¿ðýìä ººðººð çààãààã¿é áîë õàäãàëàìæ, çýýëèéí õ¿¿ã òîäîðõîéëîõ æóðìûã á¿õ ãèø¿¿äèéí õóðëààñ òîãòîîíî. 48 2 .6. õîðøîîíû ãèø¿¿í íü ººðèéí íàñàíä õ¿ðýýã¿é õ¿¿õäèéí íýð äýýð õîðøîîíä õàäãàëàìæ íýýæ áîëíî. ýíý òîõèîëäîëä ãýðýýã òóõàéí õ¿¿õäèéã íàñàíä õ¿ðýõ õ¿ðòýëõ õóãàöààãààð áàéãóóëíà. 48 3 äóãààð ç¿éë. õîðøîîíû çýýëèéí ¿éë àæèëëàãàà 48 3 .1. çýýëèéí ¿éë àæèëëàãàà ýðõëýõ õîðøîî íü ãèø¿¿íäýý õîðøîîíû çýýëèéí ñàíãèéí õºðºí㺺ñ ä¿ðýìä çààñàí æóðìûí äàãóó çýýë îëãîæ áîëíî. 48 3 .2. çýýëèéí ¿éë àæèëëàãàà ýðõëýõ õîðøîî íü çýýëèéí ñàí, çýýëèéí ýðñäëèéí ñàí áàéãóóëíà. çýýëèéí ñàí íü õîðøîîíû õºðºí㺺ñ õóâààðèëñàí õºðºí㺠áîëîí õîðøîîíû ãèø¿¿äýýñ àâñàí õàäãàëàìæèéí õºðºí㺺ñ á¿ðäýíý. õîðøîîíû çýýëèéí ñàíä õîðøîîíû ººðèéí õºðºí㺺ñ õóâààðèëàõ õºðºíãèéí õýìæýý áîëîí çýýëèéí ýðñäëèéí ñàíãèéí õºðºíãèéí õýìæýýã ä¿ðýìä ººðººð çààãààã¿é áîë á¿õ ãèø¿¿äèéí õóðëààñ òîãòîîíî.ðãýäýä çîðèóëñàí ãàðûí àâëàãà 155 48 3 .3. çýýëèéí ¿éë àæèëëàãàà ýðõýëæ áóé õîðøîî íü ãèø¿¿ääýý èðãýíèé õóóëèéí 451-453 äóãààð ç¿éëä çààñíû äàãóó ãýðýýíèé ¿íäñýí äýýð çýýë îëãîíî. 48 3 .4. çýýëèéí áóöààí òºëºëòèéã ãèø¿¿íèé õîðøîîíä îðóóëñàí õóâü õºðºí㺠áîëîí õàäãàëóóëñàí õºðºí㺺ð áàòàëãààæóóëæ áîëíî. 48 4 äóãààð ç¿éë. çýýëèéí õîðîî, ò¿¿íèé á¿ðýí ýðõ, á¿ðýëäýõ¿¿í 48 4 .1. çýýëèéí ¿éë àæèëëàãàà ýðõëýõ õîðøîî íü çýýëèéí õîðîîòîé áàéíà. çýýëèéí õîðîî íü ç-ààñ äîîøã¿é ãèø¿¿íòýé áàéíà. çýýëèéí õîðîîíû ãèø¿¿äèéã á¿õ ãèø¿¿äèéí õóðëààñ íóóö ñàíàë õóðààëòûí ¿íäñýí äýýð ñîíãîíî. çýýëèéí õîðîîíû ãèø¿¿í íü òýðã¿¿ëýã ãèø¿¿í, õÿíàëòûí çºâëºëèéí ãèø¿¿í áàéæ áîëîõã¿é. 48 4 .2. çýýëèéí õîðîî äàðààõü á¿ðýí ýðõèéã õýðýãæ¿¿ëíý: 48 4 .2.1. çýýë àâàõààð õ¿ñýëò ãàðãàñàí õîðøîîíû ãèø¿¿íèé ºðãºäëèéã øàëãàõ; 48 4 .2.2.çýýë îëãîõ ýñýõèéã øèéäâýðëýõ, çýýë îëãîõ; 48 4 .2.3. îëãîñîí çýýëèéã ýðãýí òºë¿¿ëýõ; 48 4 .2.4. øààðäëàãàòàé ãýæ ¿çâýë á¿õ ãèø¿¿äèéí õóðëûã õóðàëäóóëàõ; 48 4 .2.5. õóóëü áîëîí õîðøîîíû ä¿ðìýýð òîãòîîñîí áóñàä á¿ðýí ýðõ. 48 4 .3. çýýëèéí õîðîîíû õóðàë ãèø¿¿äèéí îëîíõè îðîëöñîíîîð õ¿èí òºãºëäºð áîëíî. ä¿ðìýýð ¿¿íýýñ äýýã¿¿ð õóâü òîãòîîæ áîëíî. 48 4 .4. ä¿ðýìä ýíý õóóëèéí 484.3-ò çààñíààñ ºíäºð õóâü òîãòîîãîîã¿é áîë çýýëèéí õîðîîíû øèéäâýðèéã ñàíàë õóðààëòàä îðîëöñîí õîðîîíû ãèø¿¿äèéí îëîíõèéí ñàíàëààð ãàðãàíà. 48 4 .5. çýýëèéí õîðîîíû äàðãûã òóõàéí õîðøîîíû òýðã¿¿ëýãäèéí õóðàë çýýëèéí õîðîîíû ãèø¿¿äýýñ òîìèëíî..àíõãèéí õªòª 156 ìîíãîë óëñûí õóóëü áàíê áóñ ñàíõãèéí éë àæèëëàãààíû òóõàé 2002 îíû 12 äóãààð ñàðûí 12-íû ºäºð óëààíáààòàð õîò íýãäãýýð áëýã íèéòëýã ¿íäýñëýë 1 ä¿ãýýð ç¿éë. õóóëèéí çîðèëò 1.1. ýíý õóóëèéí çîðèëò íü áàíê áóñ ñàíõ¿¿ãèéí ¿éë àæèëëàãààíû ýðõ ç¿éí ¿íäñèéã òîãòîîæ, áàíê áóñ ñàíõ¿¿ãèéí ¿éë àæèëëàãàà ýðõëýõ ýòãýýäèéí óäèðäëàãà, çîõèîí áàéãóóëàëò, õÿíàëòûí á¿òöèéã òîãòîîõ, ò¿¿íä çºâøººðºë îëãîõ, ò¿äãýëç¿¿ëýõ, õ¿èíã¿é áîëãîõòîé õîëáîãäîí ¿¿ñýõ õàðèëöààã çîõèöóóëàõàä îðøèíî. 7 äóãààð ç¿éë.áàíê áóñ ñàíõ¿¿ãèéí ¿éë àæèëëàãàà 7.1. áàíê áóñ ñàíõ¿¿ãèéí ¿éë àæèëëàãàà ãýæ äàðààõü ¿éë àæèëëàãààã îéëãîíî: 7.1.1. çýýë; 7.1.2. ôàêòîðèíãèéí ¿éëèëãýý; 7.1.3. /ýíý çààëòûã 2006 îíû 6 äóãààð ñàðûí 22-íû ºäðèéí õóóëèàð õ¿èíã¿é áîëñîíä òîîöñîí/ 7.1.4. òºëáºðèéí áàòàëãàà ãàðãàõ; 7.1.5. òºëáºð òîîöîîíû õýðýãñýë ãàðãàõ; 7.1.6. öàõèì òºëáºð òîîöîî, ìºíãºí ãóéâóóëãûí ¿éëèëãýý; 7.1.7. ãàäààä âàëþòûí àðèëæàà; 7.1.8. èòãýëöëèéí ¿éëèëãýý; 7.1.9. áîãèíî õóãàöààò ñàíõ¿¿ãèéí õýðýãñýëä õºðºí㺠îðóóëàëò õèéõ; 7.1.10. õºðºí㺠îðóóëàëò, ñàíõ¿¿ãèéí èãëýëýýð çºâëºãºº, ìýäýýëýë ºãºõ. 7.1.11. ¿ë õºäëºõ ýä õºðºí㺠áàðüöààëàõòàé õîëáîîòîé ñàíõ¿¿ãèéí çóóëàëûí ¿éë àæèëëàãàà. /ýíý õýñãèéí 2009 îíû 07 äóãààð ñàðûí 09-íèé ºäðèéí õóóëèàð íýìñýí/ðãýäýä çîðèóëñàí ãàðûí àâëàãà 157 ìîíãîë óëñûí õóóëü äààòãàëûí òóõàé (øèíýèëñýí íàéðóóëãà) 2004 îíû 04 ä¿ãýýð ñàðûí 30-íû ºäºð óëààíáààòàð õîò íýãäãýýð áëýã íèéòëýã ¿íäýñëýë 1 ä¿ãýýð ç¿éë. õóóëèéí çîðèëò 1.1. ýíý õóóëèéí çîðèëò íü äààòãàëûí ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëàõ ýðõ ç¿éí ¿íäñèéã òîãòîîæ, òºðèéí ýðõ á¿õèé áàéãóóëëàãààñ äààòãàëûí ¿éë àæèëëàãààã çîõèöóóëàõ, õÿíàëò òàâèõ, äààòãàëûí ¿éë àæèëëàãàà ýðõëýõ òóñãàé çºâøººðºë îëãîõ, äààòãóóëàãèéí ýðõ àøãèéã õàìãààëàõòàé õîëáîãäñîí õàðèëöààã çîõèöóóëàõàä îðøèíî. 6 äóãààð ç¿éë. äààòãàëûí àíãèëàë, òºðºë, õýëáýð 6.1. äààòãàëûã óðò õóãàöààíû äààòãàë, åðäèéí äààòãàë ãýæ àíãèëíà. 6.2. äààòãàë íü ñàéí äóðûí áîëîí çààâàë ãýñýí òºðºëòýé áàéíà. 6.3. äààòãàëûí òºðºë òóñ á¿ð íü õýëáýðòýé áàéõ áºãººä çààâàë äààòãàõ äààòãàëûí õýëáýðèéã õóóëèàð òîãòîîíî. 6.4. çààâàë äààòãóóëàõ äààòãàëûí ýðñäýë, íºõöºëèéí òàëààðõè íàðèéâèëñàí çîõèöóóëàëòûã óã äààòãàëûã çààâàë äààòãóóëàõ äààòãàë ãýæ òîäîðõîéëñîí õóóëèàð çîõèöóóëíà. 6.5. ñàéí äóðûí äààòãàëûí õýëáýðèéã ñàíõ¿¿ãèéí çîõèöóóëàõ õîðîî òîãòîîíî. 6.6. äààòãàãèéí ¿éë àæèëëàãàà íü ýíý õóóëèéí äàãóó òîäîðõîéëñîí àíãèëàë, òºðºë, õýëáýðýýñ ººð áàéíà ãýæ ¿çâýë ýíý õóóëüä íèéö¿¿ëýõèéã ñàíõ¿¿ãèéí çîõèöóóëàõ õîðîî äààòãàãèä äààëãàæ áîëíî. 7 äóãààð ç¿éë. äààòãàëûí õóðààìæ 7.1. çààâàë äààòãàëûí õóðààìæèéí õýìæýýã ìîíãîë óëñûí õóóëèàð òîãòîîíî. 7.2. ñàéí äóðûí äààòãàëûí õóðààìæèéí õýìæýýã ýíý õóóëèéí 14.2.5-ä çààñàí àðãàëàëûí äàãóó äààòãàã òîãòîîíî.àíõãèéí õªòª 158 8 äóãààð ç¿éë. äààòãàëûí íºõºí òºëáºð 8.1. äààòãàã íü õóóëü áîëîí ãýðýýíä çààñàí íºõöºëèéí äàãóó ýíý õóóëèéí 8.4-ò çààñàí áàðèìòûã ¿íäýñëýí äààòãóóëàãèä äààòãàëûí íºõºí òºëáºðèéã îëãîíî. 8.2. äààòãàëûí ãýðýýíä çààñàí òîõèîëäîëä íºõºí òºëáºðèéã äààòãóóëàãèéí áóðóóãààñ õîõèðñîí ãóðàâäàã ýòãýýäýä øóóä îëãîæ áîëíî. 8.3. äààòãóóëàã íàñ áàðñíû äàðàà äààòãàëûí òîõèîëäîë ¿¿ññýí áîë äààòãàëûí íºõºí òºëáºðèéã ò¿¿íèé õóóëü ñíû áóþó ãýðýýñëýëýýð ºâ çàëãàìæëàãèä îëãîíî. 8.4. äààòãàëûí íºõºí òºëáºðèéã äàðààõü áàðèìòûã ¿íäýñëýí îëãîíî: 8.4.1. äààòãóóëàãèéí ºðãºäºë; 8.4.2. äààòãàëûí áàòàëãààíû ýõ õóâü; 8.4.3. óèðñàí õîõèðëûí òóõàé õîõèðîë ¿íýëýãèéí áèãýýð ãàðãàñàí ä¿ãíýëò, àêò ìàòåðèàë; 8.4.4. øààðäëàãàòàé ãýæ ¿çâýë õîëáîãäîõ ìýðãýæëèéí áàéãóóëëàãûí ãàðãàñàí ä¿ãíýëò, òîäîðõîéëîëò. 8.5. äààòãàã äàðààõü ¿íäýñëýëýýð íºõºí òºëáºðèéã á¿ðýí áóþó ò¿¿íèé çàðèì õýñãèéã îëãîõîîñ òàòãàëçàæ áîëíî: 8.5.1. äààòãóóëàã ñàíààòàéãààð õîõèðîë óðóóëñàí áóþó äààòãàëûí òîõèîëäîë áèé áîëîõ íºõöºë, îðíûã á¿ðä¿¿ëñýí; 8.5.2. äààòãóóëàã äààòãàëûí ç¿éëèéí òàëààð äààòãàãèä õóäàë ìýäýýëñýí, õóóðàì áèèã áàðèìò á¿ðä¿¿ëñýí íü òîãòîîãäñîí; 8.5.3. äààòãàëûí ãýðýýíä çààñíààñ áóñàä øàëòãààíààð õîõèðîë ãàðñàí; 8.5.4. ãàðñàí õîõèðëûã äààòãóóëàã áóðóóòàé ýòãýýäýýð íºõºí òºë¿¿ëñýí; 8.5.5. õóóëü òîãòîîìæèä çààñàí áóñàä ¿íäýñëýë. 8.6. äààòãàã íü íºõºí òºëáºð îëãîõîîñ òàòãàëçñàí ¿íäýñëýëýý òîäîðõîé ãàðãàæ, äààòãóóëàãèä áèãýýð ìýäýãäýíý. 8.7. äààòãàëûí ãýðýýíä çààñàí áîë áóðóóòàé ýòãýýäýýñ òºëáºð íýõýìæëýõ äààòãóóëàãèéí ýðõ íü äààòãàëààð îëãîãäñîí íºõºí òºëáºð, ò¿¿íòýé õîëáîãäîí ãàðñàí çàðäëûí õýìæýýãýýð äààòãàãèä øèëæèíý.ðãýäýä çîðèóëñàí ãàðûí àâëàãà 159 9 ä¿ãýýð ç¿éë. äààòãàãèéí ýðõ, ¿¿ðýã 9.1. äààòãàã äàðààõü ýðõ ýäýëæ, ¿¿ðýã õ¿ëýýíý: 9.1.1. ýíý õóóëèéí 8.5-ä çààñàí ¿íäýñëýëèéí äàãóó äààòãàëûí íºõºí òºëáºðèéã á¿ðýí áóþó õýñýãëýí îëãîõîîñ òàòãàëçàõ; 9.1.2. äààòãóóëàãèéí ýðõ, ¿¿ðýã íü øèíý ýçýìøèãèä øèëæèõ òîõèîëäîëä äààòãàã ãýðýýíä ººðëºëò îðóóëàõ ñàíàëûã øèíý ýçýìøèãèä òàâèõ; 9.1.3. äààòãóóëàã õóóëü áîëîí ãýðýýãýýð õ¿ëýýñýí ¿¿ðãýý áèåë¿¿ëýýã¿é òîõèîëäîëä ãýðýýã öóöëàõ, ýñõ¿ë ò¿¿íä ººðëºëò îðóóëàõûã øààðäàõ; 9.1.4. äààòãàëûí òîõèîëäîë áîëñîí ¿åä íºõºí òºëáºðèéã õóóëü áîëîí ãýðýýãýýð òîõèðîëöñîí õóãàöàà, õýìæýýíä îëãîõ; 9.1.5. äààòãàëûí áàòàëãààã ãýðýýíä çààñàí õóãàöààíä äààòãóóëàãèä îëãîõ; 9.1.6. äààòãàëûí õóóëü òîãòîîìæ, ãýðýýíèé íºõöºëèéã äààòãóóëàãèä òàíèëöóóëàõ; 9.1.7. ìîíãîë óëñûí õóóëèàð çºâøººðñíººñ áóñàä íºõöºëä äààòãóóëàãèéí òàëààðõè ìýäýý, ìàòåðèàëûí íóóöûã çàäðóóëàõã¿é áàéõ; 9.1.8. äààòãàëûí ýðñäëèéí óëìààñ óèð áîëîõ õîõèðëûí õýìæýýã áàãàñãàõ çîðèëãîîð äààòãóóëàãèéí àâñàí àðãà õýìæýýíèé ºðòãèéã äààòãóóëàãèä íºõºí òºëºõ; 9.1.9. äààòãóóëàã íàñ áàðñàí òîõèîëäîëä ò¿¿íèé ýðõ, ¿¿ðãèéã õóóëü ñíû áóþó ãýðýýñëýëýýð ºâ çàëãàìæëàãèä íü øèëæ¿¿ëýõ; 9.1.10. ãýðýýíèé õóãàöààíä äààòãóóëàã ýðõ ç¿éí àäàìæã¿é íü òîãòîîãäâîë ò¿¿íèé ýðõ, ¿¿ðãèéã õýðýãæ¿¿ëýõèéí òóëä õóóëü ñíû àñðàí õàìãààëàãèéã ø¿¿õýýð òîãòîîëãîæ, ¿éë àæèëëàãààíä íü õÿíàëò òàâèõ; 9.1.11. ñàíõ¿¿ãèéí çîõèöóóëàõ õîðîîíîîñ òîãòîîñîí æóðìûí äàãóó ñàíõ¿¿ãèéí òàéëàíãèéí õóðààíãóéã õýâëýëä íèéòëýõ.àíõãèéí õªòª 160 10 äóãààð ç¿éë. äààòãóóëàãèéí ýðõ, ¿¿ðýã 10.1. äààòãóóëàã äàðààõü ýðõ ýäýëæ, ¿¿ðýã õ¿ëýýíý: 10.1.1. äààòãàëûí òîõèîëäîë áîëñîí ¿åä ãýðýýíèé íºõöºëèéí äàãóó íºõºí òºëáºð îëãîõûã äààòãàãààñ øààðäàõ; 10.1.2. äààòãàã õóóëü áîëîí ãýðýýíèé ¿¿ðãýý áèåë¿¿ëýýã¿é òîõèîëäîëä ãýðýýã öóöëàõ, ýñõ¿ë ò¿¿íä ººðëºëò îðóóëàõûã øààðäàõ; 10.1.3. äààòãóóëàãèéí ýðõ, ¿¿ðýã øèíý ýçýìøèãèä øèëæèõ òîõèîëäîëä øèíý ýçýìøèã ãýðýýíä ººðëºëò îðóóëàõ ñàíàëûã äààòãàãèä òàâèõ; 10.1.4. äààòãàëûí õóðààìæèéã õóóëü áîëîí ãýðýýíä çààñàí õóãàöààíä äààòãàãèä òºëºõ; 10.1.5. äààòãàëûí ç¿éëèéã ýðñäëýýñ óðüäèëàí ñýðãèéëýõ, äààòãàëûí òîõèîëäîë áîëñîí ¿åä õîõèðëûã áàãàñãàõ çîðèëãîîð áîëîëöîîòîé àðãà õýìæýýã àâàõ, äààòãàãèä íýí äàðóé ìýäýãäýõ; 10.1.6. äààòãàë õèéëãýõòýé õîëáîãäñîí áàðèìò ìàòåðèàëûã äààòãàãèä ¿íýí çºâ ãàðãàæ ºãºõ. 11 ä¿ãýýð ç¿éë. äààòãàëûí àñóóäàë ýðõýëñýí òºðèéí çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãà 11.1. äààòãàëûí àñóóäàë ýðõýëñýí òºðèéí çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãà íü äààòãàëûí ¿éë àæèëëàãààíû òàëààð äàðààõü á¿ðýí ýðõèéã õýðýãæ¿¿ëíý: 11.1.1. äààòãàëûí òóõàé õóóëü òîãòîîìæèéã áîëîâñðîíãóé áîëãîõ òàëààð ñàíàë áîëîâñðóóëàõ; 11.1.2. çàñãèéí ãàçðûã äààòãàëûí áîäëîãûí çºâëºãººãººð õàíãàõ; 11.1.3. õóóëü òîãòîîìæèä çààñàí áóñàä èã ¿¿ðýã. 12 äóãààð ç¿éë. äààòãàëûí çîõèöóóëàõ áàéãóóëëàãà 12.1. äààòãàëûí ¿éë àæèëëàãààã çîõèöóóëàõ, õÿíàõ ýðõèéã äààòãàëûí àñóóäàë õàðèóöñàí ñàíõ¿¿ãèéí çîõèöóóëàõ õîðîî /öààøèä “çîõèöóóëàõ õîðîî” ãýõ/ õýðýãæ¿¿ëíý. 12.2. çîõèöóóëàõ õîðîîíû ¿éë àæèëëàãààíû èãëýë, çîõèîí áàéãóóëàëòûí á¿òöèéã óëñûí èõ õóðàë áàòàëæ, óëñûí òºñ⺺ñ ñàíõ¿¿æ¿¿ëíý.ðãýäýä çîðèóëñàí ãàðûí àâëàãà 161 12.3. çîõèöóóëàõ õîðîî óëñûí èõ õóðàëä àæëàà õàðèóöàí òàéëàãíàíà. 13 äóãààð ç¿éë. çîõèöóóëàõ õîðîîíû á¿ðýí ýðõ 13.1. çîõèöóóëàõ õîðîî äàðààõü á¿ðýí ýðõèéã õýðýãæ¿¿ëíý: 13.1.1. ýíý õóóëèéí äàãóó òóñãàé çºâøººðºë àâñàí äààòãàãèéí äààòãàëûí ¿éë àæèëëàãààíä õÿíàëò òàâèõ; 13.1.2. äààòãàëûí ¿éë àæèëëàãàà ýðõëýõ òóñãàé çºâøººðºë îëãîõ, ò¿äãýëç¿¿ëýõ, ñýðãýýõ, õ¿èíã¿é áîëãîõ, òóñãàé çºâøººðëèéí íºõöºë, øààðäëàãûã áèåë¿¿ëæ áàéãàà ýñýõýä õÿíàëò òàâèõ; 13.1.3. äààòãàëûí áàãö ä¿ðìèéã áàòëàõ, õýðýãæ¿¿ëýõ, õýðýãæèëòýä íü õÿíàëò òàâèõ; 13.1.4. äààòãàëûí äîòîîä, ãàäààä çàõ çýýëèéã ñóäëàõ, äààòãàëûí òàëààðõè àëáàí ñíû ìýäýýëýë ãàðãàõ; 13.1.5. äààòãàã, äààòãàëûí ìýðãýæëèéí îðîëöîãèéí íýãäñýí á¿ðòãýë õºòëºõ; 13.1.6. õóóëü òîãòîîìæèä çààñàí áóñàä á¿ðýí ýðõ. 13.2. çîõèöóóëàõ õîðîî íü äààòãàã äàìïóóðàõ áîëîí äààòãàëûí ¿éë àæèëëàãààòàé õîëáîîòîé õóóëü áóñ ¿éë àæèëëàãààíààñ ¿¿ñ áîëçîøã¿é õîõèðëîîñ äààòãóóëàã áîëîí îëîí íèéòèéã õàìãààëàõ çîðèëãîîð áàéíãûí õÿíàëòûã õýðýãæ¿¿ëíý.àíõãèéí õªòª 162 ìîíãîë óëñûí õóóëü áàíê, ýðõ áõèé õóóëèéí ýòãýýäèéí ìªíãªí õàäãàëàìæ, òªëáªð òîîöîî, çýýëèéí éë àæèëëàãààíû òóõàé 1995 îíû 10 äóãààð ñàðûí 31-íèé ºäºð óëààíáààòàð õîò íýãäãýýð áëýã íèéòëýã ¿íäýñëýë 1 ä¿ãýýð ç¿éë. õóóëèéí çîðèëò ýíý õóóëèéí çîðèëò íü èðãýí, õóóëèéí ýòãýýäýýñ áàíê, ìºíãºí õàäãàëàìæèéí ¿éë àæèëëàãàà ýðõëýõ ýðõ á¿õèé õóóëèéí ýòãýýäýä ìºíãºí õºðºí㺠õàäãàëóóëàõ, õîîðîíäûí òºëáºð òîîöîîãîî áàíê, òºëáºð òîîöîîíû ¿éë àæèëëàãàà ýðõëýõ ýðõ á¿õèé õóóëèéí ýòãýýäýýð äàìæóóëàí ã¿éöýòãýõ, áàíê, çýýëèéí ¿éë àæèëëàãàà ýðõëýõ ýðõ á¿õèé õóóëèéí ýòãýýäýýñ çýýë àâàõ, ò¿¿íèéã ýðã¿¿ëýí òºëºõ ¿éë àæèëëàãààòàé õîëáîãäñîí õàðèëöààã çîõèöóóëàõàä îðøèíî. /ýíý õýñýãò 2002 îíû 7 äóãààð ñàðûí 4-íèé ºäðèéí õóóëèà𠺺ðëºëò îðñîí/ 3 äóãààð ç¿éë. ìºíãºí õàäãàëàìæèéí òóõàé îéëãîëò 1. ìîíãîë óëñûí áîëîí ãàäààäûí èðãýí, õàðüÿàëàëã¿é õ¿í, õóóëèéí ýòãýýä /öààøèä “õàäãàëóóëàã” ãýõ/-èéí ìºíãºí õàäãàëàìæèéí ãýðýýíèé ¿íäñýí äýýð áàíê, ìºíãºí õàäãàëàìæèéí ¿éë àæèëëàãàà ýðõëýõ ýðõ á¿õèé õóóëèéí ýòãýýä /öààøèä “õàäãàëàã” ãýõ/-ä õàäãàëóóëñàí ¿íäýñíèé áîëîí ãàäààä âàëþòûã ìºíãºí õàäãàëàìæ /öààøèä “ìºíãºí õàäãàëàìæ” ãýõ/ ãýíý. /ýíý õýñýãò 2002 îíû 7 äóãààð ñàðûí 4-íèé ºäðèéí õóóëèàð íýìýëò îðñîí/ 2. õàäãàëàã íü õàäãàëóóëàãòàé ìºíãºí õàäãàëàìæèéí ãýðýý áàéãóóëàõ ¿åäýý ººðèéí ¿éë àæèëëàãààòàé õîëáîãäñîí ¿íýí çºâ ìýäýýëýë ºãíº. 3. õàäãàëàã ìºíãºí õàäãàëàìæèéí õ¿¿, õóãàöààã íèéòýä çàðëàõ áºãººä óã íºõöºëèéã õ¿ëýýí çºâøººðñºí õàäãàëóóëàã ìºíãºí õàäãàëàìæèéí ãýðýý áàéãóóëæ, ìºíãºí õºðºí㺺 õàäãàëóóëíà. 4. áàíê, ìºíãºí õàäãàëàìæèéí ¿éë àæèëëàãàà ýðõëýõ ýðõ á¿õèé õóóëèéí ýòãýýäýýñ ýðõëýõ ìºíãºí õàäãàëàìæèéí ¿éë àæèëëàãààã ýíý õóóëèàð çîõèöóóëíà. /ýíý õýñýãò 2002 îíû 7 äóãààð ñàðûí 4-íèé ºäðèéí õóóëèà𠺺ðëºëò îðñîí/ðãýäýä çîðèóëñàí ãàðûí àâëàãà 163 20 äóãààð ç¿éë. áàíê, çýýëèéí ¿éë àæèëëàãàà ýðõëýõ ýðõ á¿õèé õóóëèéí ýòãýýäýýñ çýýë îëãîõ 1. áàíê, ìºíãºí õàäãàëàìæèéí ¿éë àæèëëàãàà ýðõëýõ ýðõ á¿õèé õóóëèéí ýòãýýä /öààøèä “çýýëä¿¿ëýã” ãýõ/ òîäîðõîé çîðèóëàëò, õ¿¿, õóãàöàà, ýðãýæ òºëºãäºõ áàðüöàà, ýñõ¿ë áàòëàí äààëòòàéãàà𠺺ðèéí áîëîí ò¿¿íä õàäãàëóóëñàí áóñäûí ìºíãºí õºðºíãèéí çîõèõ õýñãèéã ººðèéí íýðèéí ºìíººñ áóñàä ýòãýýä /öààøèä “çýýëäýã” ãýõ/-ä îëãîõûã áàíê, çýýëèéí ¿éë àæèëëàãàà ýðõëýõ ýðõ á¿õèé õóóëèéí ýòãýýäýýñ çýýë îëãîõ /öààøèä “çýýë” ãýõ/ ãýíý. /ýíý õýñýãò 2002 îíû 7 äóãààð ñàðûí 4-íèé ºäðèéí õóóëèàð íýìýëò, ººðëºëò îðñîí/ 28 äóãààð ç¿éë. çýýëèéí áàòëàí äààëò 1. çýýëäýã íü àâñàí çýýë, ò¿¿íèé õ¿¿ã çýýëèéí ãýðýýíä çààñàí õóãàöààíä òºëæ àäàõûã çýýëä¿¿ëýãèéí ºìíº áàòàëæ, õýðýâ òºëæ àäàõã¿é áîë ò¿¿íèé íýðèéí ºìíººñ óã òºëáºðèéã á¿õýëä íü áóþó õýñýãëýí ã¿éöýòãýõ ¿¿ðãèéã ãóðàâäàã ýòãýýä õ¿ëýýõèéã çýýëèéí áàòëàí äààëò, áàòëàí äààëò ãàðãàñàí ýòãýýäèéã áàòëàí äààã ãýíý. 2. çýýëäýã íü èðãýíèé õóóëèéí 459 ä¿ãýýð ç¿éëä çààñàí øààðäëàãûí äàãóó áàòëàí äààãòàé ãýðýý áàéãóóëíà. /ýíý õýñýãò 2002 îíû 7 äóãààð ñàðûí 4-íèé ºäðèéí õóóëèà𠺺ðëºëò îðñîí/ 3. áàòëàí äààã õ¿ëýýñýí ¿¿ðãýý õóóëü, ãýðýýíä çààñíû äàãóó áèåë¿¿ëæ, çýýëäýãèéí íýãýí àäèë õàðèóöëàãà õ¿ëýýíý. 4. áàòëàí äààã íü ñàíõ¿¿ãèéí õóâüä óã çýýëèéí òºëáºðèéã õèéõ àäâàðòàé, ¿ë õºäëºõ, õºäëºõ ýä õºðºíãºòýé ýòãýýä áàéíà. áàòëàí äààãèéí ñàíõ¿¿ãèéí àäâàðûí òàëààð ¿éëëýã áàíê, ìºíãºí õàäãàëàìæèéí ¿éë àæèëëàãàà ýðõëýõ ýðõ á¿õèé õóóëèéí ýòãýýä, óëñûí á¿ðòãýëä á¿ðòãýñýí áàéãóóëëàãà òîäîðõîéëîëò ãàðãàæ áîëíî. /ýíý õýñýãò 2002 îíû 7 äóãààð ñàðûí 4-íèé ºäðèéí õóóëèàð íýìýëò îðñîí/ 5. çýýëäýã çýýëèéí ãýðýýãýýð õ¿ëýýñýí ¿¿ðãýý áèåë¿¿ëñíýýð áóþó áàòëàí äààã çýýëäýãèéí ºìíººñ õ¿ëýýñýí ¿¿ðãýý áèåë¿¿ëñíýýð áàòëàí äààëò äóóñãàâàð áîëíî.àíõãèéí õªòª 164 29 ä¿ãýýð ç¿éë. çýýëèéí áàðüöàà 1. çýýëäýã çýýëèéí ãýðýýíä çààñàí õóãàöààíä ãýðýýãýýð õ¿ëýýñýí ¿¿ðãýý áèåë¿¿ëæ àäàõã¿é òîõèîëäîëä ¿¿ðãèéí áèåëýëòèéã õàíãóóëàõààð çýýëäýãýýñ áàðüöààëñàí ýä õºðºíãº, ýä õºðºíãèéí ýðõ íü çýýëèéí áàðüöàà áîëíî. áàíê, ìºíãºí õàäãàëàìæèéí ¿éë àæèëëàãàà ýðõëýõ ýðõ á¿õèé õóóëèéí ýòãýýä íàéäâàðòàé ãýæ ¿çâýë çýýëäýãèéí ¿éë àæèëëàãààíààñ îëîõ îðëîãî, ¿ð øèìèéã ãýðýý, áàòëàí äààëòûí ¿íäñýí äýýð çýýëèéí áàðüöààíä àâ áîëíî. çýýëäýãèéí ¿éë àæèëëàãààíààñ îðîõ îðëîãî, ¿ð øèìèéã çýýëèéí áàðüöààíä àâàõ æóðìûã ìîíãîëáàíê òîãòîîíî. /ýíý äîãîë ìºðèéã 2001 îíû 2 äóãààð ñàðûí 2-íû ºäðèéí õóóëèàð íýìñýí/ 2. çýýëèéí áàðüöààíä áàðèóëàõ ýä õºðºíãèéí ¿íýëãýýã çýýëèéí ãýðýý áàéãóóëàõäàà õàðèëöàí òîõèðîëöîíî. 3. çýýëèéí áàðüöààëñàí ýä õºðºí㺠íü õóóëèàð õîðèãëîîã¿é áºãººä èðãýí, õóóëèéí ýòãýýäèéí ººðèéí õºðºí㺺ð áàðèãäñàí îðîí ñóóö, ¿ë õºäëºõ ýä õºðºíãº, ò¿ðãýí áîðëîãäîõ áàðàà ìàòåðèàë, ¿íýò ýäëýë, ¿íýò öààñ áîëîí çýýëä¿¿ëýãýýñ õ¿ëýýí çºâøººðñºí áóñàä õºðºí㺠áàéæ áîëíî. çýýëèéí áàðüöààíä áàðèóëàõ ¿ë õºäëºõ ýä õºðºí㺠íü ¿ë õºäëºõ ýä õºðºíãèéí óëñûí á¿ðòãýëä á¿ðòãýãäñýí áàéíà. /2 äàõü ºã¿¿ëáýðèéã 1997 îíû 1 ä¿ãýýð ñàðûí 16-íû ºäðèéí õóóëèàð íýìñýí/ 4. çýýëäýã çýýëèéí ãýðýýíä çààñàí õóãàöààíäàà ãýðýýíèéõýý ¿¿ðãèéã áèåë¿¿ëýýã¿é áîë çýýëèéí ãýðýýíèé õóãàöàà äóóññàí ºäðººñ ýõëýí çýýëèéí áàðüöààëñàí ýä õºðºíãèéã õóäàëäàõ ýðõ çýýëä¿¿ëýãèä ¿¿ñíý. /ýíý õýñãèéã 2005 îíû 7 äóãààð ñàðûí 7-íû ºäðèéí õóóëèàð õ¿èíã¿é áîëñîíä òîîöñîí/ 5. èðãýí, õóóëèéí ýòãýýäýä îëãîõ çýýëèéí ãýðýýíèé ¿¿ðãèéã áàòàëãààæóóëæ ¿ë õºäëºõ ýä õºðºíãèéí áàðüöààíû ãýðýý áàéãóóëñàí òîõèîëäîëä çýýëäýã ¿ë õºäëºõ ýä õºðºíãèéí áàðüöààíû òóõàé õóóëüä çààñàí æóðìààð áàðüöààëáàð ¿éëäýæ áîëíî. /ýíý õýñãèéã 2009 îíû 07 äóãààð ñàðûí 09-íèé ºäðèéí õóóëèàð íýìñýí/ 6. ¿¿ðãèéí ã¿éöýòãýëèéã áàðüöààëáàðààð ãýðèëñýí òîõèîëäîëä áàðüöààíû ç¿éëèéã õóóëüä çààñíû äàãóó ø¿¿õýýñ ãàäóóð õóäàëäàæ áîëíî. /ýíý õýñãèéã 2009 îíû 07 äóãààð ñàðûí 09-íèé ºäðèéí õóóëèàð íýìñýí/ 7. çýýëèéí áàðüöààëñàí ýä õºðºíãèéã õàäãàëàõ, õàìãààëàõ, áóñäûí ºìëºëä øèëæ¿¿ëýõòýé õîëáîîòîé õàðèëöààã õóóëü, çýýëèéíðãýäýä çîðèóëñàí ãàðûí àâëàãà 165 ãýðýýíä çààñíû äàãóó çîõèöóóëíà. /ýíý õýñãèéí äóãààðûã 2009 îíû 07 äóãààð ñàðûí 09-íèé ºäðèéí õóóëèà𠺺ðèëñºí/ 8. çýýëèéí áàðüöààëñàí ýä õºðºí㺠¿ðýãäýæ, óñòãàãäñàí òîõèîëäîëä ò¿¿íýýñ ¿¿äýí ãàðàõ ìàðãààíûã ø¿¿õýýð øèéäâýðë¿¿ëíý. /ýíý õýñãèéí äóãààðûã 2009 îíû 07 äóãààð ñàðûí 09-íèé ºäðèéí õóóëèà𠺺ðèëñºí/àíõãèéí õªòª 166 ìîíãîë óëñûí õóóëü ñàíõãèéí òðýýñ /ëèçèíã/-èéí òóõàé 2006 îíû 06 ñàðûí 22 ºäºð òºðèéí îðäîí. óëààíáààòàð õîò íýãäãýýð áëýã íèéòëýã ¿íäýñëýë 1 ä¿ãýýð ç¿éë. õóóëèéí çîðèëò 1.1. ýíý õóóëü íü ñàíõ¿¿ãèéí ò¿ðýýñ /ëèçèíã/-òýé õîëáîãäñîí õàðèëöààã çîõèöóóëíà. 3 äóãààð ç¿éë. ñàíõ¿¿ãèéí ò¿ðýýñ, ò¿¿íèé òºðºë 3.1. “ñàíõ¿¿ãèéí ò¿ðýýñ” ãýæ ò¿ðýýñë¿¿ëýã íü ò¿ðýýñëýãèéí çàõèàëãûí äàãóó ýíý õóóëèéí 6.1-ä çààñàí ýä õºðºíãèéã ººðºº ¿éëäâýðëýõ áóþó ãóðàâäàã ýòãýýäýýð ¿éëäâýðë¿¿ëýõ, ýñõ¿ë ò¿¿íýýñ õóäàëäàí àâ ãýðýýíèé ¿íäñýí äýýð òîäîðõîé õóãàöààíä, òºëáºðòýéãýýð ò¿ðýýñëýãèéí ýçýìøèë, àøèãëàëòàä øèëæ¿¿ëýõ, ò¿ðýýñëýã íü òîãòìîë õóãàöààíä ò¿ðýýñèéí òºëáºð òºëºõèéã îéëãîõ áºãººä ¿¿íèéã “àíõäàã ò¿ðýýñ” ãýæ ¿çíý. 3.2. ñàíõ¿¿ãèéí ò¿ðýýñ íü ýíý õóóëèéí 3.1-ä çààñíààñ ãàäíà äàðààõü òºðºëòýé áàéæ áîëíî: 3.2.1. ò¿ðýýñë¿¿ëýãèéí áèãýýð ºãñºí çºâøººðëèéí ¿íäñýí äýýð ò¿ðýýñëýã ººðºº ò¿ðýýñë¿¿ëýãèéí ýðõ, ¿¿ðãèéã õ¿ëýýæ ò¿ðýýñèéí ç¿éëèéã ãýðýýíèé äàãóó áóñäàä ò¿ðýýñë¿¿ëýõ ñàíõ¿¿ãèéí “äàìæóóëàõ ò¿ðýýñ”; 3.2.2. ò¿ðýýñë¿¿ëýã ñàíõ¿¿ãèéí ò¿ðýýñèéí ãýðýý äóóñãàâàð áîëñíû äàðàà àíõäàã ò¿ðýýñëýãýýñ ò¿ðýýñèéí ç¿éëèéã áóöààí àâ ººð ò¿ðýýñëýãèä ò¿ðýýñë¿¿ëýõ ñàíõ¿¿ãèéí “õîðäîã ò¿ðýýñ”; 3.2.3. ñàíõ¿¿ãèéí ò¿ðýýñèéí ãýðýýãýýð ò¿ðýýñèéí ç¿éë ò¿ðýýñëýãèéí ºìëºëä øèëæñýíèé äàðàà ò¿ðýýñëýã ò¿ðýýñë¿¿ëýãèéí ýðõ, ¿¿ðãèéã õ¿ëýýæ ãóðàâäàã ýòãýýäýä áóöààí ò¿ðýýñëýõ ñàíõ¿¿ãèéí “ýðãýõ ò¿ðýýñ”.ðãýäýä çîðèóëñàí ãàðûí àâëàãà 167 ìîíãîë óëñûí õóóëü ýðãèéí õóóëü 2002 îíû 1 ä¿ãýýð ñàðûí 3-íû ºäºð óëààíáààòàð õîò õîðüäóãààð áëýã àæ àõóéí ýñðýã ãýìò õýðýã 156 äóãààð ç¿éë. áàíêíû òóõàé õóóëü òîãòîîìæ çºðèõ 156.1. ýðõ á¿õèé áàéãóóëëàãûí çºâøººðºëã¿éãýýð áàíê íýýñýí, áàíêíû ¿éë àæèëëàãàà õóóëü áóñààð ÿâóóëñíû óëìààñ áóñäàä èõ õýìæýýíèé õîõèðîë óèðñàí áîë õºäºëìºðèéí õºëñíèé äîîä õýìæýýã íýã çóóãààñ õîð çóó äàõèí íýìýãä¿¿ëñýíòýé òýíöýõ õýìæýýíèé òºãðºãººð òîðãîõ, ýñõ¿ë õîð æèë õ¿ðòýë õóãàöààãààð õîðèõ ÿë øèéòãýíý. 156.2.áàíêíû áàéãóóëëàãûí àæèëòàí øóíàõàéí áóþó õóâèéí àøèã ñîíèðõëûí ¿¿äíýýñ áàíêíû áîëîí ìºíãºí õàäãàëàìæ, òºëáºð òîîöîî, áàíêíû çýýëèéí ¿éë àæèëëàãààíû òóõàé õóóëü òîãòîîìæ çºðñºíèé óëìààñ áóñäàä èõ õýìæýýíèé õîõèðîë óèðñàí áîë ýä õºðºíãèéã õóðààõ áóþó õóðààõã¿éãýýð õºäºëìºðèéí õºëñíèé äîîä õýìæýýã íýã çóóí òàâèàñ õîð çóóí òàâü äàõèí íýìýãä¿¿ëñýíòýé òýíöýõ õýìæýýíèé òºãðºãººð òîðãîõ, ýñõ¿ë õîðîîñ òàâàí æèë õ¿ðòýë õóãàöààãààð õîðèõ ÿë øèéòãýíý. 156.3.ýíý õýðãèéí óëìààñ îíö èõ õýìæýýíèé õîõèðîë óèðñàí áîë ýä õºðºíãèéã õóðààæ õºäºëìºðèéí õºëñíèé äîîä õýìæýýã õîð çóóí òàâèí íýãýýñ òàâàí çóó äàõèí íýìýãä¿¿ëñýíòýé òýíöýõ õýìæýýíèé òºãðºãººð òîðãîõ, ýñõ¿ë òàâààñ äýýø íàéìàí æèë õ¿ðòýë õóãàöààãààð õîðèõ ÿë øèéòãýíý. 156 1 ä¿ãýýð ç¿éë. õîðøîîíû òóõàé õóóëü òîãòîîìæ çºðèõ 156 1 .1.õîðøîîíû òóõàé õóóëü òîãòîîìæ çºðñºíèé óëìààñ áóñäàä áàãà áóñ õýìæýýíèé õîõèðîë óðóóëñàí áîë òîäîðõîé àëáàí òóøààë ýðõëýõ, ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëàõ ýðõèéã ãóðâàí æèë õ¿ðòýë õóãàöààãààð õàñàõ áóþó õàñàõã¿éãýýð õºäºëìºðèéí õºëñíèé äîîä õýìæýýã íýã çóóãààñ õîð çóóí òàâü äàõèí íýìýãä¿¿ëñýíòýé òýíöýõ õýìæýýíèé òºãðºãººð òîðãîõ, ãóðâààñ äýýø çóðãààí ñàð õ¿ðòýë õóãàöààãààð áàðèâëàõ, ýñõ¿ë òàâàí æèë õ¿ðòýë õóãàöààãààð õîðèõ ÿë øèéòãýíý.àíõãèéí õªòª 168 /äýýðõ 1561 ä¿ãýýð ç¿éëèéã 2008 îíû 2 äóãààð ñàðûí 1-íèé ºäðèéí õóóëèàð íýìñýí/ 156 2 äóãààð ç¿éë. áàíê áóñ ñàíõ¿¿ãèéí áàéãóóëëàãûí ¿éë àæèëëàãààíû òóõàé õóóëü òîãòîîìæ çºðèõ 156 2 .1. áàíê áóñ ñàíõ¿¿ãèéí ¿éë àæèëëàãàà ýðõëýõ òóñãàé çºâøººðºë ýçýìøèã íü óã òóñãàé çºâøººðºëä çààñíààñ ººð ¿éë àæèëëàãàà ýðõýëñýí, ººðèéí ¿éë àæèëëàãààíû òàëààð áóðóó òàøàà çàð ñóðòàëèëãàà õèéñýí, õóäàë ìýäýýëýë ºãñºí, áàíê áóñ ñàíõ¿¿ãèéí áàéãóóëëàãûí òàéëàí òýíöýëä òóñãààã¿é ýõ ¿¿ñâýðèéã ººðèéí ¿éë àæèëëàãààíä àøèãëàñíû óëìààñ áóñäàä áàãà áóñ õýìæýýíèé õîõèðîë óðóóëñàí áîë òîäîðõîé àëáàí òóøààë ýðõëýõ, ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëàõ ýðõèéã ãóðâàí æèë õ¿ðòýë õóãàöààãààð õàñàõ áóþó õàñàõã¿éãýýð õºäºëìºðèéí õºëñíèé äîîä õýìæýýã íýã çóóãààñ õîð çóóí òàâü äàõèí íýìýãä¿¿ëñýíòýé òýíöýõ õýìæýýíèé òºãðºãººð òîðãîõ, ãóðâààñ äýýø çóðãààí ñàð õ¿ðòýë õóãàöààãààð áàðèâëàõ, ýñõ¿ë òàâàí æèë õ¿ðòýë õóãàöààãààð õîðèõ ÿëààð øèéòãýíý. /äýýðõ 1562 äóãààð ç¿éëèéã 2008 îíû 2 äóãààð ñàðûí 1-íèé ºäðèéí õóóëèàð íýìñýí/ 157 äóãààð ç¿éë. áàíêíû ¿éë àæèëëàãààíä àëáàí òóøààëûí áàéäëàà óðâóóëæ áóþó ýðõ ìýäëýý õýòð¿¿ëæ îðîëöîõ 157.1. àëáàí òóøààëòàí áàíêíû ¿éë àæèëëàãààíä õóóëü áóñààð íºëººëæ àëáàí òóøààëûí áàéäëàà óðâóóëæ áóþó ýðõ ìýäëýý õýòð¿¿ëæ îðîëöñîíû óëìààñ áàíêíû òºëáºðèéí àäâàð, àøèãò àæèëëàãààíä èõ õýìæýýíèé õîõèðîë óèðñàí áîë ýä õºðºíãèéã õóðààõ áóþó õóðààõã¿éãýýð õºäºëìºðèéí õºëñíèé äîîä õýìæýýã íýã çóóãààñ õîð çóóí òàâü äàõèí íýìýãä¿¿ëñýíòýé òýíöýõ õýìæýýíèé òºãðºãººð òîðãîõ, ýñõ¿ë òàâàí æèë õ¿ðòýë õóãàöààãààð õîðèõ ÿë øèéòãýíý. 157.2. ýíý õýðãèéã äàâòàí ¿éëäñýí, ýñõ¿ë ýíý õýðãèéí óëìààñ îíö èõ õýìæýýíèé õîõèðîë óðóóëñàí áîë ýä õºðºíãèéã õóðààæ õºäºëìºðèéí õºëñíèé äîîä õýìæýýã õîð çóóí òàâèí íýãýýñ òàâàí çóó äàõèí íýìýãä¿¿ëñýíòýé òýíöýõ õýìæýýíèé òºãðºãººð òîðãîõ, ýñõ¿ë òàâààñ äýýø íàéìàí æèë õ¿ðòýë õóãàöààãààð õîðèõ ÿë øèéòãýíý.ðãýäýä çîðèóëñàí ãàðûí àâëàãà 169 158 äóãààð ç¿éë.íýò öààñíû òóõàé õóóëü òîãòîîìæ çºðèõ 158.1. íýò öààñ ãàðãàõ, ã¿éëãýýíä îðóóëàõ, õóäàëäàõ, àðèëæèõ, ò¿¿ãýýð òºëáºð òîîöîî õèéõ, áðîêåð, äèëåðäèëëåðèéí ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëàõ æóðìûã çºðñºíèé óëìààñ áóñäàä èõ õýìæýýíèé õîõèðîë óèðñàí áîë òîäîðõîé àëáàí òóøààë ýðõëýõ, ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëàõ ýðõèéã ãóðâàí æèë õ¿ðòýë õóãàöààãààð õàñàõ áóþó õàñàõã¿éãýýð õºäºëìºðèéí õºëñíèé äîîä õýìæýýã íýã çóóí òàâèí íýãýýñ õîð çóó äàõèí íýìýãä¿¿ëñýíòýé òýíöýõ õýìæýýíèé òºãðºãººð òîðãîõ, ãóðâààñ äýýø çóðãààí ñàð õ¿ðòýë õóãàöààãààð áàðèâëàõ, ýñõ¿ë õîð æèë õ¿ðòýë õóãàöààãààð õîðèõ ÿë øèéòãýíý. 158.2.ýíý õýðãèéã äàâòàí áóþó á¿ëýãëýæ ¿éëäñýí, ò¿¿íëýí ýíý õýðãèéí óëìààñ îíö èõ õýìæýýíèé õîõèðîë óèðñàí áîë òîäîðõîé àëáàí òóøààë ýðõëýõ, ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëàõ ýðõèéã òàâàí æèë õ¿ðòýë õóãàöààãààð õàñ òàâàí æèë õ¿ðòýë õóãàöààãààð õîðèõ ÿë øèéòãýíý. 158 1 ä¿ãýýð ç¿éë. äààòãàëûí òóõàé õóóëü òîãòîîìæ çºðèõ 158 1 .1.äààòãàëûí áîëîí äààòãàëûí ìýðãýæëèéí îðîëöîãèéí òóõàé õóóëü òîãòîîìæîîð òîãòîîñîí æóðìûã çºðñºíèé óëìààñ áóñäàä èõ õýìæýýíèé õîõèðîë óèðñàí áîë òîäîðõîé àëáàí òóøààë ýðõëýõ, ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëàõ ýðõèéã ãóðâàí æèë õ¿ðòýë õóãàöààãààð õàñàõ áóþó õàñàõã¿éãýýð õºäºëìºðèéí õºëñíèé äîîä õýìæýýã íýã çóóí òàâèí íýãýýñ õîð çóó äàõèí íýìýãä¿¿ëñýíòýé òýíöýõ õýìæýýíèé òºãðºãººð òîðãîõ, ýñõ¿ë ãóðâààñ äýýø çóðãààí ñàð õ¿ðòýë õóãàöààãààð áàðèâëàõ ÿë øèéòãýíý. 158 1 .2.ýíý õýðãèéã äàâòàí áóþó á¿ëýãëýæ ¿éëäñýí ò¿¿íëýí ýíý õýðãèéí óëìààñ îíö èõ õýìæýýíèé õîõèðîë óèðñàí áîë òîäîðõîé àëáàí òóøààë ýðõëýõ, ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëàõ ýðõèéã òàâàí æèë õ¿ðòýë õóãàöààãààð õàñ, òàâàí æèë õ¿ðòýë õóãàöààãààð õîðèõ ÿë øèéòãýíý. /äýýðõ 1581 ä¿ãýýð ç¿éëèéã 2008 îíû 2 äóãààð ñàðûí 1-íèé ºäðèéí õóóëèàð íýìñýí/àíõãèéí õªòª 170 159 ä¿ãýýð ç¿éë. àóäèòûí òóõàé õóóëü òîãòîîìæ çºðèõ 159.1. õóóëèéí ýòãýýä, õóâèàðàà àæ àõóé ýðõëýã èðãýíèé ñàíõ¿¿ãèéí ¿éë àæèëëàãààã øàëãàæ áàòàëãààæóóëàõ, ä¿ãíýëò ãàðãàõ òàëààð òîãòîîñîí àóäèòûí ¿éë àæèëëàãààíû æóðìûã ñàíààòàé çºðñºíèé óëìààñ áóñäàä èõ õýìæýýíèé õîõèðîë óèðñàí áîë õºäºëìºðèéí õºëñíèé äîîä õýìæýýã íýã çóóãààñ íýã çóóí òàâü äàõèí íýìýãä¿¿ëñýíòýé òýíöýõ õýìæýýíèé òºãðºãººð òîðãîõ, ýñõ¿ë ãóðâààñ äýýø çóðãààí ñàð õ¿ðòýë õóãàöààãààð áàðèâëàõ ÿë øèéòãýíý. 159.2. ýíý õýðãèéã äàâòàí áóþó á¿ëýãëýæ ¿éëäñýí, ò¿¿íëýí ýíý õýðãèéí óëìààñ áóñäàä îíö èõ õýìæýýíèé õîõèðîë óèðñàí áîë òîäîðõîé àëáàí òóøààë ýðõëýõ, ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëàõ ýðõèéã ãóðâàí æèë õ¿ðòýë õóãàöààãààð õàñ òàâàí æèë õ¿ðòýë õóãàöààãààð õîðèõ ÿë øèéòãýíý. 160 äóãààð ç¿éë. ýðäýíýñèéí ñàíãèéí òóõàé õóóëü òîãòîîìæ çºðèõ 160.1. òºðèéí ýðäýíýñèéí ñàíãèéí òóõàé õóóëü òîãòîîìæîîð òîãòîîñîí æóðìûã çºðñºíèé óëìààñ èõ õýìæýýíèé õîõèðîë óèðñàí áîë õîð çóóí òàâèí íýãýýñ òàâàí çóóí öàã õ¿ðòýë õóãàöààãààð àëáàäàí àæèë õèéëãýõ, ýñõ¿ë õîðîîñ òàâàí æèë õ¿ðòýë õóãàöààãààð õîðèõ ÿë øèéòãýíý. /ýíý õýñýãò 2008 îíû 2 äóãààð ñàðûí 1-íèé ºäðèéí õóóëèà𠺺ðëºëò îðñîí/ 161 ä¿ãýýð ç¿éë. õîðèãëîñîí ¿éëäâýðëýë, ¿éëèëãýý, õóäàëäàà ýðõëýõ 161.1. õóóëü òîãòîîìæîîð õîðèãëîñîí, òóñãàé çºâøººðºëòýéãýýð ÿâóóëàõ ¿éëäâýðëýë, ¿éëèëãýý, õóäàëäààã äóð ìýäýí ýðõýëæ, ¿ëýìæ áóþó èõ õýìæýýíèé îðëîãî îëñîí áîë ýä õºðºíãèéã õóðààõ áóþó õóðààõã¿éãýýð õºäºëìºðèéí õºëñíèé äîîä õýìæýýã íýã çóóãààñ õîð çóóí òàâü äàõèí íýìýãä¿¿ëñýíòýé òýíöýõ õýìæýýíèé òºãðºãººð òîðãîõ, ýñõ¿ë ãóðâààñ äýýø çóðãààí ñàð õ¿ðòýë õóãàöààãààð áàðèâëàõ ÿë øèéòãýíý. /ýíý õýñýãò 2008 îíû 2 äóãààð ñàðûí 1-íèé ºäðèéí õóóëèà𠺺ðëºëò îðñîí/ 161.2. ýíý õýðãèéã óðüä íü ýíý õýðýãò øèéòã¿¿ëñýí ýòãýýä, ò¿¿íëýí çîõèîí áàéãóóëàëòòàé á¿ëýã áóþó ãýìò á¿ëýãëýë ¿éëäñýí,ðãýäýä çîðèóëñàí ãàðûí àâëàãà 171 ò¿¿íëýí ýíý õýðãèéí óëìààñ îíö èõ õýìæýýíèé õîõèðîë, õ¿íä õîð óðøèã óèðñàí áîë ýä õºðºíãèéã õóðààæ, òàâààñ äýýø àðâàí æèë õ¿ðòýë õóãàöààãààð õîðèõ ÿë øèéòãýíý. /ýíý õýñýãò 2008 îíû 2 äóãààð ñàðûí 1-íèé ºäðèéí õóóëèàð íýìýëò îðñîí/ 162 äóãààð ç¿éë. éëäâýðëýë, ¿éëèëãýý, õóäàëäàà ýðõëýõ íýðýýð õàëõàâëàí õóóëü áóñ ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëàõ 162.1. áàíêíààñ çýýë àâàõ, òàòâàð òºëºõººñ çàéëñõèéõ, õóóëü áóñ îðëîãî îëîõ, õîðèãëîñîí áóþó òóñãàé çºâøººðºëòýéãýýð ÿâóóëàõ ¿éëäâýðëýë, ¿éëèëãýý, õóäàëäàà ýðõëýõèéí òóëä çîõèîìîë àæ àõóéí íýãæ áàéãóóëñàí áîë õºäºëìºðèéí õºëñíèé äîîä õýìæýýã íàÿí íýãýýñ íýã çóó äàõèí íýìýãä¿¿ëñýíòýé òýíöýõ õýìæýýíèé òºãðºãººð òîðãîõ, ýñõ¿ë ãóðâààñ äýýø çóðãààí ñàð õ¿ðòýë õóãàöààãààð áàðèâëàõ ÿë øèéòãýíý. 162.2. ýíý õýðãèéã äàâòàí, ýñõ¿ë çîõèîí áàéãóóëàëòòàé á¿ëýã, ãýìò á¿ëýãëýë ¿éëäñýí, ò¿¿íëýí ýíý õýðãèéí óëìààñ îíö èõ õýìæýýíèé îðëîãî îëñîí áîë ýä õºðºíãèéã õóðààæ, òàâààñ äýýø àðâàí æèë õ¿ðòýë õóãàöààãààð õîðèõ ÿë øèéòãýíý. 163 äóãààð ç¿éë. /ýíý ç¿éëèéã 2008 îíû 2 äóãààð ñàðûí 1-íèé ºäðèéí õóóëèàð õ¿èíã¿é áîëñîíä òîîöñîí/ 164 ä¿ãýýð ç¿éë. ñàíõ¿¿ãèéí áîëîí àæ àõóéí ¿éë àæèëëàãààíû íóóöûã õóóëü áóñààð îëæ àâàõ, çàäðóóëàõ 164.1. øóíàõàéí áóþó õóâèéí áóñàä ñýäýëòýýð àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãà, áàíêíû ñàíõ¿¿ãèéí áîëîí àæ àõóéí ¿éë àæèëëàãààíû íóóöàä õàìààðàõ ìýäýý áàðèìòûã õóóëü áóñààð îëæ àâñàí, àøèãëàñàí, çàäðóóëñàí áîë õºäºëìºðèéí õºëñíèé äîîä õýìæýýã òàâèí íýãýýñ íýã çóóí òàâü äàõèí íýìýãä¿¿ëñýíòýé òýíöýõ õýìæýýíèé òºãðºãººð òîðãîõ, ýñõ¿ë ãóðâààñ äýýø çóðãààí ñàð õ¿ðòýë õóãàöààãààð áàðèâëàõ ÿë øèéòãýíý. 164.2.ýíý õýðãèéí óëìààñ èõ õýìæýýíèé õîõèðîë óèðñàí áîë õºäºëìºðèéí õºëñíèé äîîä õýìæýýã íýã çóóí òàâèí íýãýýñ õîð çóóí òàâü äàõèí íýìýãä¿¿ëñýíòýé òýíöýõ õýìæýýíèé òºãðºãººð òîðãîõ, ýñõ¿ë ãóðâàí æèë õ¿ðòýë õóãàöààãààð õîðèõ ÿë øèéòãýíý.àíõãèéí õªòª 172 165 äóãààð ç¿éë. ñàíààòàéãààð òºëáºðèéí àäâàðã¿é áîëãîõ, äàìïóóðóóëàõ 165.1. àæ àõóéí íýãæèéã ò¿¿íèé ýçýí áóþó ýðõ áàðèã øóíàõàéí áóþó õóâèéí áóñàä ñýäýëòýýð ñàíààòàéãààð òºëáºðèéí àäâàðã¿é áîëãîñíû óëìààñ èõ õýìæýýíèé õîõèðîë óèðñàí áîë õºäºëìºðèéí õºëñíèé äîîä õýìæýýã òàâèí íýãýýñ íýã çóó äàõèí íýìýãä¿¿ëñýíòýé òýíöýõ õýìæýýíèé òºãðºãººð òîðãîõ, ýñõ¿ë ãóðâàí æèë õ¿ðòýë õóãàöààãààð õîðèõ ÿë øèéòãýíý. 165.2.àæ àõóéí íýãæèéã ò¿¿íèé ýçýí áóþó ýðõ áàðèã øóíàõàéí áóþó õóâèéí áóñàä ñýäýëòýýð ñàíààòàéãààð çýýëèéí ºð òºëºõèéã õîéøëóóëàõ, ò¿¿íèéã òºëºõ íºõöºëèéã õºíãºð¿¿ëýõ, çýýëèéí ºðèéí õ¿¿ã áàãàñãàõ, ýñõ¿ë òºëºõã¿é áàéõûí òóëä òºëáºðèéí àäâàðã¿é áîëñîí ãýæ õàðèëöàã òàëä ìýäýãäýõ, äàìïóóðëûí õýðýã ¿¿ñãýõ õ¿ñýëò ãàðãàõ çýðãýýð çîõèîìëîîð äàìïóóðóóëñíû óëìààñ áóñäàä îíö èõ õýìæýýíèé õîõèðîë óèðñàí áîë òîäîðõîé àëáàí òóøààë ýðõëýõ, ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëàõ ýðõèéã ãóðâàí æèë õ¿ðòýë õóãàöààãààð õàñ ãóðâààñ äýýø òàâàí æèë õ¿ðòýë õóãàöààãààð õîðèõ ÿë øèéòãýíý. 166 äóãààð ç¿éë. òàòâàð òºëºõººñ çàéëñõèéõ 166.1. òàòâàð íîãäîõ èõ õýìæýýíèé îðëîãî, ýä õºðºíãº, àæèë, ¿éëèëãýý, áóñàä ç¿éëèéã íóóõ, òýäãýýðèéí òîî õýìæýýã çîðèóä áóóðóóëàí ìýäýýëýõ, áàéíãà îðøèí ñóóãàà ãàçàð, õàÿãàà ººðëºõ çýðãýýð àëáàí òàòâàð òºëºõººñ ñàíààòàé çàéëñõèéñýí áîë ýä õºðºíãèéã õóðààõ áóþó õóðààõã¿éãýýð, õºäºëìºðèéí õºëñíèé äîîä õýìæýýã õîð çóóãààñ õîð çóóí òàâü äàõèí íýìýãä¿¿ëñýíòýé òýíöýõ õýìæýýíèé òºãðºãººð òîðãîõ, ãóðâààñ äýýø çóðãààí ñàð õ¿ðòýë õóãàöààãààð áàðèâëàõ, ýñõ¿ë ãóðâàí æèë õ¿ðòýë õóãàöààãààð õîðèõ ÿë øèéòãýíý. 166.2.ýíý õýðãèéã äàâòàí ¿éëäñýí, ýñõ¿ë òàòâàð íîãäîõ îíö èõ õýìæýýíèé îðëîãî, ýä õºðºíãº, àæèë, ¿éëèëãýý, áóñàä ç¿éëèéã íóóñàí áîë ýä õºðºíãèéã õóðààæ, õºäºëìºðèéí õºëñíèé äîîä õýìæýýã õîð çóóí òàâèí íýãýýñ òàâàí çóó äàõèí íýìýãä¿¿ëñýíòýé òýíöýõ õýìæýýíèé òºãðºãººð òîðãîõ, ýñõ¿ë òàâààñ äýýø íàéìàí æèë õ¿ðòýë õóãàöààãààð õîðèõ ÿë øèéòãýíý. /ýíý õýñýãò 2008 îíû 2 äóãààð ñàðûí 1-íèé ºäðèéí õóóëèàð íýìýëò, ººðëºëò îðñîí/ðãýäýä çîðèóëñàí ãàðûí àâëàãà 173 1661 ä¿ãýýð ç¿éë.ìºí㺠óãààõ 166 1 .1. õóóëü áóñ ýõ ¿¿ñâýðèéã íü õàëõàâëàõ, íóóí äàëäëàõ, ò¿¿íëýí àëèâàà ýòãýýäèéã õóóëèéí õàðèóöëàãààñ çàéëñõèéõýä òóñëàõ çîðèëãîîð ýíý õóóëèéí 166 äóãààð ç¿éëä çààñíààñ áóñàä õ¿íäýâòýð, õ¿íä, îíö õ¿íä ãýìò õýðýã ¿éëäýæ îëñîí ýä õºðºíãº, ýäèéí áóñ õºðºíãº, ìºíãèéã ñàíààòàéãààð õ¿ëýýí àâñàí, õàäãàëñàí, àøèãëàñàí, øèëæ¿¿ëñýí, õóâèðãàñàí áîë õºäºëìºðèéí õºëñíèé äîîä õýìæýýã òàâèí íýãýýñ õîð çóóí òàâü äàõèí íýìýãä¿¿ëñýíòýé òýíöýõ õýìæýýíèé òºãðºãººð òîðãîõ, ýñõ¿ë òàâàí æèë õ¿ðòýë õóãàöààãààð õîðèõ ÿë øèéòãýíý. 166 1 .2. ýíý õýðãèéã äàâòàí áóþó á¿ëýãëýæ, ýñõ¿ë àëáàí òóøààëûí áàéäëàà àøèãëàæ ¿éëäñýí, ò¿¿íëýí èõ õýìæýýíèé îðëîãî îëñîí áîë ýä õºðºíãèéã õóðààæ, òàâààñ äýýø àðâàí æèë õ¿ðòýë õóãàöààãààð õîðèõ ÿë øèéòãýíý. 166 1 .3. ýíý õýðãèéã çîõèîí áàéãóóëàëòòàé á¿ëýã, ãýìò á¿ëýãëýë ¿éëäñýí, ýñõ¿ë îíö èõ õýìæýýíèé îðëîãî îëñîí áîë ýä õºðºíãèéã õóðààæ, àðâààñ äýýø àðâàí òàâàí æèë õ¿ðòýë õóãàöààãààð õîðèõ ÿë øèéòãýíý. /äýýðõ 166 1 ä¿ãýýð ç¿éëèéã 2009 îíû 12 äóãààð ñàðûí 24-íû ºäðèéí õóóëèàð íýìñýí/ 167 äóãààð ç¿éë. /ýíý ç¿éëèéã 2008 îíû 2 äóãààð ñàðûí 1-íèé ºäðèéí õóóëèàð õ¿èíã¿é áîëñîíä òîîöñîí/ 168 äóãààð ç¿éë.áàðààíû òýìäýã, àæ àõóéí íýãæèéí íýðèéã õóóëü áóñààð àøèãëàõ 168.1. ªºðèéí áîëîí ãàäààä óëñûí èæèë íýð òºðëèéí á¿òýýãäýõ¿¿íèé áàðààíû òýìäãèéã õóóðàìààð ¿éëäñýí, áàðààíû òýìäýã, àæ àõóéí íýãæèéí íýðèéã õóóëü áóñààð àøèãëàñíû óëìààñ áóñäàä èõ õýìæýýíèé õîõèðîë óèðñàí áîë õºäºëìºðèéí õºëñíèé äîîä õýìæýýã íýã çóóãààñ õîð çóóí òàâü äàõèí íýìýãä¿¿ëñýíòýé òýíöýõ õýìæýýíèé òºãðºãººð òîðãîõ, õîð çóóí òàâèí íýãýýñ òàâàí çóóí öàã õ¿ðòýë õóãàöààãààð àëáàäàí àæèë õèéëãýõ, ãóðâààñ äýýø çóðãààí ñàð õ¿ðòýë õóãàöààãààð áàðèâëàõ, ýñõ¿ë õîð æèë õ¿ðòýë õóãàöààãààð õîðèõ ÿë øèéòãýíý. /ýíý õýñýãò 2008 îíû 2 äóãààð ñàðûí 1-íèé ºäðèéí õóóëèà𠺺ðëºëò îðñîí/àíõãèéí õªòª 174 169 ä¿ãýýð ç¿éë. õýðýãëýãèéã õóóð ìýõëýõ, òººðºãä¿¿ëýõ 169.1. éëäâýðëýë, ¿éëèëãýý, õóäàëäààíû áàéãóóëëàãûí àæèëòàí áóðóó æèíëýõ áóþó õýìæèõ, ¿íý, òàðèôûã ºñãºõ, áàòàëãààã¿é áóþó áàòàëãààíû õóãàöàà äóóññàí æèí, õýìæ¿¿ð àøèãëàõ, õýìæèõ õýðýãñëèéí çààëòûã ñàíààòàé ººðëºõ, áàðàà á¿òýýãäýõ¿¿íèé àíàð, íýð òºðºë, õýìæýý, õýðýãëýýíèé øèíæ áàéäëûí òàëààð çîðèóä õóäàë ìýäýýëýë ºãºõ, õóóðàì çàð ñóðòàëèëãàà ÿâóóëàõ çýðãýýð õýðýãëýãäèéã õóóð ìýõýëñýí, òººðºãä¿¿ëñíèé óëìààñ áóñäàä èõ õýìæýýíèé õîõèðîë óèðñàí áîë õºäºëìºðèéí õºëñíèé äîîä õýìæýýã òàâèí íýãýýñ íýã çóó äàõèí íýìýãä¿¿ëñýíòýé òýíöýõ õýìæýýíèé òºãðºãººð òîðãîõ, ýñõ¿ë ãóðâààñ äýýø çóðãààí ñàð õ¿ðòýë õóãàöààãààð áàðèâëàõ ÿë øèéòãýíý. 169.2.ýíý õýðãèéí óëìààñ îíö èõ õýìæýýíèé õîõèðîë óèðñàí áîë òîäîðõîé àëáàí òóøààë ýðõëýõ, ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëàõ ýðõèéã ãóðâàí æèë õ¿ðòýë õóãàöààãààð õàñàõ áóþó õàñàõã¿éãýýð õºäºëìºðèéí õºëñíèé äîîä õýìæýýã íýã çóóí òàâèàñ õîð çóóí òàâü äàõèí íýìýãä¿¿ëñýíòýé òýíöýõ õýìæýýíèé òºãðºãººð òîðãîõ, õîð çóóí òàâèí íýãýýñ òàâàí çóóí öàã õ¿ðòýë õóãàöààãààð àëáàäàí àæèë õèéëãýõ, ýñõ¿ë ãóðâàí æèë õ¿ðòýë õóãàöààãààð õîðèõ ÿë øèéòãýíý. 170 äóãààð ç¿éë. õóóëü áóñààð øàí õàðàìæ àâàõ 170.1. òóñãàé çºâøººðºë îëãîõ ýðõ á¿õèé áàéãóóëëàãûí àæèëòàí àëáàí ¿¿ðãèéí äàãóó àæèë ã¿éöýòãýæ ¿éëèëãýý ¿ç¿¿ëýõ ¿¿ðãýý äàëèìäóóëàí õÿñàí áîîãäóóëàõ çàìààð óäàà äàðàà áóþó èõ õýìæýýíèé øàí õàðàìæ àâñàí íü àëáàí òóøààëûí ãýìò õýðãèéí øèíæã¿é áîë òîäîðõîé àëáàí òóøààë ýðõëýõ, ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëàõ ýðõèéã ãóðâàí æèë õ¿ðòýë õóãàöààãààð õàñ õºäºëìºðèéí õºëñíèé äîîä õýìæýýã íýã çóóãààñ íýã çóóí òàâü äàõèí íýìýãä¿¿ëñýíòýé òýíöýõ õýìæýýíèé òºãðºãººð òîðãîõ, ãóðâààñ äýýø çóðãààí ñàð õ¿ðòýë õóãàöààãààð áàðèâëàõ, ýñõ¿ë õîð æèë õ¿ðòýë õóãàöààãààð õîðèõ ÿë øèéòãýíý. 171 ä¿ãýýð ç¿éë. ãîëîãäîë áóþó àíàð ìóóòàé á¿òýýãäýõ¿¿í õóäàëäàõ 171.1. àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãûí ýçýí, ýðõ áàðèã, àëáàí òóøààëòàí çààâàë ìºðäºõ óëñûí ñòàíäàðòàä íèéöýýã¿é, àíàðûí áàòàëãààæóóëàëò õèéëãýýã¿é, ãîëîãäîë, àíàð ìóóòàé, èæ á¿ðäýëðãýäýä çîðèóëñàí ãàðûí àâëàãà 175 äóòóó á¿òýýãäýõ¿¿íèéã õóäàëäñàíààñ áóñäûí ýð¿¿ë ìýíäýä õîõèðîë óèðñàí, ýñõ¿ë óäàà äàðàà õóäàëäñàí, õóäàëäààíä ãàðãàñàí áîë õºäºëìºðèéí õºëñíèé äîîä õýìæýýã íýã çóóãààñ íýã çóóí òàâü äàõèí íýìýãä¿¿ëñýíòýé òýíöýõ õýìæýýíèé òºãðºãººð òîðãîõ, ýñõ¿ë ãóðâààñ äýýø çóðãààí ñàð õ¿ðòýë õóãàöààãààð áàðèâëàõ ÿë øèéòãýíý. /ýíý õýñýãò 2008 îíû 2 äóãààð ñàðûí 1-íèé ºäðèéí õóóëèà𠺺ðëºëò îðñîí/ 171.2. ýíý õýðãèéí óëìààñ áóñäàä ¿ëýìæ áóþó èõ õýìæýýíèé õîõèðîë óèðñàí áîë õîð çóóí òàâèí íýãýýñ òàâàí çóóí öàã õ¿ðòýë õóãàöààãààð àëáàäàí àæèë õèéëãýõ, ýñõ¿ë õîðîîñ òàâàí æèë õ¿ðòýë õóãàöààãààð õîðèõ ÿë øèéòãýíý. /ýíý õýñýãò 2008 îíû 2 äóãààð ñàðûí 1-íèé ºäðèéí õóóëèà𠺺ðëºëò îðñîí/ 171.3. ýíý õýðãèéí óëìààñ õ¿íèé àìü íàñ õîõèðñîí, áóñàä õ¿íä õîð óðøèã, îíö èõ õýìæýýíèé õîõèðîë óèðñàí áîë òàâààñ äýýø íàéìàí æèë õ¿ðòýë õóãàöààãààð õîðèõ ÿë øèéòãýíý. /ýíý õýñýãò 2008 îíû 2 äóãààð ñàðûí 1-íèé ºäðèéí õóóëèàð íýìýëò îðñîí/ 172 äóãààð ç¿éë. ýð¿¿ë àõóéí øààðäëàãà õàíãààã¿é õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿í õóäàëäàõ 172.1. éëäâýðëýë, ¿éëèëãýý, õóäàëäààíû áàéãóóëëàãà, èðãýí ýð¿¿ë àõóéí øààðäëàãà õàíãààã¿é õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿íèéã õóäàëäñàíààñ áóñäûí ýð¿¿ë ìýíäýä õîõèðîë óðóóëñàí, ýñõ¿ë óäàà äàðàà õóäàëäñàí, õóäàëäààíä ãàðãàñàí áîë õºäºëìºðèéí õºëñíèé äîîä õýìæýýã íýã çóóãààñ õîð çóóí òàâü äàõèí íýìýãä¿¿ëñýíòýé òýíöýõ õýìæýýíèé òºãðºãººð òîðãîõ, ãóðâààñ äýýø çóðãààí ñàð õ¿ðòýë õóãàöààãààð áàðèâëàõ, ýñõ¿ë òàâàí æèë õ¿ðòýë õóãàöààãààð õîðèõ ÿë øèéòãýíý. /ýíý õýñýãò 2008 îíû 2 äóãààð ñàðûí 1-íèé ºäðèéí õóóëèàð íýìýëò, ººðëºëò îðñîí/ 172.2. ýíý õýðãèéí óëìààñ õ¿íèé àìü íàñ õîõèðñîí, áóñàä õ¿íä õîð óðøèã, èõ áóþó îíö èõ õýìæýýíèé õîõèðîë óèðñàí áîë òàâààñ äýýø íàéìàí æèë õ¿ðòýë õóãàöààãààð õîðèõ ÿë øèéòãýíý. /ýíý õýñýãò 2008 îíû 2 äóãààð ñàðûí 1-íèé ºäðèéí õóóëèàð íýìýëò îðñîí/àíõãèéí õªòª 176 173 äóãààð ç¿éë. ñîãòóóðóóëàõ óíäààã õîðèãëîñîí ç¿éëýýð áýëòãýõ 173.1. ñîãòóóðóóëàõ óíäààã õ¿íñíèé çîðèóëàëòûí áóñ ç¿éëýýð èõ õýìæýýòýéãýýð áýëòãýñýí áîë õºäºëìºðèéí õºëñíèé äîîä õýìæýýã òàâèí íýãýýñ õîð çóóí òàâü äàõèí íýìýãä¿¿ëñýíòýé òýíöýõ õýìæýýíèé òºãðºãººð òîðãîõ, ýñõ¿ë ãóðâààñ äýýø çóðãààí ñàð õ¿ðòýë õóãàöààãààð áàðèâëàõ ÿë øèéòãýíý. 174 ä¿ãýýð ç¿éë. àíàð ìóóòàé áàðèëãà áàðèóëàõ, àøèãëàëòàä îðóóëàõ 174.1. áàðèëãà áàðüæ áàéãàà àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãûí ýçýí, ýðõ áàðèã, ò¿¿íëýí áàðèëãûí àíàðò õÿíàëò òàâèõ ¿¿ðýã á¿õèé àëáàí òóøààëòàí àíàð ìóóòàé, äóòóó áîëîí áàòëàãäñàí çóðàã òºñºëä òîõèðîîã¿é áàðèëãà áàðèóëñàí áóþó àøèãëàëòàä õ¿ëýýëãýí ºãñíèé óëìààñ èõ õýìæýýíèé õîõèðîë óèðñàí áîë õîð çóóí òàâèí íýãýýñ òàâàí çóóí öàã õ¿ðòýë õóãàöààãààð àëáàäàí àæèë õèéëãýõ, ýñõ¿ë òàâàí æèë õ¿ðòýë õóãàöààãààð õîðèõ ÿë øèéòãýíý. 174.2. ýíý õýðãèéí óëìààñ õ¿íèé àìü íàñ õîõèðñîí, áóñàä õ¿íä õîð óðøèã óèðñàí áîë òîäîðõîé àëáàí òóøààë ýðõëýõ, ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëàõ ýðõèéã ãóðâàí æèë õ¿ðòýë õóãàöààãààð õàñàõ áóþó õàñàõã¿éãýýð òàâààñ äýýø íàéìàí æèë õ¿ðòýë õóãàöààãààð õîðèõ ÿë øèéòãýíý. 175 äóãààð ç¿éë. ýä ç¿éëèéã õóóëü áóñààð õèë íýâòð¿¿ëýõ 175.1. õîðèãëîñîí áóþó õÿçãààðëàñàí ýä ç¿éëèéã áàãà áóñ õýìæýýãýýð, õîâîð àìüòàí, ò¿¿íëýí èõ õýìæýýíèé âàëþò, âàëþòûí ¿íýò ç¿éë, ýðäýíýñ, ýðäýñ, ò¿¿íëýí áàéãàëèéí òºðöèéã óëñûí õèëýýð õóóëü áóñààð íýâòð¿¿ëñýí áîë ýä õºðºíãèéã õóðààõ áóþó õóðààõã¿éãýýð õºäºëìºðèéí õºëñíèé äîîä õýìæýýã òàâèí íýãýýñ íýã çóóí òàâü äàõèí íýìýãä¿¿ëñýíòýé òýíöýõ õýìæýýíèé òºãðºãººð òîðãîõ, õîð çóóí òàâèí íýãýýñ òàâàí çóóí öàã õ¿ðòýë õóãàöààãààð àëáàäàí àæèë õèéëãýõ, ýñõ¿ë ãóðâààñ äýýø çóðãààí ñàð õ¿ðòýë õóãàöààãààð áàðèâëàõ ÿë øèéòãýíý. /ýíý õýñýãò 2008 îíû 2 äóãààð ñàðûí 1-íèé ºäðèéí õóóëèàð íýìýëò, ººðëºëò îðñîí/ 175.2. ýíý õýðãèéã äàâòàí áóþó á¿ëýãëýæ, ýñõ¿ë àëáàí òóøààëûíõàà áàéäëûã àøèãëàæ ¿éëäñýí, ò¿¿íëýí ò¿¿õ ñîëûí äóðñãàëòðãýäýä çîðèóëñàí ãàðûí àâëàãà 177 ç¿éë, ìóçåéí ¿çìýð, ýðòíèé àìüòíû áîëîí óðãàìëûí ºâºðìºö õîâîð ¿íýò îëäâîð, àðõåîëîãèéí áà ïàëåíòîëîãèéí îëäâîð, ýä ºëãèéí ç¿éëèéã óëñûí õèëýýð õóóëü áóñààð íýâòð¿¿ëñýí áîë ýä õºðºíãèéã õóðààæ, õºäºëìºðèéí õºëñíèé äîîä õýìæýýã íýã çóóí òàâèí íýãýýñ õîð çóóí òàâü äàõèí íýìýãä¿¿ëñýíòýé òýíöýõ õýìæýýíèé òºãðºãººð òîðãîõ, ýñõ¿ë õîðîîñ òàâàí æèë õ¿ðòýë õóãàöààãààð õîðèõ ÿë øèéòãýíý. /ýíý õýñýãò 2008 îíû 2 äóãààð ñàðûí 1-íèé ºäðèéí õóóëèàð íýìýëò, ººðëºëò îðñîí/ 175.3. ýíý õýðãèéã îíö àþóëòàé ãýìò õýðýãòýí, çîõèîí áàéãóóëàëòòàé á¿ëýã, ãýìò á¿ëýãëýë, ò¿¿íëýí îíö èõ õýìæýýòýéãýýð ¿éëäñýí áîë ýä õºðºíãèéã õóðààæ, òàâààñ äýýø íàéìàí æèë õ¿ðòýë õóãàöààãààð õîðèõ ÿë øèéòãýíý. 176 äóãààð ç¿éë. ìºíãºí òýìäýãò, ¿íýò öààñ, îíöãîé àëáàí òàòâàðûí òýìäãèéã õóóðàìààð ¿éëäýõ, àøèãëàõ, áîðëóóëàõ /ýíý ç¿éëèéí ãàðèãò 2008 îíû 2 äóãààð ñàðûí 1-íèé ºäðèéí õóóëèà𠺺ðëºëò îðñîí/ 176.1. ìîíãîë óëñàä òºëáºð òîîöîîíû õýðýãñýë áîëãîí àøèãëàæ áàéãàà ¿íäýñíèé áîëîí ãàäààä óëñûí ìºíãºí òýìäýãò, ¿íýò öààñ, òºëáºðèéí áóñàä õýðýãñýë, îíöãîé àëáàí òàòâàðûí òýìäãèéã õóóðàìààð ¿éëäñýí, õóóðàìààð ¿éëäñýíèéã ìýäñýýð áàéæ àøèãëàñàí, áîðëóóëñàí áîë õºäºëìºðèéí õºëñíèé äîîä õýìæýýã òàâèí íýãýýñ õîð çóóí òàâü äàõèí íýìýãä¿¿ëñýíòýé òýíöýõ õýìæýýíèé òºãðºãººð òîðãîõ, ãóðâààñ äýýø çóðãààí ñàð õ¿ðòýë õóãàöààãààð áàðèâëàõ, ýñõ¿ë õîðîîñ òàâàí æèë õ¿ðòýë õóãàöààãààð õîðèõ ÿë øèéòãýíý. /ýíý õýñýãò 2008 îíû 2 äóãààð ñàðûí 1-íèé ºäðèéí õóóëèàð íýìýëò, ººðëºëò îðñîí/ 176.2. ýíý õýðãèéã äàâòàí áóþó á¿ëýãëýæ, óðüä íü ýíý õýðýãò øèéòã¿¿ëñýí ýòãýýä ¿éëäñýí, ò¿¿íëýí ýíý õýðãèéí óëìààñ áóñäàä èõ õýìæýýíèé õîõèðîë óèðñàí áîë ýä õºðºíãèéã õóðààõ áóþó õóðààõã¿éãýýð òàâààñ äýýø àðâàí æèë õ¿ðòýë õóãàöààãààð õîðèõ ÿë øèéòãýíý. 176.3. ýíý õýðãèéã çîõèîí áàéãóóëàëòàé á¿ëýã, ãýìò á¿ëýãëýë ¿éëäñýí, ò¿¿íëýí ýíý õýðãèéí óëìààñ áóñäàä îíö èõ õýìæýýíèé õîõèðîë óèðñàí áîë ýä õºðºíãèéã õóðààæ àðâààñ äýýø àðâàí òàâàí æèë õ¿ðòýë õîðèõ ÿë øèéòãýíý.àíõãèéí õªòª 178